Thiên 63 — Trinh và Nguyên

 Mục hai mươi chín: Trinh nguyên (lấy từ bốn đức "nguyên, hanh, lợi, trinh" của quẻ Càn trong Kinh Dịch, tượng bốn giai đoạn của vạn vật: nguyên là khởi đầu, hanh là hanh thông, lợi là thu hoạch, trinh là kết thúc; "trinh nguyên" là chỗ kết thúc nối sang khởi đầu mới).

 Tạo hóa (sự sinh thành biến hóa của trời đất, ở đây là vận mệnh con người) khởi từ nguyên, cũng dừng ở trinh. Lại mở ra chỗ giao hội của trinh và nguyên, đó là then chốt hình thành sự nối dõi (con cháu tiếp nối đời trước).

 Nguyên chú (lời chú gốc kèm theo sách): Ở cả ba tầng (?) đều có trinh nguyên. Như xét theo bát tự (tám chữ can chi của năm, tháng, ngày, giờ sinh), thì lấy năm làm nguyên, tháng làm hanh, ngày làm lợi, giờ làm trinh. Năm, tháng tốt thì nửa đời trước tốt; ngày, giờ tốt thì nửa đời sau tốt. Xét theo đại vận (các chặng vận số mười năm một trong đời người), thì lấy mười lăm năm đầu làm nguyên, mười lăm năm kế làm hanh, mười lăm năm giữa làm lợi, mười lăm năm sau làm trinh. Vận nguyên, hanh tốt thì nửa đời trước tốt; vận lợi, trinh tốt thì nửa đời sau tốt — đều là đạo trinh nguyên. Nhưng chỗ huyền diệu của trinh nguyên còn ở chỗ khác, không chỉ là ý "đến chỗ tuyệt lại gặp sinh", "phương bắc hết thì phương đông tới" (hết mùa đông thì mùa xuân đến). Đến khi người ta hết thọ (qua đời), sau khi đã mất, vận vẫn tiếp tục đi; nếu là vận được ưa thì nhà ắt hưng thịnh; nếu là vận bị kỵ thì nhà ắt suy sụp. Bởi lấy cha làm trinh, con làm nguyên. Đó là cái diệu "từ trinh khởi ra nguyên", là then chốt sinh sôi không ngừng. Ta viết bài luận này, không phải chỉ muốn người ta biết năm sinh của người cha đã khuất, mà để chỉ cho thiên hạ muôn đời, thật là để nghiệm điềm báo của các đời nối nhau, và biết rằng số không thể trốn tránh. Người học hãy gắng lên!

 Nhậm thị (tức Nhậm Thiết Tiều, người chú giải sách này) nói: Lẽ trinh nguyên là ý chỉ của Hà đồ, Lạc thư (hai đồ hình số cổ, tương truyền hiện ra từ sông Hoàng Hà và sông Lạc, làm gốc cho Kinh Dịch); ý chỉ của Hà đồ, Lạc thư chính là sự biến dịch của vị trí các quẻ Tiên thiên và Hậu thiên (hai cách sắp xếp tám quẻ: Tiên thiên tương truyền do Phục Hy đặt, Hậu thiên do Văn Vương đặt). Theo quẻ Tiên thiên, Càn (quẻ tượng trời) ở phía nam, Khôn (quẻ tượng đất) ở phía bắc; nên phía tây bắc nhiều núi, núi Côn Lôn là tổ của các núi; phía đông nam nhiều nước, biển cả là nơi nước quy về. Vì vậy nước từ núi chảy ra, núi gặp nước thì dừng. Chín con sông đổ trên mặt đất, thế mênh mông cuồn cuộn đến cùng cực, lần ngược về nguồn thì đều từ Tinh Túc (vùng hồ đầm Tinh Túc Hải, được coi là nguồn sông Hoàng Hà); năm ngọn núi lớn chọc trời, hình cao vút hiểm trở đến cùng cực, tìm đến gốc thì đều từ Côn Lôn. Người có tổ tiên cha ông cũng vậy, tuy chia nhánh tỏa dòng, không ai không xuất từ một mạch. Cho nên một hào âm sinh ở đầu quẻ Khôn, một hào dương sinh ở đầu quẻ Càn (?), vì vậy quẻ Ly là thể của mặt trời, quẻ Khảm là thể của mặt trăng. Mà lẽ trinh nguyên gốc ở nạp giáp (phép phối thiên can vào tám quẻ, dựa theo sự tròn khuyết của mặt trăng trong tháng), tượng của nạp giáp lại xuất từ tám quẻ. Cho nên Càn là cha, Khôn là mẹ, Chấn là con trai trưởng; (cuối tháng) mặt trăng tối đen hoàn toàn (?), là tượng của Khôn; Khôn mang ý của trinh. Ngày mùng ba, ánh trăng sáng được ba phần, một hào dương mới sinh, là tượng của Chấn; Chấn là điềm báo của nguyên. Ngày mùng tám trăng thượng huyền (trăng nửa vành đầu tháng), ánh sáng được sáu phần, là tượng của Đoài; Đoài mang lẽ của hanh. Ngày mười tám (?), trăng đã tròn rồi khuyết đi ba phần, là tượng của Tốn, mang nghĩa của lợi. Vì vậy đạo trinh nguyên là lẽ tuần hoàn: thịnh đến cùng thì suy, xấu đến cùng thì chuyển sang tốt, cũng là ý ấy. Xem ý chỉ chương này, không chỉ lúc người còn sống ở đời, vận tốt thì thịnh, vận xấu thì bại, mà đến sau khi hết thọ, vận vẫn còn đi; xem vận ấy lành hay dữ, có thể biết con cháu hưng hay suy. Cho nên người ấy mất rồi mà nhà hưng vượng, thì vận sau khi mất ắt tốt; nhà suy bại, thì vận sau khi mất ắt xấu. Luận này tuy cho rằng tạo hóa đã có định, số không thể trốn, nhưng làm con không thể không biết năm sinh của người cha đã khuất mà khéo kế thừa, nối chí. Nếu vận sau khi mất của cha tốt, tự có thể nối đời trước, mở đời sau; nếu vận ấy xấu, cũng có thể an phận làm ăn, xoay chuyển tạo hóa. Nếu tổ tiên giàu sang là nhờ đèn sách mà nên, con cháu hưởng giàu sang liền bỏ đèn sách; nếu gia nghiệp tổ tiên là nhờ cần kiệm mà có, con cháu hưởng gia nghiệp liền quên cần kiệm — thì như chặt thân cây phù tang (cây thần nơi mặt trời mọc theo truyền thuyết) đem ghép vào cây tử vân đẹp, chưa có cây nào không khô héo; như khơi nước sông Vị đổ vào sông Kinh (sông Vị nước trong, sông Kinh nước đục), hiếm khi không đục. Vì sao vậy? Vì gốc nguồn của chúng vốn không gắn bó với nhau. Người học nên suy nghĩ sâu điều này.

 Hết toàn văn sách Trích Thiên Tủy.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video