Phân biệt mạch, chứng và cách chữa bệnh Thái dương — Thiên hạ
Hỏi: Bệnh có chứng kết hung (tà khí kết đọng ở vùng ngực và dưới tim, làm vùng ấy đầy cứng và đau) và có chứng tạng kết (tà khí kết đọng sâu trong tạng phủ, thuộc hàn, nặng hơn kết hung). Hình trạng của chúng thế nào? Đáp: Ấn vào thì đau, thốn mạch (mạch ở vị trí "thốn", chỗ bắt mạch gần cổ tay nhất ở động mạch cổ tay) phù (nổi, đặt nhẹ ngón tay đã thấy), quan mạch (mạch ở vị trí "quan", ngay sau thốn, ngang mỏm xương cổ tay) trầm (chìm, phải ấn mạnh mới thấy), gọi là kết hung.
Thế nào gọi là tạng kết? Đáp: Hình trạng giống kết hung, nhưng ăn uống vẫn như thường, thỉnh thoảng đi lỏng, thốn mạch phù, quan mạch nhỏ, mảnh, trầm, khẩn (mạch căng như sợi dây thừng xoắn), gọi là tạng kết. Nếu trên lưỡi có rêu trắng trơn ướt thì khó chữa.
Chứng tạng kết, không có dương chứng (các dấu hiệu nóng, bứt rứt, thuộc dương), không có vãng lai hàn nhiệt (lúc rét lúc sốt thay nhau) (một bản ghi: rét mà không sốt), người bệnh lại nằm yên lặng, trên lưỡi có rêu trơn ướt, thì không được dùng phép công (dùng thuốc mạnh để công phá, xổ tà khí ra).
Bệnh phát ở phần dương (phần ngoài, phần biểu) mà lại dùng phép hạ (cho uống thuốc xổ cho đi ngoài), thì nhiệt tà lọt vào trong mà thành kết hung; bệnh phát ở phần âm mà lại dùng phép hạ (một bản ghi: ra mồ hôi), thì thành chứng bĩ (vùng dưới tim tắc nghẽn, đầy tức nhưng ấn vào mềm, không đau). Sở dĩ thành kết hung là vì dùng phép hạ quá sớm.
Người bị kết hung, gáy cũng cứng, giống như chứng nhu kính (?) (chứng cổ gáy, lưng co cứng mà vẫn có ra mồ hôi), dùng thuốc xổ thì sẽ dịu lại, nên dùng Đại hãm hung hoàn (viên thuốc lớn làm xẹp chỗ kết ở ngực). Phương thứ nhất.
Đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ mạnh) nửa cân; Đình lịch tử (hạt cây đình lịch, thuốc tháo nước, trừ đàm) sao, nửa thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời Hán, khoảng 200 ml); Mang tiêu (một loại muối khoáng, thuốc xổ làm mềm chỗ cứng) nửa thăng; Hạnh nhân (nhân hạt mơ) bỏ vỏ và đầu nhọn, sao đen, nửa thăng.
Bốn vị trên, đem hai vị (đại hoàng, đình lịch) giã và rây, cho hạnh nhân và mang tiêu vào, nghiền chung cho nhuyễn như mỡ, trộn thành bột. Lấy một viên to bằng viên đạn bắn chim; riêng giã bột Cam toại (rễ cây cam toại, thuốc tháo nước rất mạnh) một tiền chủy (lượng bột xúc đầy trên một đồng tiền mà không rơi), mật ong trắng hai hợp (hợp: một phần mười thăng), nước hai thăng, nấu còn một thăng, uống ấm một lần cho hết; qua một đêm thì đi ngoài được. Nếu không đi ngoài thì uống thêm, lấy việc đi ngoài được làm hiệu quả. Kiêng cữ theo đúng phép dùng thuốc.
Chứng kết hung mà mạch phù và đại (mạch to, rộng) thì không được dùng phép hạ; dùng phép hạ thì chết.
Chứng kết hung đã đủ các dấu hiệu mà lại bứt rứt vật vã thì cũng chết.
Bệnh Thái dương (giai đoạn bệnh ở kinh Thái dương, tức bệnh còn ở phần ngoài cơ thể, mới cảm phải tà khí, có sốt, sợ lạnh, đau đầu, mạch phù), mạch phù mà động (mạch đập nảy như hạt đậu lăn, ngắn và gấp) và sác (mạch nhanh). Phù là do phong, sác là do nhiệt, động là chủ đau, sác cũng là biểu hiện hư. Đau đầu, sốt, ra chút đạo hãn (mồ hôi trộm, ra khi ngủ), mà lại ố hàn (sợ lạnh), ấy là biểu (phần ngoài cơ thể) chưa được giải trừ.
Thầy thuốc lại dùng phép hạ, mạch động sác chuyển thành trì (mạch chậm), trong hoành cách (vùng cơ hoành giữa ngực và bụng) đau cự ấn (một bản ghi: đau đầu liền chóng mặt), trong dạ dày trống rỗng, khách khí (tà khí từ ngoài vào) quấy động hoành cách, hơi thở ngắn, bứt rứt vật vã, trong lòng áo nùng (?) (bồn chồn khó chịu không yên), dương khí (khí nóng, khí hoạt động của cơ thể) hãm vào trong, do đó vùng tâm hạ (vùng dưới tim, tức vùng thượng vị, trên rốn dưới ức) cứng lại, thế là thành kết hung; dùng Đại hãm hung thang làm chủ.
Nếu không thành kết hung, mà chỉ ra mồ hôi ở đầu, các chỗ khác không có mồ hôi, đến ngang cổ thì thôi, tiểu tiện không thông, thì thân thể ắt sẽ phát vàng. Phương Đại hãm hung thang, phương thứ hai.
Đại hoàng bỏ vỏ, sáu lạng; Mang tiêu một thăng; Cam toại một tiền chủy.
Ba vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu đại hoàng trước, lấy hai thăng, bỏ bã; cho mang tiêu vào, nấu sôi một hai dạo; cho bột cam toại vào, uống ấm một thăng. Đi ngoài được thoải mái thì thôi, không uống tiếp.
Bị thương hàn (bệnh do cảm phải hàn tà từ bên ngoài, gây sốt) sáu bảy ngày, kết hung do nhiệt thực (nhiệt tà kết đọng thành khối thực), mạch trầm mà khẩn, vùng tâm hạ đau, ấn vào cứng như đá, dùng Đại hãm hung thang làm chủ. Phương thứ ba (dùng phương thứ hai ở trước).
Bị thương hàn hơn mười ngày, nhiệt kết ở lý (phần trong cơ thể), lại có vãng lai hàn nhiệt, thì cho Đại sài hồ thang; nếu chỉ kết hung mà không sốt cao, đây là thủy (nước, dịch ứ đọng) kết ở ngực và hai bên sườn; nếu chỉ ra chút mồ hôi ở đầu, dùng Đại hãm hung thang làm chủ. Phương thứ tư (dùng phương thứ hai ở trước).
Phương Đại sài hồ thang: Sài hồ (rễ cây sài hồ, thuốc giải nhiệt, sơ thông khí) nửa cân; Chỉ thực (quả non cây chỉ, thuốc phá khí tích) nướng, bốn quả; Sinh khương (gừng tươi) thái, năm lạng; Hoàng cầm (rễ cây hoàng cầm, thuốc thanh nhiệt) ba lạng; Thược dược (rễ cây thược dược) ba lạng; Bán hạ (củ cây bán hạ, thuốc trừ đàm, chống nôn) rửa, nửa thăng;
Đại táo (táo tàu) bóp vỡ, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước (đấu: mười thăng), nấu lấy sáu thăng, bỏ bã rồi sắc lại lần nữa.
Uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Một phương có thêm đại hoàng hai lạng; nếu không thêm, e rằng không gọi là Đại sài hồ thang được.
Bệnh Thái dương, đã cho ra mồ hôi nhiều lần rồi lại dùng phép hạ, năm sáu ngày không đi đại tiện, trên lưỡi khô mà khát, vào khoảng giờ nhật bô (giờ Thân, khoảng 3–5 giờ chiều) hơi có triều nhiệt (sốt lên theo giờ nhất định như nước thủy triều) (một bản ghi: vào khoảng giờ nhật bô thì trong tim ngực rất bứt rứt),
từ vùng tâm hạ đến thiếu phúc (bụng dưới) cứng đầy mà đau, không cho ai chạm vào, dùng Đại hãm hung thang làm chủ. Phương thứ năm (dùng phương thứ hai ở trước).
Bệnh tiểu kết hung (kết hung nhẹ), đúng ở vùng tâm hạ, ấn vào thì đau, mạch phù và hoạt (mạch trơn tru như hạt châu lăn), dùng Tiểu hãm hung thang làm chủ. Phương thứ sáu.
Hoàng liên (rễ cây hoàng liên, thuốc đắng thanh nhiệt) một lạng; Bán hạ rửa, nửa thăng; Quát lâu thực (quả qua lâu, thuốc trừ đàm, thông ngực) một quả to.
Ba vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu quát lâu trước, lấy ba thăng, bỏ bã; cho các vị kia vào, nấu lấy hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm.
Bệnh Thái dương hai ba ngày, không nằm được, chỉ muốn ngồi dậy, vùng tâm hạ ắt bị kết, mạch vi (rất nhỏ, yếu, mờ) nhược (yếu), đây là vốn có hàn (khí lạnh) ở bên trong. Lại dùng phép hạ, nếu đi lỏng mà ngừng thì ắt thành kết hung; nếu chưa ngừng mà ngày thứ tư lại dùng phép hạ nữa, thì sẽ thành chứng hiệp nhiệt lợi (đi lỏng kèm theo sốt, do biểu nhiệt chưa giải mà bên trong đã bị hư).
Bệnh Thái dương, dùng phép hạ rồi, mạch xúc (mạch nhanh và có lúc ngưng) (một bản ghi: túng), mà không thành kết hung, đây là bệnh sắp khỏi; mạch phù thì ắt thành kết hung; mạch khẩn thì ắt đau họng; mạch huyền (mạch căng thẳng như dây đàn) thì ắt hai bên sườn co rút căng cứng; mạch tế (mảnh như sợi chỉ) sác thì đau đầu chưa dứt; mạch trầm khẩn thì ắt muốn nôn; mạch trầm hoạt thì bị hiệp nhiệt lợi; mạch phù hoạt thì ắt đi ngoài ra máu.
Bệnh ở phần dương thì nên cho ra mồ hôi để giải; lại lấy nước lạnh phun (?) vào người. Hoặc dội nước lên, nhiệt bị ép lại không thoát ra được, càng thêm bứt rứt, trên da nổi gai ốc như hạt kê, trong ý muốn uống nước mà lại không khát, thì cho uống Văn cáp tán; nếu không khỏi thì cho Ngũ linh tán; nếu là hàn thực kết hung (kết hung do hàn tà và đàm thủy kết lại, không có nhiệt), không có dấu hiệu nhiệt, thì cho Tam vật tiểu hãm hung thang (dùng phương thứ sáu ở trước), cũng có thể uống Bạch tán. Phương thứ bảy (một bản ghi: cho Tam vật tiểu bạch tán).
Phương Văn cáp tán: Văn cáp (vỏ một loại nghêu có vân) năm lạng.
Một vị trên tán thành bột, dùng nước sôi hòa một phương thốn chủy (lượng bột xúc đầy một chiếc thìa vuông mỗi cạnh một tấc) mà uống. Dùng năm hợp nước.
Phương Ngũ linh tán: Trư linh (một loại nấm mọc ở rễ cây, thuốc lợi tiểu) bỏ vỏ đen, mười tám thù (thù: một phần hai mươi bốn lạng); Bạch truật (củ cây bạch truật, thuốc kiện tỳ, trừ thấp) mười tám thù; Trạch tả (củ cây trạch tả, thuốc lợi tiểu) một lạng sáu thù;
Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông, thuốc lợi tiểu, kiện tỳ) mười tám thù; Quế chi (cành non cây quế) bỏ vỏ, nửa lạng.
Năm vị trên tán thành bột, lại cho vào cối giã kỹ. Lấy nước cháo trắng hòa một phương thốn chủy mà uống, ngày uống ba lần; uống nhiều nước ấm, ra mồ hôi thì khỏi.
Phương Bạch tán: Cát cánh (rễ cây cát cánh, thuốc trừ đàm, thông phổi) ba phân (phân: đơn vị chỉ tỉ lệ phần); Ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc xổ cực mạnh, tính nóng) bỏ vỏ và lõi, sao đen, nghiền nhuyễn như mỡ, một phân; Bối mẫu (củ cây bối mẫu, thuốc trừ đàm) ba phân.
Ba vị trên tán bột, cho ba đậu vào, lại cho vào cối giã kỹ, lấy nước cháo trắng hòa mà uống. Người khỏe uống nửa tiền chủy, người gầy yếu thì giảm bớt. Bệnh ở trên hoành cách thì ắt nôn ra, ở dưới hoành cách thì ắt đi ngoài. Nếu không đi ngoài, cho ăn một bát cháo nóng; nếu đi ngoài quá nhiều không cầm, cho ăn một bát cháo nguội.
Thân nóng, da nổi gai ốc không hết, muốn kéo áo đắp lên người; nếu lấy nước phun (?) hay tắm rửa, càng làm cho nhiệt bị ép không thoát ra được; đáng ra mồ hôi mà không ra mồ hôi thì sinh bứt rứt. Giả sử đã ra mồ hôi rồi mà trong bụng đau, thì thêm thược dược ba lạng, làm theo cách như trên.
Bệnh Thái dương và Thiếu dương tịnh bệnh (bệnh kinh Thái dương chưa khỏi đã lan sang kinh Thiếu dương; Thiếu dương là giai đoạn bệnh nửa ngoài nửa trong, có lúc rét lúc sốt, đắng miệng, tức sườn), đầu gáy cứng đau, hoặc chóng mặt tối tăm, có lúc như kết hung, vùng tâm hạ bĩ cứng, thì nên châm huyệt Đại chùy (huyệt dưới mỏm gai đốt sống cổ thứ bảy), khe thứ nhất, huyệt Phế du và Can du (các huyệt ở lưng, hai bên cột sống, ứng với phổi và gan), cẩn thận không được làm cho ra mồ hôi.
Làm cho ra mồ hôi thì sẽ nói sảng, mạch huyền; nếu năm ngày nói sảng không dứt thì nên châm huyệt Kỳ môn (huyệt ở ngực dưới, thẳng núm vú xuống, khoảng sườn thứ sáu). Phương thứ tám.
Phụ nữ bị trúng phong (cảm phải phong tà, có sốt, ra mồ hôi, sợ gió), sốt và sợ lạnh, gặp lúc kinh nguyệt vừa tới, mắc bệnh đã bảy tám ngày, sốt đã lui mà mạch trì, thân mát, dưới ngực và sườn đầy tức như hình trạng kết hung, nói sảng, đây là nhiệt nhập huyết thất (nhiệt tà lọt vào huyết thất, tức dạ con, nơi chứa huyết); nên châm huyệt Kỳ môn, theo chỗ thực của tà mà tả đi. Phương thứ chín.
Phụ nữ bị trúng phong, bảy tám ngày lại tiếp tục bị lúc rét lúc sốt, phát lên có giờ giấc, mà kinh nguyệt vừa dứt, đây là nhiệt nhập huyết thất, huyết ắt bị kết lại, cho nên khiến phát bệnh có giờ giấc như bệnh sốt rét; dùng Tiểu sài hồ thang làm chủ. Phương thứ mười.
Sài hồ nửa cân; Hoàng cầm ba lạng; Nhân sâm ba lạng; Bán hạ rửa, nửa thăng; Cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc) ba lạng; Sinh khương thái, ba lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, nấu lấy sáu thăng, bỏ bã; sắc lại lấy ba thăng, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
Phụ nữ bị thương hàn, sốt, gặp lúc kinh nguyệt vừa tới, ban ngày tỉnh táo, chiều tối thì nói sảng, như trông thấy ma quỷ, đây là nhiệt nhập huyết thất. Đừng phạm đến vị khí (khí của dạ dày) và thượng nhị tiêu (thượng tiêu và trung tiêu, tức phần ngực và phần bụng trên trong cơ thể), thì ắt tự khỏi. Phương thứ mười một.
Bị thương hàn sáu bảy ngày, sốt, hơi sợ lạnh, các khớp tay chân đau nhức khó chịu, hơi buồn nôn, vùng tâm hạ có cảm giác vướng tức, các chứng ở phần ngoài chưa hết, dùng Sài hồ quế chi thang làm chủ. Phương thứ mười hai.
Quế chi bỏ vỏ; Hoàng cầm một lạng rưỡi; Nhân sâm một lạng rưỡi; Cam thảo nướng, một lạng; Bán hạ rửa, hai hợp rưỡi; Thược dược một lạng rưỡi; Đại táo bóp vỡ, sáu quả; Sinh khương thái, một lạng rưỡi; Sài hồ bốn lạng.
Chín vị trên, dùng bảy thăng nước, nấu lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng.
Bản cũ ghi là Nhân sâm thang, làm theo cách của Quế chi thang, thêm bán hạ, sài hồ, hoàng cầm, lại làm theo cách của Sài hồ thang. Nay dùng nhân sâm làm nửa thang.
Bị thương hàn năm sáu ngày, đã cho ra mồ hôi rồi lại dùng phép hạ, ngực sườn đầy tức hơi kết, tiểu tiện không thông, khát mà không nôn, chỉ ra mồ hôi ở đầu, lúc rét lúc sốt, trong lòng bứt rứt, đây là bệnh chưa giải; dùng Sài hồ quế chi can khương thang làm chủ. Phương thứ mười ba.
Sài hồ nửa cân; Quế chi bỏ vỏ, ba lạng; Can khương (gừng khô) hai lạng; Quát lâu căn (rễ cây qua lâu, thuốc sinh tân dịch, chỉ khát) bốn lạng; Hoàng cầm ba lạng; Mẫu lệ (vỏ hàu) nung, hai lạng;
Cam thảo nướng, hai lạng.
Bảy vị trên, dùng một đấu hai thăng nước, nấu lấy sáu thăng, bỏ bã, sắc lại lấy ba thăng, uống ấm một thăng. Ngày uống ba lần; lần uống đầu hơi bứt rứt, uống lần nữa ra mồ hôi thì khỏi.
Bị thương hàn năm sáu ngày, ra mồ hôi ở đầu, hơi sợ lạnh, tay chân lạnh, vùng tâm hạ đầy tức, miệng không muốn ăn, đại tiện cứng, mạch tế, đây là dương vi kết (nhiệt kết nhẹ ở phần dương), ắt vẫn còn bệnh ở biểu, lại có bệnh ở lý. Mạch trầm cũng là bệnh ở lý. Ra mồ hôi là dương kết nhẹ; giả sử là thuần âm kết (hàn kết hoàn toàn ở trong) thì không thể còn chứng ở ngoài, mà tất cả đã vào trong; đây là nửa ở trong, nửa ở ngoài.
Mạch tuy trầm khẩn nhưng không thể coi là bệnh Thiếu âm (giai đoạn bệnh ở kinh Thiếu âm, thuộc hư hàn, người mỏi mệt chỉ muốn ngủ, mạch vi tế). Sở dĩ như vậy là vì bệnh âm không thể có mồ hôi, nay lại ra mồ hôi ở đầu, cho nên biết không phải Thiếu âm, có thể cho uống Tiểu sài hồ thang; nếu vẫn chưa khỏi hẳn, đi đại tiện được thì khỏi. Phương thứ mười bốn (dùng phương thứ mười ở trước).
Bị thương hàn năm sáu ngày, nôn và sốt, chứng của Sài hồ thang đã đủ, mà lại dùng thuốc khác để xổ; nếu chứng Sài hồ vẫn còn thì lại cho Sài hồ thang. Như thế tuy đã dùng phép hạ nhưng chưa phải là chữa sai, ắt người sẽ nóng hầm hập mà run lên, rồi sốt, ra mồ hôi mà khỏi.
Nếu vùng tâm hạ đầy mà cứng đau, đây là kết hung, dùng Đại hãm hung thang làm chủ; nếu chỉ đầy mà không đau, đây là chứng bĩ, Sài hồ không hợp để cho, nên dùng Bán hạ tả tâm thang. Phương thứ mười lăm.
Bán hạ rửa, nửa thăng; Hoàng cầm, Can khương, Nhân sâm, Cam thảo nướng, mỗi vị ba lạng; Hoàng liên một lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy sáu thăng, bỏ bã; sắc lại lấy ba thăng, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Nếu cần Đại hãm hung thang thì dùng phương theo cách thứ hai ở trước. (Một phương dùng bán hạ một thăng.)
Bệnh Thái dương và Thiếu dương tịnh bệnh mà lại dùng phép hạ, thành kết hung; vùng tâm hạ cứng, đi lỏng không ngừng, nước và cháo loãng cũng không nuốt xuống được, người bệnh trong lòng bứt rứt.
Mạch phù mà khẩn, lại dùng phép hạ, tà khí (ứng với mạch khẩn) lại vào trong, thì thành chứng bĩ. Ấn vào thì mềm, chỉ là khí bĩ (khí ách tắc) mà thôi.
Bệnh Thái dương trúng phong, đi lỏng, nôn ọe, đợi biểu đã giải thì mới có thể dùng phép công. Người bệnh mồ hôi ra rịn rịn (?), phát lên có giờ giấc, đau đầu, vùng tâm hạ bĩ cứng đầy, đau lan xuống dưới sườn, nôn khan, thở ngắn, ra mồ hôi mà không sợ lạnh, đây là biểu đã giải mà lý chưa hòa, dùng Thập táo thang làm chủ. Phương thứ mười sáu.
Nguyên hoa (hoa cây nguyên hoa, thuốc tháo nước mạnh) sao; Cam toại; Đại kích (rễ cây đại kích, thuốc tháo nước mạnh). Ba vị trên, lượng bằng nhau, giã riêng từng vị thành bột. Dùng một thăng rưỡi nước, nấu trước mười quả táo tàu to mập, lấy tám hợp, bỏ bã, cho bột thuốc vào. Người khỏe uống một tiền chủy, người gầy yếu uống nửa tiền, uống ấm. Uống vào lúc sáng sớm. Nếu đi ngoài ít mà bệnh không hết thì hôm sau uống tiếp, thêm nửa tiền; sau khi đi ngoài được thoải mái thì ăn cháo nhừ để bồi dưỡng.
Bệnh Thái dương, thầy thuốc cho ra mồ hôi, rồi bị sốt, sợ lạnh; lại tiếp tục dùng phép hạ, vùng tâm hạ thành bĩ. Biểu và lý đều hư, khí âm và khí dương đều cạn kiệt, không còn dương thì chỉ còn âm một mình. Lại thêm dùng thiêu châm (kim nung đỏ châm vào huyệt), do đó ngực bứt rứt, sắc mặt xanh vàng, da thịt giật giật (?), thì khó chữa; nếu sắc mặt chỉ hơi vàng, tay chân ấm thì dễ khỏi.
Vùng tâm hạ bĩ, ấn vào mềm, mạch ở bộ quan nổi phù, dùng Đại hoàng hoàng liên tả tâm thang làm chủ. Phương thứ mười bảy.
Đại hoàng hai lạng; Hoàng liên một lạng.
Hai vị trên, dùng hai thăng nước ma phí (nước sôi sùi bọt li ti) ngâm vào, một lát thì vắt bỏ bã.
Chia làm hai lần uống ấm. (Bề tôi là Lâm Ức và các người hiệu đính xem xét kỹ: Đại hoàng hoàng liên tả tâm thang, các bản đều chỉ có hai vị; lại thấy Phụ tử tả tâm thang ở sau dùng đại hoàng, hoàng liên, hoàng cầm, phụ tử, e rằng phương trước cũng có hoàng cầm, phương sau chỉ thêm phụ tử mà thôi. Cho nên ở sau nói Phụ tử tả tâm thang, bản cũ ghi là thêm phụ tử.)
Vùng tâm hạ bĩ, lại thêm sợ lạnh, ra mồ hôi, dùng Phụ tử tả tâm thang làm chủ. Phương thứ mười tám.
Đại hoàng hai lạng; Hoàng liên một lạng; Hoàng cầm một lạng; Phụ tử (rễ con của cây ô đầu, thuốc rất nóng, ôn dương, có độc) bào chế bằng cách vùi tro nóng, bỏ vỏ, bổ ra, nấu riêng lấy nước, một củ.
Bốn vị trên, thái ba vị, dùng hai thăng nước ma phí ngâm vào, một lát thì vắt bỏ bã, cho nước phụ tử vào, chia làm hai lần uống ấm.
Vốn vì đã dùng phép hạ nên vùng tâm hạ bĩ; cho Tả tâm thang mà bĩ không giải. Người bệnh khát, miệng khô, bứt rứt, tiểu tiện không thông, dùng Ngũ linh tán làm chủ. Phương thứ mười chín.
Một phương nói: nhịn (không uống nước) một ngày thì khỏi. (Dùng phương của chứng thứ bảy ở trước.)
Bị thương hàn, sau khi đã ra mồ hôi giải bệnh, trong dạ dày không hòa, vùng tâm hạ bĩ cứng, ợ khan ra mùi thức ăn, dưới sườn có thủy khí (nước ứ đọng), trong bụng sôi ùng ục như sấm mà đi lỏng, dùng Sinh khương tả tâm thang làm chủ. Phương thứ hai mươi.
Sinh khương thái, bốn lạng; Cam thảo nướng, ba lạng; Nhân sâm ba lạng; Can khương một lạng; Hoàng cầm ba lạng; Bán hạ rửa, nửa thăng;
Hoàng liên một lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Tám vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy sáu thăng, bỏ bã, sắc lại lấy ba thăng. Uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Phụ tử tả tâm thang, bản cũ ghi là thêm phụ tử; Bán hạ tả tâm thang, Cam thảo tả tâm thang, đều cùng một thể mà khác tên mà thôi. Sinh khương tả tâm thang, bản cũ ghi là Lý trung nhân sâm hoàng cầm thang bỏ quế chi, truật, thêm hoàng liên, kèm theo phép tả can (làm giảm khí gan quá thịnh).
Bị thương hàn hay trúng phong, thầy thuốc lại dùng phép hạ, người bệnh đi lỏng, một ngày mấy chục lần, thức ăn không tiêu, trong bụng sôi như sấm, vùng tâm hạ bĩ cứng mà đầy, nôn khan, trong lòng bứt rứt không yên.
Thầy thuốc thấy vùng tâm hạ bĩ, cho là bệnh chưa hết, lại dùng phép hạ, chứng bĩ càng nặng thêm. Đây không phải nhiệt kết, chỉ vì trong dạ dày hư, khách khí xông ngược lên, nên làm cho cứng. Dùng Cam thảo tả tâm thang làm chủ.
Phương thứ hai mươi mốt.
Cam thảo nướng, bốn lạng; Hoàng cầm ba lạng; Can khương ba lạng; Bán hạ rửa, nửa thăng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả; Hoàng liên một lạng.
Sáu vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy sáu thăng, bỏ bã; sắc lại lấy ba thăng. Uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
(Bề tôi là Lâm Ức và các người hiệu đính kính cẩn xét: cách làm Sinh khương tả tâm thang ở trên, bản cũ ghi là Lý trung nhân sâm hoàng cầm thang; nay xét các phương tả tâm là để chữa chứng bĩ. Khí bĩ sinh ra do bệnh phát ở phần âm mà bị xổ, cho nên ba phương Bán hạ, Sinh khương, Cam thảo tả tâm đều gốc từ phương Lý trung, mỗi phương ắt đều có nhân sâm; nay trong Cam thảo tả tâm thang không có là do bị sót mất. Lại xét sách Thiên kim phương (của Tôn Tư Mạo đời Đường) và sách Ngoại đài bí yếu (của Vương Đảo đời Đường) dùng phương này để chữa chứng thương hàn có lở loét ăn mòn (?) đều có nhân sâm, biết chắc là bị sót không còn nghi ngờ gì.)
Bị thương hàn, uống thuốc thang, đi lỏng không ngừng, vùng tâm hạ bĩ cứng; uống Tả tâm thang xong, lại dùng thuốc khác để xổ, đi lỏng không ngừng; thầy thuốc cho uống Lý trung thang, lại càng đi lỏng nhiều hơn. Lý trung là để điều lý trung tiêu (phần giữa cơ thể, gồm tỳ vị, lo tiêu hóa), còn chứng đi lỏng này là ở hạ tiêu (phần dưới cơ thể, gồm ruột, thận, bàng quang), nên dùng Xích thạch chi vũ dư lương thang làm chủ. Nếu vẫn không ngừng thì nên làm cho tiểu tiện thông lợi. Xích thạch chi vũ dư lương thang, phương thứ hai mươi hai.
Xích thạch chi (một loại đất sét đỏ, thuốc làm săn ruột cầm đi lỏng) đập vụn, một cân; Thái nhất vũ dư lương (một loại khoáng chất chứa sắt, thuốc làm săn ruột cầm đi lỏng) đập vụn, một cân.
Hai vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu lấy hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm.
Bị thương hàn, sau khi dùng phép thổ (cho nôn) và phép hạ, lại cho ra mồ hôi, sinh hư phiền (bứt rứt do cơ thể hư), mạch rất vi; tám chín ngày, vùng tâm hạ bĩ cứng, dưới sườn đau, khí xông ngược lên họng, chóng mặt tối tăm, gân mạch giật giật, lâu ngày thành chứng nuy (tay chân teo yếu, mềm nhũn không cử động được).
Bị thương hàn, đã cho ra mồ hôi, hoặc cho nôn, hoặc cho xổ, bệnh đã giải rồi mà vùng tâm hạ bĩ cứng, ợ hơi không hết, dùng Toàn phúc đại giả thang làm chủ. Phương thứ hai mươi ba.
Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, thuốc giáng khí, tiêu đàm) ba lạng; Nhân sâm hai lạng; Sinh khương năm lạng; Đại giả thạch (một loại quặng sắt đỏ, thuốc giáng khí nghịch) một lạng; Cam thảo nướng, ba lạng; Bán hạ rửa, nửa thăng;
Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy sáu thăng, bỏ bã, sắc lại lấy ba thăng. Uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
Sau khi dùng phép hạ, không được dùng Quế chi thang nữa; nếu ra mồ hôi mà thở suyễn, không sốt cao, có thể cho Ma hoàng hạnh tử cam thảo thạch cao thang. Phương thứ hai mươi bốn.
Ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi, bình suyễn) bốn lạng; Hạnh nhân bỏ vỏ và đầu nhọn, năm mươi hạt; Cam thảo nướng, hai lạng; Thạch cao (khoáng chất thạch cao, thuốc thanh nhiệt mạnh) đập vụn, bọc vải bông, nửa cân.
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, nấu ma hoàng trước, cạn bớt hai thăng, hớt bỏ bọt trắng; cho các vị kia vào, nấu lấy ba thăng. Bỏ bã, uống ấm một thăng. Bản cũ ghi là "chén tai vàng" (?).
Bệnh Thái dương, chứng bên ngoài chưa hết mà nhiều lần dùng phép hạ, thế là thành hiệp nhiệt lợi, đi lỏng không ngừng, vùng tâm hạ bĩ cứng, biểu và lý đều chưa giải, dùng Quế chi nhân sâm thang làm chủ.
Phương thứ hai mươi lăm.
Quế chi thái riêng, bốn lạng; Cam thảo nướng, bốn lạng; Bạch truật ba lạng; Nhân sâm ba lạng; Can khương ba lạng.
Năm vị trên, dùng chín thăng nước, nấu bốn vị trước, lấy năm thăng; cho quế vào, nấu tiếp lấy ba thăng, bỏ bã. Uống ấm một thăng, ban ngày uống hai lần, ban đêm một lần.
Bị thương hàn, sau khi xổ mạnh lại cho ra mồ hôi, vùng tâm hạ bĩ, sợ lạnh, là biểu chưa giải. Không được công phá chứng bĩ, phải giải biểu trước, biểu giải rồi mới có thể công phá chứng bĩ; giải biểu nên dùng Quế chi thang, công phá chứng bĩ nên dùng Đại hoàng hoàng liên tả tâm thang. Phương thứ hai mươi sáu. (Tả tâm thang dùng phương thứ mười bảy ở trước.)
Bị thương hàn, sốt, ra mồ hôi mà không giải, trong ngực bĩ cứng, nôn mửa và đi lỏng, dùng Đại sài hồ thang làm chủ. Phương thứ hai mươi bảy. (Dùng phương thứ tư ở trước.)
Bệnh giống chứng Quế chi thang, nhưng đầu không đau, gáy không cứng, thốn mạch hơi phù, trong ngực bĩ cứng, khí xông ngược lên họng không thở được, đây là trong ngực có hàn (đàm lạnh ứ đọng). Nên cho nôn ra, nên dùng Qua đế tán. Phương thứ hai mươi tám.
Qua đế (cuống quả dưa, thuốc gây nôn) sao vàng, một phân; Xích tiểu đậu (đậu đỏ nhỏ) một phân.
Hai vị trên, giã và rây riêng từng vị, tán thành bột xong thì trộn chung. Lấy một tiền chủy; dùng một hợp đậu xị (đậu đen lên men), với bảy hợp nước nóng nấu thành cháo loãng, bỏ bã, lấy nước hòa với bột thuốc, uống ấm một lần cho hết. Nếu không nôn thì thêm từng chút một; nôn được thoải mái thì thôi. Những người mất máu, người vốn cơ thể hư yếu, không được cho uống Qua đế tán.
Người bệnh dưới sườn vốn có khối bĩ, liền sang cạnh rốn, đau lan xuống bụng dưới, vào tới âm cân (dương vật), đây gọi là tạng kết, chết. Phương thứ hai mươi chín.
Bị thương hàn, sau khi cho nôn hoặc cho xổ, bảy tám ngày không giải, nhiệt kết ở lý, biểu và lý đều nóng, thỉnh thoảng sợ gió, khát nhiều, trên lưỡi khô ráo mà bứt rứt, muốn uống nước đến mấy thăng, dùng Bạch hổ gia nhân sâm thang làm chủ. Phương thứ ba mươi.
Tri mẫu (củ cây tri mẫu, thuốc thanh nhiệt, sinh tân dịch) sáu lạng; Thạch cao đập vụn, một cân; Cam thảo nướng, hai lạng; Nhân sâm hai lạng; Ngạnh mễ (gạo tẻ) sáu hợp.
Năm vị trên, dùng một đấu nước, nấu cho gạo chín, thuốc thành thì bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Phương này phải sau tiết Lập hạ (tiết khí mở đầu mùa hè, khoảng đầu tháng 5 dương lịch), trước tiết Lập thu (tiết khí mở đầu mùa thu, khoảng đầu tháng 8 dương lịch) mới được uống; sau Lập thu không được uống; tháng giêng, tháng hai, tháng ba trời còn rét lạnh cũng không được cho uống, cho uống thì sẽ nôn, đi lỏng và đau bụng. Những người mất máu, người vốn hư yếu cũng không được cho uống; nếu uống vào mà đau bụng, đi lỏng thì chỉ cần làm ấm lên là sẽ khỏi.
Bị thương hàn, không sốt cao, miệng khô khát, trong lòng bứt rứt, lưng hơi sợ lạnh, dùng Bạch hổ gia nhân sâm thang làm chủ. Phương thứ ba mươi mốt. (Dùng phương ở trước.)
Bị thương hàn, mạch phù, sốt, không có mồ hôi, biểu chưa giải, thì không được cho Bạch hổ thang. Khát muốn uống nước, không có chứng ở biểu, dùng Bạch hổ gia nhân sâm thang làm chủ. Phương thứ ba mươi hai. (Dùng phương ở trước.)
Bệnh Thái dương và Thiếu dương tịnh bệnh, vùng tâm hạ cứng, cổ gáy cứng mà chóng mặt, nên châm các huyệt Đại chùy, Phế du, Can du, cẩn thận chớ dùng phép hạ. Phương thứ ba mươi ba.
Bệnh Thái dương và Thiếu dương hợp bệnh (hai kinh cùng phát bệnh một lúc), tự đi lỏng, thì cho Hoàng cầm thang; nếu nôn thì dùng Hoàng cầm gia bán hạ sinh khương thang làm chủ. Phương thứ ba mươi bốn.
Phương Hoàng cầm thang: Hoàng cầm ba lạng; Thược dược hai lạng; Cam thảo nướng, hai lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ban ngày uống hai lần, ban đêm một lần.
Phương Hoàng cầm gia bán hạ sinh khương thang: Hoàng cầm ba lạng; Thược dược hai lạng; Cam thảo nướng, hai lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả; Bán hạ rửa, nửa thăng; Sinh khương thái, một lạng rưỡi (một phương ghi ba lạng).
Sáu vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ban ngày uống hai lần, ban đêm một lần.
Bị thương hàn, trong ngực có nhiệt, trong dạ dày có tà khí, trong bụng đau, muốn nôn mửa, dùng Hoàng liên thang làm chủ. Phương thứ ba mươi lăm.
Hoàng liên ba lạng; Cam thảo nướng, ba lạng; Can khương ba lạng; Quế chi bỏ vỏ, ba lạng; Nhân sâm hai lạng; Bán hạ rửa, nửa thăng;
Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Bảy vị trên, dùng một đấu nước, nấu lấy sáu thăng; bỏ bã, uống ấm. Ban ngày uống ba lần, ban đêm hai lần. Ngờ rằng không phải phương của Trọng Cảnh (Trương Trọng Cảnh, tác giả sách này).
Bị thương hàn tám chín ngày, phong và thấp (khí ẩm ướt) cùng chọi nhau trong cơ thể, thân mình đau nhức khó chịu, không tự trở mình được, không nôn, không khát, mạch phù, hư (mạch to mà rỗng, không có lực) và sáp (mạch đi rít, không trơn tru), dùng Quế chi phụ tử thang làm chủ. Nếu người bệnh đại tiện cứng (một bản ghi: dưới rốn và vùng tâm hạ cứng), tiểu tiện tự thông, dùng Khứ quế gia bạch truật thang (bỏ quế, thêm bạch truật) làm chủ. Phương thứ ba mươi sáu.
Phương Quế chi phụ tử thang: Quế chi bỏ vỏ, bốn lạng; Phụ tử bào chế, bỏ vỏ, bổ ra, ba củ; Sinh khương thái, ba lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả; Cam thảo nướng, hai lạng.
Năm vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu lấy hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm.
Phương Khứ quế gia bạch truật thang: Phụ tử bào chế, bỏ vỏ, bổ ra, ba củ; Bạch truật bốn lạng; Sinh khương thái, ba lạng; Cam thảo nướng, hai lạng; Đại táo bóp vỡ, mười hai quả.
Năm vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu lấy hai thăng, bỏ bã, chia làm ba lần uống ấm. Uống lần đầu, người bệnh thân mình như tê dại, khoảng nửa ngày thì uống tiếp; uống hết cả ba lần, người bệnh như bị choáng váng tối tăm, chớ lấy làm lạ. Đó là do phụ tử và truật cùng đi vào trong da, đuổi thủy khí mà chưa trừ hết được, nên mới như vậy.
Theo phép thì nên thêm quế bốn lạng. Đây vốn là một phương hai cách: vì đại tiện cứng, tiểu tiện tự thông nên bỏ quế; nếu đại tiện không cứng, tiểu tiện không thông thì nên thêm quế. Phụ tử ba củ e là nhiều, người hư yếu và sản phụ nên giảm lượng mà uống.
Phong và thấp cùng chọi nhau, các khớp xương đau nhức khó chịu, đau giật không co duỗi được, ai đến gần thì đau dữ dội, ra mồ hôi, thở ngắn, tiểu tiện không thông, sợ gió không muốn cởi áo, hoặc thân mình hơi phù, dùng Cam thảo phụ tử thang làm chủ. Phương thứ ba mươi bảy.
Cam thảo nướng, hai lạng; Phụ tử bào chế, bỏ vỏ, bổ ra, hai củ; Bạch truật hai lạng; Quế chi bỏ vỏ, bốn lạng.
Bốn vị trên, dùng sáu thăng nước, nấu lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Uống lần đầu ra chút mồ hôi thì khỏi; nếu ăn được, mồ hôi đã ngừng mà lại bứt rứt, thì uống năm hợp; nếu e một thăng là nhiều thì nên bắt đầu uống sáu bảy hợp.
Bị thương hàn, mạch phù hoạt, đây là biểu có nhiệt, lý có hàn, dùng Bạch hổ thang làm chủ. Phương thứ ba mươi tám.
Tri mẫu sáu lạng; Thạch cao đập vụn, một cân; Cam thảo nướng, hai lạng; Ngạnh mễ sáu hợp.
Bốn vị trên, dùng một đấu nước, nấu cho gạo chín, thuốc thành thì bỏ bã, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần.
(Bề tôi là Lâm Ức và các người hiệu đính kính cẩn xét: thiên trước nói "nhiệt kết ở lý, biểu và lý đều nóng thì dùng Bạch hổ thang làm chủ", lại nói "biểu chưa giải thì không được cho Bạch hổ thang". Ở đây nói "mạch phù hoạt, biểu có nhiệt, lý có hàn", ắt là hai chữ "biểu" và "lý" bị chép sai. Lại một chứng ở thiên Dương minh nói: "mạch phù trì, biểu nhiệt lý hàn, dùng Tứ nghịch thang làm chủ". Lại một chứng ở thiên Thiếu âm nói: "lý hàn ngoại nhiệt, dùng Thông mạch tứ nghịch thang làm chủ". Lấy đó mà xét thì rõ ràng hai chữ biểu lý đã bị chép sai. Sách Thiên kim dực phương (của Tôn Tư Mạo) ghi là Bạch thông thang, là không đúng.)
Bị thương hàn, mạch kết đại (mạch có lúc ngưng đập), tim đập mạnh hồi hộp, dùng Chích cam thảo thang làm chủ. Phương thứ ba mươi chín.
Cam thảo nướng, bốn lạng; Sinh khương thái, ba lạng; Nhân sâm hai lạng; Sinh địa hoàng (củ cây địa hoàng tươi, thuốc bổ âm huyết, mát máu) một cân; Quế chi bỏ vỏ, ba lạng; A giao (keo nấu từ da lừa, thuốc bổ huyết) hai lạng; Mạch môn đông (rễ củ cây mạch môn, thuốc bổ âm, nhuận phổi) bỏ lõi, nửa thăng; Ma nhân (hạt gai dầu, thuốc nhuận tràng) nửa thăng; Đại táo bóp vỡ, ba mươi quả.
Chín vị trên, dùng bảy thăng rượu trong, tám thăng nước, nấu tám vị trước, lấy ba thăng, bỏ bã, cho a giao vào cho tan hết, uống ấm một thăng, ngày uống ba lần. Còn có tên là Phục mạch thang (thang làm mạch hồi phục).
Mạch ấn vào thấy đến chậm rãi, thỉnh thoảng ngưng một nhịp rồi lại đến, gọi là mạch kết. Lại có mạch đến đập rồi ngưng giữa chừng, rồi đến lại nhỏ mà nhanh, trong đó có nhịp quay trở lại rồi lại đập, cũng gọi là mạch kết, thuộc âm; mạch đến đập rồi ngưng giữa chừng, không tự trở lại được, nhân đó lại đập tiếp, gọi là mạch đại (mạch ngưng đập theo nhịp đều đặn, lâu mới đập lại), thuộc âm. Người có loại mạch này ắt khó chữa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video