Thiên 13 — Thể và dụng

 Mười ba: Thể và dụng (thể: phần gốc, phần chủ thể của lá số; dụng: phần được chọn ra dùng để điều chỉnh, cân bằng phần chủ thể ấy).

 Đạo lý về mệnh có thể và có dụng, không thể chỉ bàn theo một mặt. Cốt yếu là nâng đỡ hay đè nén sao cho vừa phải, thích đáng.

 Nguyên chú (lời chú gốc của sách): Có khi lấy nhật chủ (can của ngày sinh, đại diện cho chính người có lá số) làm thể, lấy đề cương (tức nguyệt lệnh: địa chi của tháng sinh, quyết định hành nào đang mạnh theo mùa) làm dụng. Nhật chủ vượng (mạnh) thì thực thần (hành do nhật chủ sinh ra), tài (hành bị nhật chủ khắc, tượng trưng cho tiền của, vợ) và quan (hành khắc nhật chủ, tượng trưng cho chức vị, sự ràng buộc) ở đề cương đều thành thứ ta dùng được. Nhật chủ yếu mà trong đề cương có thứ giúp thân để chế ngự các thần ấy, thì cũng đều thành thứ ta dùng được.

 Lấy đề cương làm thể, lấy hỷ thần (hành có lợi cho lá số) làm dụng, là khi nhật chủ không dùng được đề cương. Nếu ở đề cương, thực thương (thực thần và thương quan, tức các hành do nhật chủ sinh ra), tài, quan quá vượng, thì lấy ấn (hành sinh ra nhật chủ) và tỷ (hành cùng loại với nhật chủ) ở trụ năm, trụ tháng, trụ giờ làm hỷ thần. Nếu ở đề cương ấn và tỷ quá vượng, thì lấy thực thương, tài, quan ở trụ năm, tháng, giờ làm hỷ thần mà dùng. Hai cách này là phép đúng đắn về thể và dụng.

 Có khi lấy tứ trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ sinh, mỗi cột gồm một thiên can và một địa chi) làm thể. Có khi lấy hóa thần (hành mới sinh ra khi can ngày hợp với một can khác và biến đổi thành hành ấy) làm thể, tứ trụ làm dụng: hễ hóa thật sự thì lấy hóa thần làm thể, rồi chọn những chữ trong tứ trụ sinh ra hoặc khắc chế hóa thần làm dụng. Có khi lấy tứ trụ làm thể, tuế vận (năm đang trải qua và đại vận, tức từng giai đoạn mười năm trong đời) làm dụng. Có khi lấy hỷ thần làm thể, lấy thần phụ trợ hỷ thần làm dụng: thần được ưa không tự mình phát huy được thì lấy nó làm thể, dùng thần phụ trợ nó làm dụng.

 Có khi lấy cách tượng (dạng thế tổng thể mà lá số tạo thành) làm thể, nhật chủ làm dụng. Khi ấy khí tượng của cách (?), cùng ám thần (thần ẩn trong địa chi), hóa thần, kỵ thần (hành có hại cho lá số), khách thần (hành từ ngoài xen vào, không thuộc thế chính) đều phải kết thành một khối. Nếu cách tượng chỉ nghiêng về một phía, chẳng dính dáng gì đến nhật chủ, hoặc khắc hại nhật chủ quá mức, hoặc giúp đỡ nhật chủ quá mức, muốn tìm chỗ phân biệt thể dụng ở giữa mà lại không có dấu vết, thì đành dùng nhật chủ tự mình dẫn sinh hỷ thần, tìm riêng một lối sống làm dụng.

 Có khi lấy nhật chủ làm dụng. Có khi dụng lấn át thể: ví như dùng thực thần, tài, mà tài, quan, thực thần đều ẩn kín cả, hoặc lộ ra quá nhiều, trôi nổi, thì tuy đẹp cũng là quá độ. Có khi dụng đứng vững mà thể vận hành, có khi thể đứng vững mà dụng vận hành; đó chính là lẽ của thể và dụng. Ví như dụng thần không đi vào đất lưu thông, lại gặp vận giúp cho thể, thì không tốt (?). Có khi thể và dụng mỗi bên đứng riêng: thể và dụng đều vượng, không phân thắng bại, vận đi qua lại không có nặng nhẹ trên dưới, thì mỗi bên đứng riêng. Có khi thể và dụng đều bế tắc: như Mộc và Hỏa đều vượng mà không gặp Kim, Thổ thì đều bế tắc. Không thể định theo một mặt.

 Tuy vậy, chữ "dụng" trong "thể dụng" với chữ "dụng" trong "dụng thần" (hành có lợi nhất, then chốt để cân bằng lá số) có khác nhau. Lấy cái dụng của thể dụng làm dụng thần thì dĩ nhiên không được, mà bỏ nó đi để tìm dụng thần ở chỗ khác cũng không được; chỉ cần cân nhắc cho thật rõ thể và dụng, rồi từ đó chọn chỗ then chốt làm dụng thần. Còn lá số có dụng thần ở hai, ba, bốn, năm chỗ thì chắc chắn không phải lá số đẹp; phải đè chỗ nặng, nâng chỗ nhẹ, đừng để chỗ thừa chỗ thiếu.

 Ông Nhậm (Nhậm Thiết Tiều, người chú giải sách) nói: Thể là chỉ hình tượng (lá số chỉ gồm hai hành tương sinh hay đối nhau tạo thành hình thế rõ rệt) và khí cục (lá số mà các địa chi hợp thành một khối thuộc một hành). Nếu không có hình tượng hay khí cục thì lấy nhật chủ làm thể. Dụng tức là dụng thần, chứ không phải ngoài thể dụng ra còn có một dụng thần nào khác. Nguyên chú nói thể dụng với dụng thần có khác, mà lại không nói rõ, rốt cuộc vẫn mơ hồ; đủ biết ngoài thể dụng ra không thể tìm dụng thần ở đâu khác. Xét câu cuối chính văn: "cốt yếu ở chỗ nâng đỡ hay đè nén cho thích đáng", thì rõ ràng cái dụng trong thể dụng chính là dụng thần, không còn nghi ngờ gì.

 Mạnh thì đè xuống, yếu thì nâng lên, tuy là phép không đổi, nhưng trong cái không đổi vẫn có cái biến đổi, chỉ cốt xét kỹ ba chữ "cho thích đáng" mà thôi. Mạnh thì đè xuống, nhưng nếu không đè được thì ngược lại nên nâng thêm; yếu thì nâng lên, nhưng nếu không nâng được thì ngược lại nên đè xuống. Đó là then máy thật của lý mệnh, là chỗ diệu dụng của ngũ hành (năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) đảo ngược. Bởi vì cái mạnh đến cực điểm mà đè xuống thì nó bị kích động, phản lại gây hại, nên phải thuận theo cái mạnh mà nâng thêm; cái yếu đến cực điểm mà nâng lên thì uổng công vô ích, nên phải thuận theo cái yếu mà đè xuống. Vì thế không thể bàn theo một mặt.

 Như nhật chủ vượng, thì ở đề cương hoặc quan, hoặc tài, hoặc thực thương đều có thể dùng làm dụng; nhật chủ suy thì tìm riêng trong can chi tứ trụ chữ nào giúp thân để làm dụng. Nếu đề cương là lộc (địa chi cùng hành với nhật chủ, nơi nhật chủ có gốc vững) hoặc nhận (dương nhận: địa chi nơi nhật chủ mạnh đến mức quá đà), thì lấy đề cương làm thể, xem đại thế, rồi trong can chi tứ trụ tìm thực thần, tài, quan nào ở được chỗ thích hợp mà dùng.

 Như can chi tứ trụ tài và sát (thất sát: hành khắc nhật chủ cùng tính âm dương, khắc mạnh và dữ) quá vượng, nhật chủ từ vượng biến thành yếu, thì phải tìm chữ nào giúp thân, chế ngự hoặc hóa giải tài và sát mà dùng. Lấy nhật chủ làm thể thì: nhật chủ vượng, ấn thụ (tức ấn, hành sinh ra nhật chủ) nhiều, ắt phải lấy tài tinh làm dụng; nhật chủ vượng, quan sát (quan và sát) nhẹ, cũng lấy tài tinh làm dụng. Nhật chủ vượng, tỷ kiếp (tỷ kiên và kiếp tài: các hành cùng loại với nhật chủ, như anh em, bạn bè, hay tranh tài) nhiều, cướp tài tinh của ta (?), thì lấy thực thương làm dụng; nhật chủ vượng, tỷ kiếp nhiều mà tài tinh nhẹ, cũng lấy thực thương làm dụng. Nhật chủ vượng, quan tinh nhẹ, ấn thụ nặng, thì lấy tài tinh làm dụng. Nhật chủ yếu, quan sát vượng, thì lấy ấn thụ làm dụng; nhật chủ yếu, thực thương nhiều, cũng lấy ấn thụ làm dụng; nhật chủ yếu, tài tinh vượng, thì lấy tỷ kiếp làm dụng. Nhật chủ với quan sát ngang sức, thì lấy thực thương làm dụng; nhật chủ với tài tinh ngang sức, thì lấy ấn và tỷ làm dụng. Đó đều là những cách chọn dụng thần xác đáng.

 Như nhật chủ không tự đứng được, hợp với can khác mà hóa, hóa thật sự thì lấy hóa thần làm thể. Hóa thần dư thừa thì lấy thần làm tiết bớt (tức hành do hóa thần sinh ra) làm dụng; hóa thần không đủ thì lấy thần sinh trợ hóa thần làm dụng.

 Với các cục, các phương (địa chi họp đủ một phương như Đông, Tây, Nam, Bắc) và năm cách như cách Khúc Trực (lá số Mộc thuần nhất) cùng các cách tương tự của bốn hành kia, nhật chủ là nguyên thần (khí chủ của cả cách), thì lấy cách tượng làm thể, lấy thứ sinh trợ cho khí tượng làm dụng; hoặc dùng thực thương, hoặc dùng tài tinh, chỉ không nên dùng quan sát. Nên xem tổng thể khí thế và chiều hướng của cách cục mà dùng, đừng cố chấp một đường.

 Như lá số không thành cách cục, tứ trụ lại không có dụng thần để chọn, hoặc có chọn được thì lại bị nhàn thần (hành không quan trọng, không lợi không hại) hợp giữ lại, hoặc bị xung thần (chữ xung phá) làm tổn thương, hoặc bị kỵ thần chiếm đoạt, hoặc bị khách thần ngăn cách; khi ấy chẳng những dụng thần không lo được cho nhật chủ, mà nhật chủ cũng không lo được cho dụng thần. Nếu gặp tuế vận phá được thần đang hợp, hợp được thần đang xung, chế được kẻ chiếm đoạt, thông được chỗ ngăn cách, thì gọi là tuế vận an bài; theo tuế vận mà chọn dụng, cũng không mất là tốt.

 Nguyên chú nói: "Dụng thần ở hai, ba, bốn, năm chỗ thì chắc chắn không phải lá số đẹp", nói vậy là rất sai. Lá số chỉ có tám chữ, nếu lấy đến bốn năm chữ làm dụng thần, thì trừ can ngày ra chỉ còn hai chữ không dùng, tuyệt không có lẽ ấy. Tóm lại, có dụng hay không có dụng, ắt phải có một chỗ đặt vào, điều đó chắc chắn không đổi. Trong mệnh chỉ có hai chữ "hỷ" và "dụng". Dụng thần là thần mà nhật chủ ưa thích, trước sau đều nương cậy vào. Ngoài dụng thần, hỷ thần, kỵ thần ra, đều là nhàn thần, khách thần; người học nên xét kỹ. Nói chung, tác dụng của thiên can thì sinh là sinh, khắc là khắc, hợp là hợp, xung là xung, dễ lấy làm căn cứ; còn tác dụng của địa chi thì có đủ thứ khác nhau, cho nên thiên can dễ xem, địa chi khó suy.

 Bính Dần (trụ năm. Lá số được ghi như sau: bốn dòng đầu là tứ trụ năm – tháng – ngày – giờ; các dòng tiếp theo là các đại vận, mỗi vận mười năm)

 Giáp Ngọ (trụ tháng)

 Bính Ngọ (trụ ngày)

 Quý Tỵ (trụ giờ) — Ất Mùi (đại vận thứ nhất)

 Bính Thân

 Đinh Dậu

 Mậu Tuất

 Kỷ Hợi

 Canh Tý

 Lá số này Hỏa sinh vào mùa hè, chi tháng là nhận, chi năm gặp trường sinh (giai đoạn mới sinh ra trong mười hai giai đoạn thịnh suy của một hành), chi giờ được lộc; can năm và can tháng lại lộ ra Giáp, Bính; lửa dữ đốt cây, vượng đến cực điểm. Một chút nước Quý bị nấu khô, nên chỉ có thể thuận theo thế mạnh. Vận gặp Mộc, Hỏa, Thổ thì tiền của, việc vui liên tiếp tăng thêm; trong vận Thân, Dậu thì tai họa, hao tổn nhiều đường; đến vận Hợi, nước kích ngọn lửa bùng dữ, gia nghiệp tan hết mà chết. Đó gọi là cái mạnh đến cực điểm mà đè xuống thì ngược lại bị kích động gây hại.

 (Lá số thứ hai:) Bính Hỏa sinh vào đầu thu, Kim mùa thu nắm lệnh (đang là mùa của nó nên mạnh nhất), hai chữ Thân xung mất một chữ Dần, gốc của Bính Hỏa đã bị nhổ, tỷ kiên (can cùng hành cùng âm dương với nhật chủ) cũng không giúp được sức. Can năm, can tháng lại lộ ra Thổ, Kim, nên chỉ có thể thuận theo thế yếu, thuận theo tính của tài, coi tỷ kiên là bệnh. Vì thế vận đến đất Thủy vượng, chế mất tỷ kiên, sự nghiệp cao lớn; đến vận Bính Dần giúp thân thì tang tóc, phá hao. Đó gọi là cái yếu đến cực điểm mà nâng lên thì uổng công vô ích, ngược lại còn có hại. Những cách cục như thế khá nhiều; nếu bàn theo lối thường thì lá số trước ắt lấy Kim, Thủy làm dụng, lá số này ắt lấy Mộc làm dụng, đến nỗi tốt xấu đảo ngược, rồi lại đổ lỗi cho lý mệnh không có căn cứ; vì thế đặc biệt chép hai lá số này để làm chứng về sau.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video