Phân biệt mạch, chứng và cách chữa bệnh Thái dương — phần giữa. (Mạch: nhịp đập ở cổ tay mà thầy thuốc bắt để chẩn bệnh. Chứng: tập hợp các triệu chứng của bệnh. Thái dương: một trong sáu tầng bệnh theo sách này; là tầng ngoài cùng, khi bệnh cảm mới phát và tà khí còn ở bề mặt cơ thể.)
Bệnh Thái dương, gáy và lưng cứng đơ, không có mồ hôi, sợ gió: dùng Cát căn thang (thang: bài thuốc sắc lấy nước uống) để chữa. Bài thuốc số 1.
Cát căn (rễ sắn dây) bốn lạng (lạng: đơn vị cân thời Hán, khoảng 14–15 gam); Ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi), bỏ đốt, ba lạng; Quế chi (cành quế), cạo bỏ vỏ ngoài, hai lạng; Sinh khương (gừng tươi), thái lát, ba lạng; Cam thảo (rễ cam thảo), chích (nướng hoặc sao vàng), hai lạng;
Thược dược (rễ cây thược dược) hai lạng; Đại táo (táo tàu), bóp dập, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước (đấu: đơn vị đo dung tích, bằng mười thăng; thăng: khoảng 200 ml). Sắc Ma hoàng và Cát căn trước, đến khi nước hao bớt hai thăng thì vớt bỏ bọt trắng, cho các vị còn lại vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần một thăng. Đắp chăn cho ra mồ hôi rịn nhẹ. Những việc khác về chăm sóc nghỉ ngơi và kiêng cữ đều làm theo cách của bài Quế chi thang (đã nói ở thiên trước); các bài thuốc sắc khác cũng đều theo như vậy.
Thái dương và Dương minh hợp bệnh (Dương minh: tầng bệnh thứ hai, nhiệt thịnh ở bên trong, liên quan dạ dày và ruột; hợp bệnh: hai tầng bệnh cùng phát một lúc) thì ắt tự bị tiêu chảy: dùng Cát căn thang để chữa. Bài thuốc số 2. (Dùng bài số 1 ở trên; có bản nói dùng bài số 4 ở sau.)
Thái dương và Dương minh hợp bệnh, không tiêu chảy mà chỉ nôn: dùng Cát căn gia Bán hạ thang để chữa. Bài thuốc số 3.
Cát căn bốn lạng; Ma hoàng, bỏ đốt, ba lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Thược dược hai lạng; Quế chi, bỏ vỏ, hai lạng; Sinh khương, thái lát, hai lạng; Bán hạ (củ cây bán hạ, vị thuốc chống nôn, trừ đờm), rửa sạch, nửa thăng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả.
Tám vị trên, dùng một đấu nước, sắc Cát căn và Ma hoàng trước cho hao bớt hai thăng, vớt bỏ bọt trắng, cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Đắp chăn cho ra mồ hôi rịn nhẹ.
Bệnh Thái dương, đang có chứng của bài Quế chi thang, thầy thuốc lại dùng phép hạ (cho uống thuốc xổ để tẩy ra đường ruột), thế là tiêu chảy không dứt; nếu mạch xúc (mạch đập nhanh và gấp gáp) thì đó là bệnh ở phần biểu (bề mặt cơ thể) vẫn chưa giải; nếu thở suyễn và ra mồ hôi thì dùng Cát căn Hoàng cầm Hoàng liên thang để chữa. Bài thuốc số 4. (Chữ "xúc" có bản chép là "túng".)
Cát căn nửa cân; Cam thảo, chích, hai lạng; Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, vị đắng mát, thanh nhiệt) ba lạng; Hoàng liên (thân rễ cây hoàng liên, vị rất đắng, thanh nhiệt) ba lạng.
Bốn vị trên, dùng tám thăng nước, sắc Cát căn trước cho hao bớt hai thăng, cho các vị khác vào, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Bệnh Thái dương, đau đầu, phát sốt, đau mình, đau lưng, các khớp xương đau nhức, sợ gió, không có mồ hôi mà thở suyễn: dùng Ma hoàng thang để chữa. Bài thuốc số 5.
Ma hoàng, bỏ đốt, ba lạng; Quế chi, bỏ vỏ, hai lạng; Cam thảo, chích, một lạng; Hạnh nhân (nhân hạt mơ), bỏ vỏ lụa và đầu nhọn, bảy mươi hạt.
Bốn vị trên, dùng chín thăng nước, sắc Ma hoàng trước cho hao bớt hai thăng, vớt bỏ bọt nổi bên trên, cho các vị khác vào, sắc lấy hai thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm tám hợp (hợp: một phần mười thăng). Đắp chăn cho ra mồ hôi rịn nhẹ, không cần húp cháo; những việc chăm sóc khác theo cách của bài Quế chi thang.
Thái dương và Dương minh hợp bệnh, thở suyễn mà ngực đầy tức, thì không được dùng phép hạ, nên dùng Ma hoàng thang. Bài thuốc số 6. (Dùng bài số 5 ở trên.)
Bệnh Thái dương đã quá mười ngày, mạch phù tế (phù: mạch nổi, chạm nhẹ đã thấy; tế: mạch nhỏ như sợi chỉ) mà người hay buồn ngủ, nằm lì, thì phần bên ngoài đã khỏi rồi. Nếu ngực đầy tức, hai bên sườn đau, thì cho uống Tiểu Sài hồ thang; nếu mạch chỉ phù thôi thì cho uống Ma hoàng thang.
Bài thuốc số 7. (Dùng bài số 5 ở trên.)
Bài Tiểu Sài hồ thang: Sài hồ (rễ cây sài hồ) nửa cân; Hoàng cầm, Nhân sâm, Cam thảo (chích), Sinh khương (thái lát), mỗi thứ ba lạng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả; Bán hạ, rửa sạch, nửa thăng.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc lấy sáu thăng, bỏ bã, lại cô tiếp lấy ba thăng, uống ấm mỗi lần một thăng, ngày uống ba lần.
Thái dương trúng phong (một dạng bệnh Thái dương do phong tà – khí gió độc – gây ra), mạch phù khẩn (khẩn: mạch căng như sợi dây thừng xoắn), phát sốt, sợ lạnh, mình mẩy đau nhức, không ra mồ hôi mà bứt rứt vật vã: dùng Đại Thanh long thang để chữa. Nếu mạch vi nhược (vi: mạch rất mờ yếu, lúc có lúc không; nhược: mạch yếu mềm), có ra mồ hôi và sợ gió thì không được uống. Nếu uống vào sẽ sinh quyết nghịch (tay chân lạnh buốt từ đầu ngón lan lên), gân giật thịt máy; đó là nghịch (chữa sai làm bệnh trở nặng). Bài Đại Thanh long thang. Bài thuốc số 8.
Ma hoàng, bỏ đốt, sáu lạng; Quế chi, bỏ vỏ, hai lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Hạnh nhân, bỏ vỏ lụa và đầu nhọn, bốn mươi hạt; Sinh khương, thái lát, ba lạng; Đại táo, bóp dập, mười quả; Thạch cao (một loại khoáng vật, tính rất mát, thanh nhiệt) to bằng quả trứng gà, đập vụn.
Bảy vị trên, dùng chín thăng nước, sắc Ma hoàng trước cho hao bớt hai thăng, vớt bỏ bọt nổi bên trên, cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, cho ra mồ hôi rịn nhẹ.
Nếu ra mồ hôi nhiều thì lấy bột ấm (bột rắc để chặn mồ hôi) rắc lên người. Uống một lần mà đã ra mồ hôi thì thôi, không uống các lần sau; nếu cứ uống tiếp thì mồ hôi ra nhiều làm vong dương (dương khí – sức nóng và sức sống của cơ thể – bị thoát mất), dẫn đến (có bản chép là "nghịch") hư nhược, sợ gió, bứt rứt vật vã, không ngủ được.
Thương hàn (bệnh do hàn tà – khí lạnh độc từ ngoài – xâm nhập), mạch phù hoãn (hoãn: mạch chậm rãi, mềm), mình không đau mà chỉ nặng nề, có lúc chợt nhẹ đi, không có chứng của tầng Thiếu âm (tầng bệnh sâu, dương khí suy, người lạnh, mệt lả): dùng Đại Thanh long thang để làm phát tán ra. Bài thuốc số 9. (Dùng bài số 8 ở trên.)
Thương hàn, phần biểu chưa giải, vùng dưới tim (vùng thượng vị, chỗ lõm dưới xương ức) có thủy khí (nước ứ đọng trong cơ thể), nôn khan, phát sốt mà ho; hoặc khát, hoặc tiêu chảy, hoặc nghẹn, hoặc tiểu tiện không thông, bụng dưới đầy tức, hoặc thở suyễn: dùng Tiểu Thanh long thang để chữa. Bài thuốc số 10.
Ma hoàng (bỏ đốt), Thược dược, Tế tân (rễ cây tế tân, vị cay ấm), Can khương (gừng khô), Cam thảo (chích), Quế chi (bỏ vỏ), mỗi thứ ba lạng; Ngũ vị tử (quả cây ngũ vị) nửa thăng; Bán hạ, rửa sạch, nửa thăng.
Tám vị trên, dùng một đấu nước, sắc Ma hoàng trước cho hao bớt hai thăng, vớt bỏ bọt nổi bên trên, cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Nếu khát thì bỏ Bán hạ, thêm ba lạng Quát lâu căn (rễ cây dưa trời). Nếu tiêu chảy nhẹ thì bỏ Ma hoàng, thêm Nghiêu hoa (hoa cây nghiêu hoa, vị thuốc trục nước) chừng bằng một quả trứng gà, rang cho đỏ. Nếu nghẹn thì bỏ Ma hoàng, thêm một củ Phụ tử (củ con của cây ô đầu, tính rất nóng, có độc) đã bào (vùi tro nóng hoặc nướng cho nứt vỏ để giảm độc). Nếu tiểu tiện không thông, bụng dưới đầy tức thì bỏ Ma hoàng, thêm bốn lạng Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông, lợi tiểu). Nếu thở suyễn thì bỏ Ma hoàng, thêm nửa thăng Hạnh nhân, bỏ vỏ lụa và đầu nhọn. Vả lại, Nghiêu hoa không chữa tiêu chảy, còn Ma hoàng là thuốc chủ trị suyễn, nay lời này lại nói ngược, ngờ rằng không phải ý của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, tác giả sách này). (Bọn bề tôi là Lâm Ức – quan nhà Tống hiệu đính sách – kính cẩn xét: bài Tiểu Thanh long thang, cốt yếu là chữa nước ứ đọng. Lại xét sách Bản thảo (sách về dược vật), Nghiêu hoa trục được mười hai loại nước; nước đã đi thì tiêu chảy sẽ dứt.
Lại xét sách Thiên kim (sách y học của Tôn Tư Mạo đời Đường): người bị phù thũng đáng lẽ phải cho Ma hoàng vào, thế mà lại cho Hạnh nhân vào, là vì Ma hoàng làm phát tán dương khí. Lấy đó mà chứng minh thì há chẳng phải ý của Trọng Cảnh sao?) Thương hàn, dưới tim có thủy khí, ho kèm hơi suyễn, phát sốt mà không khát. Uống thuốc xong lại thấy khát, đó là hàn đã đi, bệnh sắp khỏi: dùng Tiểu Thanh long thang để chữa. Bài thuốc số 11.
(Dùng bài số 10 ở trên.)
Bệnh Thái dương, chứng bên ngoài chưa giải, mạch phù nhược, thì nên làm cho ra mồ hôi để giải bệnh, nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 12.
Quế chi (bỏ vỏ), Thược dược, Sinh khương (thái lát), mỗi thứ ba lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả.
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Một lát sau húp một thăng cháo loãng nóng để trợ sức thuốc, cho ra mồ hôi nhẹ.
Bệnh Thái dương, dùng phép hạ rồi bị hơi suyễn, là vì phần biểu chưa giải: dùng Quế chi gia Hậu phác Hạnh tử thang để chữa. Bài thuốc số 13.
Quế chi, bỏ vỏ, ba lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Sinh khương, thái lát, ba lạng; Thược dược ba lạng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả;
Hậu phác (vỏ cây hậu phác, vị thuốc hạ khí, trừ đầy), chích, cạo bỏ vỏ ngoài, hai lạng; Hạnh nhân năm mươi hạt, bỏ vỏ lụa và đầu nhọn.
Bảy vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lửa nhỏ lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, đắp chăn cho ra mồ hôi rịn nhẹ.
Bệnh Thái dương, chứng bên ngoài chưa giải thì không được dùng phép hạ; dùng phép hạ là nghịch. Muốn giải bên ngoài thì nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 14. (Dùng bài số 12 ở trên.)
Bệnh Thái dương, trước đã làm ra mồ hôi mà không giải, lại dùng phép hạ, nếu mạch phù thì bệnh không khỏi. Mạch phù là bệnh ở bên ngoài, mà lại dùng phép hạ, cho nên không khỏi. Nay mạch phù, vậy bệnh ở bên ngoài, phải giải bên ngoài thì khỏi, nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 15. (Dùng bài số 12 ở trên.)
Bệnh Thái dương, mạch phù khẩn, không có mồ hôi, phát sốt, mình mẩy đau nhức, tám chín ngày không giải, chứng ở phần biểu vẫn còn, thì phải làm cho ra mồ hôi. Uống thuốc xong bệnh đã bớt đôi chút, người bệnh bứt rứt, mắt hoa muốn nhắm; nặng thì ắt chảy máu cam, chảy máu cam rồi thì bệnh giải. Sở dĩ như vậy là vì dương khí uất quá nặng. Dùng Ma hoàng thang để chữa. Bài thuốc số 16. (Dùng bài số 5 ở trên.)
Bệnh Thái dương, mạch phù khẩn, phát sốt, mình không có mồ hôi, nếu tự chảy máu cam thì khỏi.
Hai tầng dương tịnh bệnh (bệnh ở tầng Thái dương chưa hết đã lan sang tầng Dương minh): lúc mới mắc bệnh Thái dương, làm cho ra mồ hôi, nhưng mồ hôi ra không thấu, nhân đó bệnh chuyển sang Dương minh, rồi tiếp tục tự ra mồ hôi nhẹ, không sợ lạnh. Nếu chứng của bệnh Thái dương chưa hết thì không được dùng phép hạ, dùng phép hạ là nghịch; trường hợp như thế có thể cho ra mồ hôi nhẹ. Nếu sắc mặt đỏ ửng liên miên khắp mặt, đó là dương khí bị uất ở phần biểu, nên giải nó, xông hơi cho nó. Nếu ra mồ hôi không thấu, thì chưa đáng kể; nhưng nếu dương khí bị uất không thoát ra được, đáng ra mồ hôi mà không ra, thì người bệnh bứt rứt vật vã, không biết đau chỗ nào, lúc ở trong bụng, lúc ở tay chân, ấn vào thì không tìm thấy chỗ đau; người bệnh hụt hơi, chỉ ngồi được, đó là do ra mồ hôi không thấu, cho ra mồ hôi thêm thì khỏi. Làm sao biết là ra mồ hôi không thấu? Vì mạch sáp (mạch đi rít, không trơn tru) nên biết.
Mạch phù sác (sác: mạch nhanh) thì theo phép đáng cho ra mồ hôi là khỏi. Nếu đã dùng phép hạ mà thân nặng nề, tim đập hồi hộp thì không được làm ra mồ hôi, phải đợi tự ra mồ hôi mới giải. Sở dĩ như vậy là vì mạch ở bộ xích (vị trí bắt mạch thứ ba ở cổ tay, phía gần khuỷu tay, phản ánh phần bên trong và phía dưới cơ thể) vi, đó là phần lý (bên trong cơ thể) hư. Phải đợi biểu và lý đều đầy đủ trở lại, tân dịch (các chất dịch trong cơ thể như mồ hôi, nước bọt, dịch thể) tự điều hòa, thì sẽ tự ra mồ hôi mà khỏi.
Mạch phù khẩn thì theo lẽ mình mẩy phải đau nhức, nên làm ra mồ hôi để giải; nếu mạch ở bộ xích trì (mạch chậm) thì không được làm ra mồ hôi. Làm sao biết như vậy? Vì vinh khí (khí dinh dưỡng, đi trong mạch máu) không đủ, máu ít.
Mạch phù là bệnh ở phần biểu, có thể làm ra mồ hôi, nên dùng Ma hoàng thang. Bài thuốc số 17. (Dùng bài số 5 ở trên; theo phép thì dùng Quế chi thang.)
Mạch phù mà sác, có thể làm ra mồ hôi, nên dùng Ma hoàng thang. Bài thuốc số 18. (Dùng bài số 5 ở trên.)
Người bệnh thường tự ra mồ hôi, đó là vinh khí vẫn điều hòa. Vinh khí điều hòa mà bên ngoài không hài hòa, là vì vệ khí (khí bảo vệ, đi ở ngoài mạch, giữ bề mặt cơ thể) không cùng hài hòa với vinh khí. Bởi vinh đi trong mạch, vệ đi ngoài mạch. Lại làm cho ra mồ hôi, để vinh và vệ hòa nhau thì khỏi. Nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 19. (Dùng bài số 12 ở trên.)
Người bệnh mà tạng phủ (các cơ quan bên trong) không có bệnh gì khác, thỉnh thoảng phát sốt, tự ra mồ hôi mà không khỏi, đó là vệ khí không hòa. Cho ra mồ hôi trước giờ phát cơn thì khỏi, nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 20.
(Dùng bài số 12 ở trên.)
Thương hàn, mạch phù khẩn, không làm cho ra mồ hôi, nhân đó mà chảy máu cam: dùng Ma hoàng thang để chữa. Bài thuốc số 21. (Dùng bài số 5 ở trên.)
Thương hàn sáu bảy ngày không đi đại tiện, đau đầu, có sốt, thì cho uống Thừa khí thang (bài thuốc xổ). Nếu nước tiểu trong (có bản nói: phân lỏng trong) thì biết bệnh không ở phần lý mà vẫn ở phần biểu, phải làm ra mồ hôi; nếu đau đầu thì ắt chảy máu cam. Nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 22. (Dùng bài số 12 ở trên.)
Thương hàn đã làm ra mồ hôi và bệnh đã giải, chừng nửa ngày sau lại bứt rứt, mạch phù sác, thì có thể cho ra mồ hôi lần nữa, nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 23. (Dùng bài số 12 ở trên.)
Phàm các bệnh, dù đã làm ra mồ hôi, dù đã cho nôn, dù đã cho xổ, dù đã mất máu, mất tân dịch, mà âm dương (hai mặt đối lập của cơ thể: âm là vật chất, dịch thể, lạnh; dương là chức năng, sức nóng) tự điều hòa được thì ắt tự khỏi.
Sau khi xổ mạnh, lại làm ra mồ hôi, tiểu tiện không thông, đó là mất tân dịch. Đừng chữa, đợi khi tiểu tiện thông thì ắt tự khỏi.
Sau khi xổ, lại làm ra mồ hôi, ắt rét run, mạch vi tế. Sở dĩ như vậy là vì trong và ngoài đều hư.
Sau khi xổ, lại làm ra mồ hôi, ban ngày bứt rứt vật vã không ngủ được, ban đêm lại yên tĩnh, không nôn, không khát, không có chứng ở phần biểu, mạch trầm vi (trầm: mạch chìm, phải ấn sâu mới thấy), mình không sốt cao: dùng Can khương Phụ tử thang để chữa. Bài thuốc số 24.
Can khương một lạng; Phụ tử dùng sống, bỏ vỏ, thái tám miếng, một củ.
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, uống một lần cho hết.
Sau khi làm ra mồ hôi, mình mẩy đau nhức, mạch trầm trì: dùng bài "Quế chi thang thêm Thược dược, Sinh khương mỗi thứ một lạng, Nhân sâm ba lạng" – tức Tân gia thang – để chữa. Bài thuốc số 25.
Quế chi, bỏ vỏ, ba lạng; Thược dược bốn lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Nhân sâm ba lạng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả; Sinh khương bốn lạng.
Sáu vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Bản cũ ghi là Quế chi thang, nay thêm Thược dược, Sinh khương, Nhân sâm.
Sau khi làm ra mồ hôi, không được dùng Quế chi thang nữa. Ra mồ hôi mà thở suyễn, mình không sốt cao, thì có thể cho uống Ma hoàng Hạnh nhân Cam thảo Thạch cao thang. Bài thuốc số 26.
Ma hoàng, bỏ đốt, bốn lạng; Hạnh nhân, bỏ vỏ lụa và đầu nhọn, năm mươi hạt; Cam thảo, chích, hai lạng; Thạch cao, đập vụn, bọc vải bông, nửa cân.
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc Ma hoàng cho hao bớt hai thăng, vớt bỏ bọt nổi bên trên, cho các vị khác vào, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Bản cũ ghi là "chén hoàng nhĩ" (?).
Làm ra mồ hôi quá nhiều, người bệnh bắt chéo hai tay ôm lấy ngực chỗ tim, dưới tim đập hồi hộp, muốn được ấn vào: dùng Quế chi Cam thảo thang để chữa. Bài thuốc số 27.
Quế chi, bỏ vỏ, bốn lạng; Cam thảo, chích, hai lạng.
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, uống một lần cho hết.
Sau khi làm ra mồ hôi, người bệnh thấy dưới rốn đập rộn, sắp phát chứng bôn đồn (chứng khí từ bụng dưới xông ngược lên ngực, lên cổ, như con lợn con chạy lồng lên): dùng Phục linh Quế chi Cam thảo Đại táo thang để chữa. Bài thuốc số 28.
Phục linh nửa cân; Quế chi, bỏ vỏ, bốn lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Đại táo, bóp dập, mười lăm quả.
Bốn vị trên, dùng một đấu nước cam lan (nước đã khuấy dội nhiều lần, cách làm nói dưới đây), sắc Phục linh trước cho hao bớt hai thăng, cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
Cách làm nước cam lan: lấy hai đấu nước, đổ vào chậu lớn, dùng gáo múc lên dội xuống, đến khi trên mặt nước có năm sáu nghìn hạt bọt lăn đuổi nhau thì lấy dùng.
Sau khi làm ra mồ hôi, bụng trướng đầy: dùng Hậu phác Sinh khương Bán hạ Cam thảo Nhân sâm thang để chữa. Bài thuốc số 29.
Hậu phác, chích, bỏ vỏ ngoài, nửa cân; Sinh khương, thái lát, nửa cân; Bán hạ, rửa sạch, nửa thăng; Cam thảo hai lạng; Nhân sâm một lạng.
Năm vị trên, dùng một đấu nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
Thương hàn, sau khi cho nôn hoặc cho xổ, dưới tim có khí nghịch lên đầy tức, khí xông lên ngực, đứng dậy thì chóng mặt, mạch trầm khẩn; nếu làm ra mồ hôi thì làm rối động kinh mạch (đường vận hành khí huyết trong cơ thể), thân mình run lắc lư: dùng Phục linh Quế chi Bạch truật Cam thảo thang để chữa. Bài thuốc số 30.
Phục linh bốn lạng; Quế chi, bỏ vỏ, ba lạng; Bạch truật (củ cây bạch truật, vị thuốc bổ tỳ, trừ thấp), Cam thảo (chích), mỗi thứ hai lạng.
Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm.
Làm ra mồ hôi mà bệnh không giải, trái lại còn sợ lạnh, đó là do hư: dùng Thược dược Cam thảo Phụ tử thang để chữa. Bài thuốc số 31.
Thược dược, Cam thảo (chích), mỗi thứ ba lạng; Phụ tử, đã bào, bỏ vỏ, chẻ tám miếng, một củ.
Ba vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy một thăng năm hợp, bỏ bã, chia ba lần uống ấm. Ngờ rằng không phải bài thuốc của Trọng Cảnh.
Đã làm ra mồ hôi, hoặc đã cho xổ, mà bệnh vẫn không giải, lại bứt rứt vật vã: dùng Phục linh Tứ nghịch thang để chữa. Bài thuốc số 32.
Phục linh bốn lạng; Nhân sâm một lạng; Phụ tử dùng sống, bỏ vỏ, chẻ tám miếng, một củ; Cam thảo, chích, hai lạng; Can khương một lạng rưỡi.
Năm vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm mỗi lần bảy hợp, ngày uống hai lần.
Sau khi làm ra mồ hôi mà sợ lạnh là do hư; không sợ lạnh mà chỉ nóng là do thực (tà khí thịnh, ứ kết ở bên trong), nên điều hòa vị khí (khí của dạ dày, chức năng tiêu hóa), cho uống Điều vị Thừa khí thang. Bài thuốc số 33. (Sách Ngọc hàm – một bản khác của sách này – nói: cho uống Tiểu Thừa khí thang.)
Mang tiêu (một loại muối khoáng, vị thuốc tẩy xổ, làm mềm phân) nửa thăng; Cam thảo, chích, hai lạng; Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ mạnh), bỏ vỏ, rửa bằng rượu trong, bốn lạng.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, đun sôi thêm hai dạo, uống một lần cho hết.
Bệnh Thái dương, sau khi làm ra mồ hôi, mồ hôi ra nhiều, trong dạ dày khô, bứt rứt vật vã không ngủ được, muốn uống nước, thì cho uống từng chút một, để vị khí điều hòa là khỏi. Nếu mạch phù, tiểu tiện không thông, hơi sốt, khát nhiều uống mãi không đỡ, thì dùng Ngũ linh tán (tán: thuốc nghiền thành bột) để chữa. Bài thuốc số 34. (Tức là Trư linh tán.)
Trư linh (một loại nấm, vị thuốc lợi tiểu), bỏ vỏ, mười tám thù (thù: một phần hai mươi bốn lạng); Trạch tả (củ cây trạch tả, lợi tiểu) một lạng sáu thù; Bạch truật mười tám thù; Phục linh mười tám thù; Quế chi, bỏ vỏ, nửa lạng.
Năm vị trên, giã thành bột, mỗi lần lấy một thìa vuông cỡ một tấc (đơn vị đong thuốc bột, khoảng vài gam) hòa với nước cháo trắng mà uống, ngày uống ba lần. Uống nhiều nước ấm, ra mồ hôi thì khỏi; chăm sóc nghỉ ngơi theo phép.
Đã làm ra mồ hôi, mạch phù sác, bứt rứt và khát: dùng Ngũ linh tán để chữa. Bài thuốc số 35. (Dùng bài số 34 ở trên.)
Thương hàn, ra mồ hôi mà khát thì dùng Ngũ linh tán để chữa; không khát thì dùng Phục linh Cam thảo thang để chữa. Bài thuốc số 36.
Phục linh hai lạng; Quế chi, bỏ vỏ, hai lạng; Cam thảo, chích, một lạng; Sinh khương, thái lát, ba lạng.
Bốn vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, chia ba lần uống ấm.
Trúng phong, phát sốt sáu bảy ngày không giải mà bứt rứt, có cả chứng ở biểu lẫn ở lý, khát muốn uống nước, nhưng nước vào thì nôn ra, gọi là thủy nghịch (nước uống vào bị đẩy ngược ra): dùng Ngũ linh tán để chữa. Bài thuốc số 37. (Dùng bài số 34 ở trên.)
Lúc chưa bắt mạch, người bệnh đã bắt chéo tay ôm lấy ngực chỗ tim. Thầy thuốc nhân đó bảo thử ho, mà người bệnh không ho, thì ắt là hai tai đã điếc, không nghe thấy gì. Sở dĩ như vậy là vì làm ra mồ hôi nhiều lần, hư nhược nên mới thế. Sau khi làm ra mồ hôi, uống nước nhiều ắt thở suyễn; lấy nước dội lên người cũng thở suyễn.
Sau khi làm ra mồ hôi, nước và thuốc đều không uống vào được, đó là nghịch. Nếu lại làm ra mồ hôi nữa thì ắt nôn và tiêu chảy không dứt. Sau khi làm ra mồ hôi, cho nôn, cho xổ, mà bứt rứt kiểu hư phiền (bứt rứt do hư nhiệt, không phải do tà thực), không ngủ được; nặng thì ắt trằn trọc lăn lộn, trong lòng nôn nao bức bối khó chịu không yên: dùng Chi tử Thị thang để chữa. Nếu hụt hơi thì dùng Chi tử Cam thảo Thị thang để chữa. Nếu nôn thì dùng Chi tử Sinh khương Thị thang để chữa. Bài thuốc số 38.
Bài Chi tử Thị thang: Chi tử (quả dành dành, vị đắng mát, thanh nhiệt), bóp dập, mười bốn quả; Hương thị (đậu đen lên men), bọc vải bông, bốn hợp.
Hai vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc Chi tử trước còn hai thăng rưỡi, cho Đậu thị vào, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia hai lần uống, uống ấm lần thứ nhất; nếu nôn ra được thì thôi, không uống lần sau.
Bài Chi tử Cam thảo Thị thang: Chi tử, bóp dập, mười bốn quả; Cam thảo, chích, hai lạng; Hương thị, bọc vải bông, bốn hợp.
Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc Chi tử và Cam thảo trước lấy hai thăng rưỡi, cho Đậu thị vào, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia hai lần uống. Uống ấm lần thứ nhất; nếu nôn ra được thì thôi, không uống lần sau.
Bài Chi tử Sinh khương Thị thang: Chi tử, bóp dập, mười bốn quả; Sinh khương năm lạng; Hương thị, bọc vải bông, bốn hợp.
Ba vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc Chi tử và Sinh khương trước lấy hai thăng rưỡi, cho Đậu thị vào, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia hai lần uống. Uống ấm lần thứ nhất; nếu nôn ra được thì thôi, không uống lần sau.
Đã làm ra mồ hôi, hoặc đã cho xổ, mà bứt rứt nóng nảy, trong ngực bí tắc: dùng Chi tử Thị thang để chữa. Bài thuốc số 39. (Dùng bài đầu tiên ở trên.)
Thương hàn năm sáu ngày, sau khi xổ mạnh, mình vẫn còn sốt, trong lòng đau như có gì thắt kết lại, đó là bệnh chưa sắp khỏi: dùng Chi tử Thị thang để chữa. Bài thuốc số 40. (Dùng bài đầu tiên ở trên.)
Thương hàn sau khi xổ, trong lòng bứt rứt, bụng đầy, nằm ngồi không yên: dùng Chi tử Hậu phác thang để chữa. Bài thuốc số 41.
Chi tử, bóp dập, mười bốn quả; Hậu phác, chích, bỏ vỏ ngoài, bốn lạng; Chỉ thực (quả non của cây chỉ, vị thuốc phá khí, tiêu đầy), ngâm nước, nướng cho vàng, bốn quả.
Ba vị trên, dùng ba thăng rưỡi nước, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia hai lần uống. Uống ấm lần thứ nhất; nếu nôn ra được thì thôi, không uống lần sau.
Thương hàn, thầy thuốc dùng thuốc viên cho xổ mạnh, mình vẫn còn sốt, hơi bứt rứt: dùng Chi tử Can khương thang để chữa. Bài thuốc số 42.
Chi tử, bóp dập, mười bốn quả; Can khương hai lạng.
Hai vị trên, dùng ba thăng rưỡi nước, sắc lấy một thăng rưỡi, bỏ bã, chia hai lần uống, uống ấm lần thứ nhất. Nếu nôn ra được thì thôi, không uống lần sau.
Phàm dùng các bài thuốc có Chi tử, nếu người bệnh vốn hay đi phân hơi nát lỏng thì không được cho uống.
Bệnh Thái dương đã làm ra mồ hôi, mồ hôi ra mà bệnh không giải, người bệnh vẫn phát sốt, dưới tim đập hồi hộp, chóng mặt, thân mình giật máy, run rẩy như muốn ngã xuống đất (có bản chép là "ngã nghiêng"): dùng Chân vũ thang để chữa.
Bài thuốc số 43.
Phục linh, Thược dược, Sinh khương (thái lát), mỗi thứ ba lạng; Bạch truật hai lạng; Phụ tử, đã bào, bỏ vỏ, chẻ tám miếng, một củ.
Năm vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm bảy hợp, ngày uống ba lần.
Người họng khô ráo thì không được làm ra mồ hôi.
Người hay mắc chứng lâm (tiểu tiện buốt, rắt, nhỏ giọt) thì không được làm ra mồ hôi; làm ra mồ hôi ắt đi tiểu ra máu.
Người hay bị lở loét, dù mình mẩy đau nhức cũng không được làm ra mồ hôi; ra mồ hôi thì sinh chứng co cứng (?).
Người hay chảy máu cam thì không được làm ra mồ hôi; ra mồ hôi ắt hai bên trán trũng lõm, mạch căng gấp, mắt nhìn trừng trừng không chớp được (lời chú về cách đọc chữ này, chỗ dưới cũng vậy; có bản chép là "chớp mắt"), không ngủ được.
Người hay bị mất máu thì không được làm ra mồ hôi; làm ra mồ hôi thì rét run lẩy bẩy.
Người hay ra mồ hôi mà lại làm ra mồ hôi nữa, ắt tinh thần hoảng hốt, trong lòng rối loạn, tiểu xong thì đau ở bộ phận sinh dục: cho uống Vũ dư lương hoàn (thuốc viên có vị Vũ dư lương – một loại quặng sắt). Bài thuốc số 44. (Bài thuốc này vốn bị thiếu.)
Người bệnh có hàn (lạnh ở bên trong) mà lại làm ra mồ hôi, trong dạ dày lạnh, ắt nôn ra giun đũa. (Có bản chép là "nghịch".)
Bệnh lẽ ra phải làm ra mồ hôi mà lại cho xổ, đó là nghịch; nếu làm ra mồ hôi trước thì cách chữa không phải là nghịch. Bệnh lẽ ra phải cho xổ trước mà lại làm ra mồ hôi, là nghịch; nếu cho xổ trước thì cách chữa không phải là nghịch.
Thương hàn, thầy thuốc cho xổ, rồi tiếp đó tiêu chảy ra thức ăn chưa tiêu không dứt, mình mẩy đau nhức, thì phải gấp cứu phần lý; sau đó mình mẩy đau nhức mà đại tiện đã trở lại bình thường thì phải gấp cứu phần biểu. Cứu phần lý nên dùng Tứ nghịch thang, cứu phần biểu nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 45. (Dùng bài số 12 ở trên.)
Bệnh phát sốt, đau đầu, mà mạch lại trầm; nếu không đỡ, thân thể đau nhức, thì phải cứu phần lý. Bài Tứ nghịch thang.
Cam thảo, chích, hai lạng; Can khương một lạng rưỡi; Phụ tử dùng sống, bỏ vỏ, chẻ tám miếng, một củ.
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia hai lần uống ấm. Người khỏe mạnh có thể dùng một củ Phụ tử to và ba lạng Can khương.
Bệnh Thái dương, trước cho xổ mà không khỏi, nhân đó lại làm ra mồ hôi. Vì thế biểu và lý đều hư, người bệnh nhân đó sinh chứng mạo (đầu choáng váng, nặng như bị trùm kín). Người bị chứng mạo thì ra mồ hôi sẽ tự khỏi. Sở dĩ như vậy là vì mồ hôi ra thì phần biểu hòa. Nếu phần lý chưa hòa, thì sau đó lại cho xổ.
Bệnh Thái dương chưa giải, mạch ở bộ âm và bộ dương (bộ dương: vị trí thốn, đầu cổ tay; bộ âm: vị trí xích, phía gần khuỷu) đều như ngừng ẩn (có bản chép là "vi"), thì ắt trước rét run, rồi ra mồ hôi mà giải. Nếu chỉ mạch bộ dương vi thì ra mồ hôi trước mà giải; nếu chỉ mạch bộ âm vi (có bản chép là "mạch bộ xích thực") thì cho xổ mà giải. Nếu muốn cho xổ thì nên dùng Điều vị Thừa khí thang. Bài thuốc số 46. (Dùng bài số 33 ở trên; có bản nói dùng Đại Sài hồ thang.)
Bệnh Thái dương, phát sốt, ra mồ hôi, đó là vinh yếu vệ mạnh, cho nên làm ra mồ hôi. Muốn trừ phong tà thì nên dùng Quế chi thang. Bài thuốc số 47. (Bài thuốc dùng theo phép đã nêu ở trên.)
Thương hàn hoặc trúng phong đã năm sáu ngày, lúc rét lúc nóng xen nhau, ngực và hai bên sườn đầy tức khó chịu, lặng lẽ rầu rĩ không muốn ăn uống, trong lòng bứt rứt, hay buồn nôn; hoặc trong ngực bứt rứt mà không nôn, hoặc khát, hoặc trong bụng đau, hoặc dưới sườn đầy tức và cứng, hoặc dưới tim đập hồi hộp, tiểu tiện không thông, hoặc không khát mà mình hơi sốt, hoặc ho: dùng Tiểu Sài hồ thang để chữa. Bài thuốc số 48.
Sài hồ nửa cân; Hoàng cầm ba lạng; Nhân sâm ba lạng; Bán hạ, rửa sạch, nửa thăng; Cam thảo (chích), Sinh khương (thái lát), mỗi thứ ba lạng;
Đại táo, bóp dập, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc lấy sáu thăng, bỏ bã, lại cô tiếp lấy ba thăng, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Nếu trong ngực bứt rứt mà không nôn thì bỏ Bán hạ và Nhân sâm, thêm một quả Quát lâu thực (quả dưa trời). Nếu khát thì bỏ Bán hạ, thêm Nhân sâm cho đủ bốn lạng rưỡi kể cả phần đã có, và bốn lạng Quát lâu căn. Nếu trong bụng đau thì bỏ Hoàng cầm, thêm ba lạng Thược dược. Nếu dưới sườn đầy tức và cứng thì bỏ Đại táo, thêm bốn lạng Mẫu lệ (vỏ con hàu). Nếu dưới tim đập hồi hộp, tiểu tiện không thông thì bỏ Hoàng cầm, thêm bốn lạng Phục linh. Nếu không khát mà bên ngoài hơi sốt thì bỏ Nhân sâm, thêm ba lạng Quế chi, đắp chăn ấm cho ra mồ hôi nhẹ là khỏi. Nếu ho thì bỏ Nhân sâm, Đại táo, Sinh khương, thêm nửa thăng Ngũ vị tử và hai lạng Can khương.
Huyết yếu, khí cạn, tấu lý (thớ da và lỗ chân lông) mở ra, tà khí nhân đó xâm nhập, giao tranh với chính khí (sức chống đỡ bệnh của cơ thể), kết lại ở dưới sườn. Chính và tà giành nhau, nên lúc rét lúc nóng xen nhau, lúc ngừng lúc phát có giờ nhất định, lặng lẽ rầu rĩ không muốn ăn uống. Tạng và phủ liên quan với nhau, chỗ đau ắt ở phía dưới; tà ở trên mà đau ở dưới, cho nên làm nôn (có bản nói: tạng phủ trái nghịch nhau, bệnh ắt ở dưới, trong vùng sườn và hoành cách đau): dùng Tiểu Sài hồ thang để chữa.
Uống Sài hồ thang xong mà khát thì bệnh thuộc Dương minh, chữa theo phép của Dương minh. Bài thuốc số 49. (Dùng bài ở trên.)
Mắc bệnh sáu bảy ngày, mạch trì, phù, nhược, sợ gió sợ lạnh, tay chân ấm; thầy thuốc cho xổ hai ba lần, thành ra không ăn được mà dưới sườn đầy và đau, mặt, mắt và mình đều vàng, cổ gáy cứng, tiểu tiện khó; nếu cho uống Sài hồ thang thì về sau ắt sinh mót rặn, nặng nề ở hậu môn. Vốn khát, uống nước vào thì nôn, thì không nên cho uống Sài hồ thang; ăn vào thì sinh nấc.
Thương hàn bốn năm ngày, mình sốt, sợ gió, cổ gáy cứng, dưới sườn đầy, tay chân ấm mà khát: dùng Tiểu Sài hồ thang để chữa. Bài thuốc số 50. (Dùng bài ở trên.)
Thương hàn, mạch bộ dương sáp, mạch bộ âm huyền (mạch căng thẳng như dây đàn), theo lẽ trong bụng phải đau quặn gấp, trước cho uống Tiểu Kiến trung thang; nếu không đỡ thì dùng Tiểu Sài hồ thang để chữa. Bài thuốc số 51. (Dùng bài ở trên.)
Bài Tiểu Kiến trung thang.
Quế chi, bỏ vỏ, ba lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả; Thược dược sáu lạng; Sinh khương, thái lát, ba lạng; Giao di (mạch nha, kẹo mạch nha) một thăng.
Sáu vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, cho mạch nha vào, lại đặt lên lửa nhỏ cho tan. Uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Người hay nôn thì không được dùng Kiến trung thang, vì thuốc có vị ngọt.
Thương hàn hay trúng phong, có chứng của Sài hồ thang, chỉ cần thấy một chứng là đúng, không cần đủ hết. Phàm bệnh có chứng của Sài hồ thang mà lại cho xổ, nếu chứng Sài hồ vẫn chưa hết thì lại cho uống Sài hồ thang, ắt người nóng hầm hập rồi run lên, sau đó lại phát sốt, ra mồ hôi mà giải.
Thương hàn hai ba ngày, trong lòng hồi hộp mà bứt rứt: dùng Tiểu Kiến trung thang để chữa. Bài thuốc số 52. (Dùng bài số 51 ở trên.)
Bệnh Thái dương, đã quá kinh (quá thời hạn bệnh ở tầng Thái dương, đáng lẽ đã chuyển sang tầng khác) mười mấy ngày, lại cho xổ hai ba lần. Sau đó bốn năm ngày, chứng của Sài hồ thang vẫn còn thì trước cho uống Tiểu Sài hồ thang. Nếu nôn không dứt, dưới tim căng gấp (có bản nói: nôn đã dứt, hơi yên), uất ức hơi bứt rứt, đó là bệnh chưa giải, cho uống Đại Sài hồ thang để xổ thì khỏi. Bài thuốc số 53.
Sài hồ nửa cân; Hoàng cầm ba lạng; Thược dược ba lạng; Bán hạ, rửa sạch, nửa thăng; Sinh khương, thái lát, năm lạng; Chỉ thực, chích, bốn quả;
Đại táo, bóp dập, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc lấy sáu thăng, bỏ bã rồi cô tiếp, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Có bản thêm hai lạng Đại hoàng; nếu không thêm thì e không thành Đại Sài hồ thang.
Thương hàn mười ba ngày không giải, ngực sườn đầy tức mà nôn, vào khoảng giờ Thân buổi chiều (khoảng 3–5 giờ chiều) phát sốt từng cơn như thủy triều lên đúng giờ, sốt xong thì hơi tiêu chảy. Đây vốn là chứng của Sài hồ thang, cho xổ thì lẽ ra không bị tiêu chảy; nay lại tiêu chảy, biết là thầy thuốc đã dùng thuốc viên cho xổ, đó không phải cách chữa đúng. Sốt từng cơn đúng giờ là thực. Trước nên uống Tiểu Sài hồ thang để giải bên ngoài, sau đó dùng Sài hồ gia Mang tiêu thang để chữa. Bài thuốc số 54.
Sài hồ hai lạng mười sáu thù; Hoàng cầm một lạng; Nhân sâm một lạng; Cam thảo, chích, một lạng; Sinh khương, thái lát, một lạng; Bán hạ hai mươi thù (bản cũ ghi năm củ, rửa sạch); Đại táo, bóp dập, bốn quả; Mang tiêu hai lạng.
Tám vị trên, dùng bốn thăng nước, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, đun lại cho hơi sôi, chia hai lần uống ấm; không giải thì sắc thang khác. (Bọn bề tôi là Lâm Ức kính cẩn xét: trong sách Kim quỹ ngọc hàm kinh, bài thuốc này không có Mang tiêu. Một bài khác nói: dùng bảy thăng nước, cho vào hai hợp Mang tiêu, bốn lạng Đại hoàng, năm cái Tang phiêu tiêu (tổ trứng bọ ngựa trên cây dâu), sắc lấy một thăng rưỡi, uống năm hợp, hơi đi ngoài là khỏi. Bản cũ nói: Sài hồ thang uống hai lần để giải bên ngoài, còn hai thăng thì thêm Mang tiêu, Đại hoàng, Tang phiêu tiêu.) Thương hàn mười ba ngày, đã quá kinh, nói sảng, là vì có nhiệt, phải dùng thuốc sắc cho xổ. Nếu tiểu tiện thông thì đại tiện lẽ ra phải rắn, thế mà lại tiêu chảy, mạch lại điều hòa,
thì biết là thầy thuốc đã dùng thuốc viên cho xổ, đó không phải cách chữa đúng. Nếu tự tiêu chảy thì mạch lẽ ra phải vi và quyết (mạch yếu ớt, tay chân lạnh), nay lại điều hòa, đó là bên trong thực: dùng Điều vị Thừa khí thang để chữa. Bài thuốc số 55.
(Dùng bài số 33 ở trên.)
Bệnh Thái dương không giải, nhiệt kết ở bàng quang (ở đây chỉ vùng bụng dưới), người bệnh như điên cuồng, nếu máu tự đi xuống (theo đường đại tiện) thì khỏi. Nếu bên ngoài chưa giải thì chưa được công (dùng thuốc mạnh để tống tà khí ra), phải giải bên ngoài trước; bên ngoài giải xong mà chỉ còn bụng dưới căng gấp, rắn kết, mới được công, nên dùng Đào hạch Thừa khí thang. Bài thuốc số 56. (Phần sau nói: giải bên ngoài nên dùng Quế chi thang.)
Đào nhân (nhân hạt đào, vị thuốc phá huyết ứ), bỏ vỏ lụa và đầu nhọn, năm mươi hạt; Đại hoàng bốn lạng; Quế chi, bỏ vỏ, hai lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Mang tiêu hai lạng.
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy hai thăng rưỡi, bỏ bã, cho Mang tiêu vào, lại đặt lên lửa cho hơi sôi rồi bắc xuống. Uống ấm năm hợp trước bữa ăn, ngày uống ba lần, sẽ hơi đi ngoài.
Thương hàn tám chín ngày, cho xổ, rồi ngực đầy tức, bứt rứt hay kinh sợ, tiểu tiện không thông, nói sảng, toàn thân nặng nề, không trở mình được: dùng Sài hồ gia Long cốt Mẫu lệ thang để chữa.
Bài thuốc số 57.
Sài hồ bốn lạng; Long cốt (xương hóa thạch của động vật cổ, vị thuốc trấn tĩnh), Hoàng cầm, Sinh khương (thái lát), Diên đan (chì đỏ, một hợp chất của chì), Nhân sâm, Quế chi (bỏ vỏ), Phục linh, mỗi thứ một lạng rưỡi; Bán hạ, rửa sạch, hai hợp rưỡi; Đại hoàng hai lạng; Mẫu lệ, rang, một lạng rưỡi; Đại táo, bóp dập, sáu quả.
Mười hai vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy bốn thăng, cho Đại hoàng thái miếng to bằng quân cờ vào, đun sôi thêm một hai dạo, bỏ bã, uống ấm một thăng. Bản cũ ghi là Sài hồ thang, nay thêm Long cốt và các vị khác.
Thương hàn, bụng đầy, nói sảng, mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay) phù mà khẩn, đó là can thừa tỳ (theo thuyết ngũ hành, gan thuộc mộc lấn át quá mức lá lách thuộc thổ), gọi là "tung" (lấn theo chiều thuận của quan hệ khắc chế), châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở vùng sườn, thẳng dưới núm vú). Bài số 58.
Thương hàn phát sốt, rét rùng rợn, khát nhiều muốn uống nước, bụng ắt đầy; nếu tự ra mồ hôi, tiểu tiện thông thì bệnh sắp giải. Đây là can thừa phế (gan lấn át ngược lại phổi, vốn là tạng khắc chế gan), gọi là "hoành" (lấn ngược chiều), châm huyệt Kỳ môn. Bài số 59.
Bệnh Thái dương ngày thứ hai, lại bứt rứt vật vã, lại đem chườm nóng (?) lưng khiến mồ hôi ra nhiều, nhiệt lớn vào dạ dày (có bản chép: trong vòng hai ngày nung ngói chườm lưng, mồ hôi ra nhiều, khí lửa vào dạ dày), nước trong dạ dày cạn kiệt, bứt rứt vật vã ắt phát nói sảng. Mười mấy ngày sau, rét run rồi tự tiêu chảy, đó là bệnh sắp giải. Vì vậy mồ hôi từ thắt lưng trở xuống không ra được, muốn tiểu mà không tiểu được, lại buồn nôn, muốn són tiểu, lòng bàn chân sợ gió, đại tiện rắn; tiểu tiện đáng lẽ phải nhiều lần, mà lại không nhiều lần và không nhiều. Đại tiện xong thì đầu đau dữ dội, lòng bàn chân người bệnh ắt nóng, là vì cốc khí (khí do thức ăn hóa ra) chảy xuống dưới.
Bệnh Thái dương trúng phong, dùng lửa ép cho ra mồ hôi (như hun, chườm nóng, châm kim nung). Phong tà gặp hơi nóng của lửa, khí huyết tràn lan, mất nề nếp bình thường; hai thứ dương (phong và hỏa) cùng hun đốt nhau, thân mình phát vàng. Dương thịnh thì muốn chảy máu cam; âm hư thì tiểu tiện khó. Âm dương đều hư kiệt thì thân thể khô ráo, chỉ ra mồ hôi ở đầu, đến cổ thì thôi. Bụng đầy, hơi suyễn, miệng khô, họng lở loét, hoặc không đi đại tiện; lâu ngày thì nói sảng; nặng thì đến nấc, tay chân quờ quạng không yên, vê áo, sờ giường. Nếu tiểu tiện thông thì người bệnh còn chữa được.
Thương hàn mạch phù, thầy thuốc dùng lửa ép ra mồ hôi, làm vong dương, ắt kinh sợ cuồng loạn, nằm ngồi không yên: dùng Quế chi khứ Thược dược gia Thục tất Mẫu lệ Long cốt Cứu nghịch thang để chữa.
Bài thuốc số 60.
Quế chi, bỏ vỏ, ba lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Sinh khương, thái lát, ba lạng;
Đại táo, bóp dập, mười hai quả; Mẫu lệ, rang, năm lạng; Thục tất (lá non cây thường sơn), rửa bỏ mùi tanh, ba lạng; Long cốt bốn lạng.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, sắc Thục tất trước cho hao bớt hai thăng, cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Bản cũ ghi là Quế chi thang, nay bỏ Thược dược, thêm Thục tất, Mẫu lệ, Long cốt.
Hình trạng giống thương hàn, nhưng mạch không huyền khẩn mà nhược. Mạch nhược thì ắt khát; bị dùng lửa ép thì ắt nói sảng. Mạch nhược mà phát sốt, mạch phù, thì giải bệnh bằng cách cho ra mồ hôi là khỏi.
Bệnh Thái dương, dùng lửa hun cho ra mồ hôi mà không ra được, người bệnh ắt bứt rứt vật vã; đến hạn kinh (khoảng bảy ngày, hết một chu kỳ của tầng bệnh) mà không giải thì ắt đi đại tiện ra máu, gọi là hỏa tà (tà khí do lửa gây ra).
Mạch phù, sốt nhiều, mà lại dùng phép cứu (đốt ngải trên huyệt), đó là bệnh thực. Bệnh thực mà chữa như bệnh hư, nhân lửa mà bị khuấy động, ắt họng khô, nôn ra máu.
Mạch vi mà sác thì phải cẩn thận, không được cứu. Nhân lửa thành tà, thì sinh bứt rứt nghịch loạn; hư càng hư thêm, thực càng thực thêm, máu tán loạn trong mạch; khí lửa tuy nhỏ, nhưng đánh vào bên trong rất mạnh, làm cháy xương hại gân, máu khó hồi phục. Mạch phù thì nên cho ra mồ hôi để giải; nếu dùng lửa cứu thì tà không có đường ra, nhân lửa mà thịnh thêm, từ thắt lưng trở xuống ắt nặng nề và tê bại, gọi là hỏa nghịch (bệnh xấu đi do dùng lửa sai cách). Nếu bệnh muốn tự giải thì ắt trước phải bứt rứt, bứt rứt rồi ra mồ hôi mà giải. Làm sao biết? Vì mạch phù nên biết ra mồ hôi thì giải.
Dùng kim nung đỏ châm cho ra mồ hôi (phép thiêu châm), chỗ châm bị nhiễm lạnh, nổi cục đỏ, thì ắt phát chứng bôn đồn. Khí từ bụng dưới xông lên tim, thì cứu trên mỗi cục một tráng (một mồi ngải đốt), và cho uống Quế chi gia Quế thang, tức thêm hai lạng Quế. Bài thuốc số 61.
Quế chi, bỏ vỏ, năm lạng; Thược dược ba lạng; Sinh khương, thái lát, ba lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Đại táo, bóp dập, mười hai quả.
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Bản cũ ghi là Quế chi thang, nay thêm Quế cho đủ năm lạng. Sở dĩ thêm Quế là vì Quế có thể làm tiêu khí bôn đồn.
Hỏa nghịch rồi lại cho xổ, nhân thiêu châm mà bứt rứt vật vã: dùng Quế chi Cam thảo Long cốt Mẫu lệ thang để chữa. Bài thuốc số 62.
Quế chi, bỏ vỏ, một lạng; Cam thảo, chích, hai lạng; Mẫu lệ, rang, hai lạng; Long cốt hai lạng.
Bốn vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy hai thăng rưỡi, bỏ bã, uống ấm tám hợp, ngày uống ba lần.
Thương hàn ở tầng Thái dương mà dùng thêm ôn châm (châm kim rồi hơ nóng kim) thì ắt sinh kinh sợ.
Bệnh Thái dương lẽ ra phải sợ lạnh, phát sốt, nay tự ra mồ hôi, lại không sợ lạnh, phát sốt, mạch ở bộ quan (vị trí bắt mạch ở giữa cổ tay) tế sác, đó là lỗi do thầy thuốc cho nôn. Cho nôn vào ngày thứ nhất, thứ hai thì trong bụng đói mà miệng không ăn được; cho nôn vào ngày thứ ba, thứ tư thì không thích cháo nhừ, muốn ăn đồ lạnh, sáng ăn chiều nôn ra; đều là do thầy thuốc cho nôn gây nên, đó là nghịch nhẹ.
Bệnh Thái dương mà cho nôn; bệnh Thái dương lẽ ra phải sợ lạnh, nay lại không sợ lạnh, không muốn mặc áo gần người, đó là do cho nôn mà sinh bứt rứt ở bên trong.
Người bệnh mạch sác. Sác là nhiệt, lẽ ra phải tiêu hóa nhanh và thèm ăn. Thế mà lại nôn, đó là vì đã làm ra mồ hôi khiến dương khí suy yếu, khí ở hoành cách (vùng cơ ngăn giữa ngực và bụng) hư, nên mạch mới sác. Sác ở đây là khách nhiệt (nhiệt giả, không phải nhiệt thật của cơ thể), không tiêu hóa được thức ăn; vì trong dạ dày hư lạnh nên mới nôn.
Bệnh Thái dương, đã quá kinh mười mấy ngày, dưới tim lợm giọng muốn nôn mà trong ngực đau, đại tiện lại nát lỏng, bụng hơi đầy, uất ức hơi bứt rứt. Nếu trước đó đã từng bị nôn và xổ dữ dội thì cho uống Điều vị Thừa khí thang; nếu không như vậy thì không được cho uống. Chỉ buồn nôn, trong ngực đau, phân hơi nát, thì đó không phải chứng của Sài hồ thang; vì có nôn nên biết là đã từng bị nôn và xổ dữ dội. Điều vị Thừa khí thang. Bài thuốc số 63. (Dùng bài số 33 ở trên.)
Bệnh Thái dương, sáu bảy ngày mà chứng ở phần biểu vẫn còn, mạch vi mà trầm, lại không thành chứng kết hung (tà khí kết lại ở ngực, ngực cứng và đau); người bệnh phát cuồng là vì nhiệt ở hạ tiêu (phần dưới cơ thể, vùng bụng dưới gồm bàng quang, ruột…), bụng dưới lẽ ra phải cứng đầy; nếu tiểu tiện vẫn thông thì cho xổ ra máu mới khỏi. Sở dĩ như vậy là vì tà ở Thái dương theo kinh đi vào, nhiệt cùng máu ứ kết ở bên trong. Dùng Để đương thang để chữa. Bài thuốc số 64.
Thủy điệt (con đỉa), rang; Manh trùng (con mòng hút máu), bỏ cánh và chân, rang; mỗi thứ ba mươi con; Đào nhân, bỏ vỏ lụa và đầu nhọn, hai mươi hạt; Đại hoàng, rửa rượu, ba lạng.
Bốn vị trên, dùng năm thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng; nếu chưa xổ ra thì uống tiếp.
Bệnh Thái dương, thân mình vàng, mạch trầm kết (mạch chìm, đập chậm và có lúc ngừng), bụng dưới cứng; nếu tiểu tiện không thông thì không phải chứng huyết (máu ứ); nếu tiểu tiện vẫn thông mà người bệnh như điên cuồng thì chắc chắn là chứng huyết: dùng Để đương thang để chữa. Bài thuốc số 65. (Dùng bài ở trên.)
Thương hàn có sốt, bụng dưới đầy, lẽ ra tiểu tiện phải không thông, nay lại thông, thế là có máu ứ, phải cho xổ, không được để thừa thuốc (?), nên dùng Để đương hoàn (thuốc viên). Bài thuốc số 66.
Thủy điệt, rang, hai mươi con; Manh trùng, rang, bỏ cánh và chân, hai mươi con; Đào nhân, bỏ vỏ lụa và đầu nhọn, hai mươi lăm hạt; Đại hoàng ba lạng.
Bốn vị trên, giã nát chia làm bốn viên. Dùng một thăng nước, nấu một viên, lấy bảy hợp mà uống. Sau tròn một ngày đêm (?) thì sẽ xổ ra máu; nếu không xổ thì uống tiếp.
Bệnh Thái dương, tiểu tiện thông mà do uống nước nhiều, ắt dưới tim đập hồi hộp; nếu tiểu tiện ít, ắt khổ vì bụng dưới căng tức, mót gấp.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video