Thiên 7 — Thiên can

 7. Thiên can (mười ký hiệu Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý; mỗi can thuộc một trong ngũ hành và mang tính âm hoặc dương)
- Ngũ hành là năm hành: Mộc là cây cỏ, Hỏa là lửa, Thổ là đất, Kim là kim loại, Thủy là nước.
- Giáp Ất thuộc Mộc, Bính Đinh thuộc Hỏa, Mậu Kỷ thuộc Thổ, Canh Tân thuộc Kim, Nhâm Quý thuộc Thủy.

 Năm can dương đều là dương, Bính là bậc nhất; năm can âm đều là âm, Quý là tột cùng.

 Lời chú gốc: Giáp, Bính, Mậu, Canh, Nhâm là dương; riêng Bính Hỏa nhận được tinh túy của dương, là dương trong dương. Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý là âm; riêng Quý Thủy nhận được tinh túy của âm, là âm trong âm.

 Họ Nhậm nói: Bính là lửa thuần dương, muôn vật không gì không nhờ nó mà phát ra, có nó mà thu lại. Quý là nước thuần âm, muôn vật không gì không nhờ nó mà sinh ra, có nó mà tươi tốt. Dương đến cực thì âm sinh, nên Bính và Tân hóa Thủy, tức hai can hợp nhau thì biến thành hành Thủy. Âm đến cực thì dương sinh, nên Mậu và Quý hóa Hỏa. Âm dương giúp nhau, muôn vật có cái diệu sinh sôi không ngừng.

 Khí của mười can, nói theo tiên thiên thì vốn cùng một nguồn mà ra; nói theo hậu thiên thì cũng là một khí bao lấy nhau. Tiên thiên là cõi trước khi có hình thể, khí còn hỗn nhất; hậu thiên là cõi sau khi đã thành hình, muôn vật phân biệt. Giáp Ất cùng một Mộc, Bính Đinh cùng một Hỏa, Mậu Kỷ cùng một Thổ, Canh Tân cùng một Kim, Nhâm Quý cùng một Thủy. Dù phân biệt mà dùng, cũng chẳng qua là dương cứng âm mềm, dương mạnh âm thuận mà thôi.

 Tôi lấy làm lạ là các nhà đoán mệnh làm ca làm phú, so sánh lệch lạc. Họ cho Giáp Mộc là rường cột, Ất Mộc là hoa quả; Bính là mặt trời, Đinh là đèn nến; Mậu là tường thành, Kỷ là ruộng vườn; Canh là sắt thô, Tân là châu ngọc; Nhâm là sông lớn, Quý là mưa móc. Cách nói này truyền nhau đã lâu, bền chắc khó phá, nhưng dùng nó để luận mệnh thật là sai lầm lớn.

 Như bảo Giáp là cây chết không rễ, Ất là cây sống có rễ: cùng là Mộc mà chia sống chết, chẳng lẽ Mộc dương riêng nhận khí chết, Mộc âm riêng nhận khí sống sao? Lại bảo cây sống sợ nước tràn, cây chết không sợ nước tràn: chẳng lẽ cây sống gặp nước thì trôi, còn gốc cây khô gặp nước lại đứng vững sao? Những lời luận các can như thế nhiều không kể xiết, đều nên tránh hết, để dứt cái sai cho đời sau.

 Năm can dương theo khí chứ không theo thế; năm can âm theo thế, không có tình nghĩa.

 Lời chú gốc: Năm can dương được khí dương thì thành được thế dương cứng, không sợ thế của tài (hành mình khắc) và sát (hành khắc mình). Năm can âm được khí âm thì thành nghĩa âm thuận, nên Mộc thịnh thì theo Mộc, Hỏa thịnh thì theo Hỏa, Thổ thịnh thì theo Thổ, Kim thịnh thì theo Kim, Thủy thịnh thì theo Thủy. Đối với chỗ có tình nghĩa, hễ thấy thế nó suy thì lại ghét bỏ; đó là cái tình của đàn bà. Tuy vậy, nếu được khí thuận lý chính thì cũng chưa chắc theo thế mà quên nghĩa; dù có theo cũng tất là theo lẽ chính.

 Họ Nhậm nói: Khí năm can dương mở ra, tượng sáng sủa hanh thông nên dễ thấy; khí năm can âm khép lại, chỗ bao chứa bên trong khó lường. Tính năm can dương cứng mạnh, nên không sợ tài sát, mà có lòng thương xót, xử thế không cẩu thả. Tính năm can âm mềm thuận, nên thấy thế thì quên nghĩa, có lòng hèn hẹp keo kiệt, xử thế nhiều kiêu căng xiểm nịnh. Vì vậy mềm có thể khắc chế cứng, còn cứng không thể khắc chế mềm. Đại để kẻ chạy theo lợi mà quên nghĩa đều do khí âm gây ra điều ngang trái; người hào hiệp khảng khái đều do khí dương riêng dồn vào.

 Nhưng còn có dương trong âm, âm trong dương, lại có ngoài dương trong âm, ngoài âm trong dương, cũng phải phân biệt:
- Dương mà trong có âm thì ngoài nhân nghĩa mà trong gian trá.
- Âm mà trong có dương thì ngoài hung hiểm mà trong nhân từ.
- Ngoài dương trong âm thì chứa lòng hại người.
- Ngoài âm trong dương thì giữ đạo ngay thẳng.

Đó là chỗ ngay tà của nhân phẩm, nên không thể không phân biệt. Cốt yếu ở chỗ khí thế thuận chính, ngũ hành trong tứ trụ (bốn cột năm, tháng, ngày, giờ sinh) cân đối, thì mới không lệch, tự nhiên không có lòng hại người lợi mình. Phàm trong đạo giữ mình và ra đời, muốn biết nên theo hay nên tránh thì trước phải biết người. Câu "chọn điều tốt mà theo" chính là ý này.

 Giáp Mộc cao ngất tận trời, muốn trưởng thành cần có Hỏa. Mùa xuân không dung Kim, mùa thu không dung Thổ. Hỏa rực thì cưỡi rồng (ngồi trên chi Thìn), nước tràn thì cưỡi hổ (ngồi trên chi Dần). Đất ẩm trời hòa thì đứng vững nghìn đời.

 Lời chú gốc: Mộc thuần dương cao ngất, hùng tráng. Hỏa là con của Mộc (Mộc sinh Hỏa); Mộc vượng được Hỏa càng tươi tốt. Sinh mùa xuân thì Mộc lấn Kim, nên không dung được Kim; sinh mùa thu thì Mộc giúp Kim, nên không dung được Thổ. Khi có Dần, Ngọ, Tuất (ba chi hợp thành Hỏa cục) và thấy nhiều Bính, Đinh, nếu ngồi trên Thìn thì có chỗ về. Khi có Thân, Tý, Thìn (ba chi hợp thành Thủy cục) và thấy nhiều Nhâm, Quý, nếu ngồi trên Dần thì thu nạp được. Khiến khí Thổ không khô, khí Thủy không cạn thì sống lâu được.

 Họ Nhậm nói: Giáp là Mộc thuần dương, thể vốn bền chắc, thế cao ngất tận trời lại rất hùng tráng. Sinh đầu xuân, cây non khí lạnh, được Hỏa thì nảy nở tươi tốt. Sinh giữa xuân, thế vượng đến cực, nên tiết bớt tinh hoa của nó. Đó gọi là Mộc mạnh được Hỏa mới hóa giải được tính cứng đầu.

 Khắc Mộc là Kim, nhưng mùa xuân Kim hưu tù (hết thời, không có khí). Lấy Kim suy mà khắc Mộc vượng thì Mộc chắc mà Kim mẻ, thế tất nhiên như vậy; nên nói mùa xuân không dung Kim. Sinh mùa thu, Mộc lỡ thời mà suy; tuy cành lá điêu tàn thưa dần, nhưng khí ở gốc lại thu về, đâm sâu xuống. Cái bị Mộc khắc là Thổ. Thổ mùa thu sinh Kim nên bị rút khí, hết sức hư mỏng. Lấy Thổ khí hư gặp Mộc đâm xuống công phá thì Thổ không bồi được gốc Mộc, trái lại tất bị nó làm sụp lở; nên nói mùa thu không dung Thổ.

 Trong trụ có đủ Dần, Ngọ, Tuất (ba chi hợp thành Hỏa cục), lại lộ Bính, Đinh, thì chẳng những tiết khí quá nhiều mà Mộc còn bị đốt cháy. Khi ấy nên ngồi trên Thìn. Thìn là kho của Thủy (kho: nơi thu chứa khí của một hành), đất ẩm; Thổ ẩm sinh được Mộc, tiết được Hỏa. Đó gọi là "Hỏa rực thì cưỡi rồng".

 Có đủ Thân, Tý, Thìn (ba chi hợp thành Thủy cục) lại lộ Nhâm, Quý thì nước tràn cây nổi. Khi ấy nên ngồi trên Dần. Dần là đất sinh của Hỏa và Thổ, là chỗ lộc vượng (vị trí khí mạnh nhất) của Mộc, có thể thu nạp khí Thủy, nên Mộc không đến nỗi nổi trôi. Đó gọi là "nước tràn thì cưỡi hổ". Nếu Kim không sắc, Thổ không khô, Hỏa không gắt, Thủy không cuồng, há chẳng phải đứng vững nghìn đời mà được sống lâu sao!

 Ất Mộc tuy mềm mà xẻ được dê, mổ được trâu, tức khắc chế được Thổ của chi Mùi (dê) và chi Sửu (trâu). Ôm Đinh ấp Bính thì cưỡi được phượng (chi Dậu), cưỡi được khỉ (chi Thân). Ở đất hư ẩm thì cưỡi ngựa (chi Ngọ) cũng lo. Như dây leo quấn vào Giáp, mùa xuân được, mùa thu cũng được.

 Lời chú gốc: Ất Mộc sinh mùa xuân như đào mận, mùa hạ như lúa mạ, mùa thu như ngô đồng và quế, mùa đông như hoa lạ. Ngồi trên Sửu, Mùi thì chế được Thổ mềm, như xẻ dê, mổ trâu vậy. Chỉ cần có một Bính hoặc Đinh, thì dù sinh tháng Thân, Dậu cũng không sợ Kim. Sinh tháng Tý mà lại có Nhâm, Quý lộ ra, thì dù ngồi trên Ngọ cũng khó nảy nở (?). Do đó càng biết sinh tháng Sửu, Mùi là đẹp. Giáp và chữ Dần thấy nhiều thì em theo nghĩa anh, ví như dây leo bám cây cao, không sợ bị chặt phá.

 Họ Nhậm nói: Ất Mộc là phần chất của Giáp, nhận sinh khí của Giáp.
- Mùa xuân như đào mận, Kim khắc thì tàn.
- Mùa hạ như lúa mạ, Thủy tưới thì sống.
- Mùa thu như ngô đồng và quế, Kim vượng thì cần Hỏa chế.
- Mùa đông như hoa lạ, cần Hỏa sưởi, Thổ vun.

Sinh mùa xuân nên có Hỏa, là mừng vì nó làm Mộc tươi tốt. Sinh mùa hạ nên có Thủy, là để làm ẩm đất khô. Sinh mùa thu nên có Hỏa, là để Hỏa khắc Kim. Sinh mùa đông nên có Hỏa, là để giải băng giá của trời.

 Giải các câu trong bài:
- "Xẻ dê mổ trâu" là sinh tháng Sửu, Mùi, hoặc ngày Ất Mùi, Ất Sửu. Mùi là kho của Mộc, Ất bám rễ được; Sửu là Thổ ẩm, Ất nhận được khí.
- "Ôm Đinh ấp Bính, cưỡi phượng cưỡi khỉ" là sinh tháng Thân, Dậu hoặc ngày Ất Dậu mà có Bính, Đinh lộ ra ở thiên can. Có Thủy mà không tranh khắc nhau, chế hóa vừa phải, thì không sợ Kim mạnh.
- "Đất hư ẩm, cưỡi ngựa cũng lo" là sinh tháng Hợi, Tý, bốn trụ không có Bính, Đinh, lại không có Thổ khô Tuất, Mùi; dù chi năm có Ngọ cũng khó nảy nở.
- Thiên can lộ Giáp, địa chi chứa Dần, đó gọi là dây leo quấn cây tùng cây bách: mùa xuân hẳn được giúp, mùa thu cũng được đỡ. Nên nói "mùa xuân được, mùa thu được", nghĩa là bốn mùa đều được.

 Bính Hỏa dữ dội, lấn sương khinh tuyết. Nung được Canh Kim, gặp Tân lại khiếp. Thổ nhiều thì thành hiền từ, Thủy hung hăng thì lại tỏ khí tiết. Ở đất hổ, ngựa, chó (các chi Dần, Ngọ, Tuất), nếu Giáp Mộc đến thì tất bị thiêu rụi (một bản chép là: ở đất hổ, ngựa, chó, Giáp đến thì thành diệt).

 Lời chú gốc: Hỏa là tinh của dương; Bính Hỏa nóng rực đến tột cùng của dương, nên dữ dội, không sợ mùa thu mà lấn sương, không sợ mùa đông mà khinh tuyết. Canh Kim tuy rắn, sức Bính nung được; Tân Kim vốn mềm, hợp lại thì Bính trái lại yếu đi. Thổ là con của Bính (Hỏa sinh Thổ); gặp nhiều Mậu, Kỷ thì Bính thành đức hiền từ thương con. Thủy là vua của Bính (Thủy khắc Hỏa); gặp Nhâm, Quý vượng thì Bính tỏ phong thái trung tiết. Đến như chưa thỏa (?) tính bốc lên của lửa mà gặp đủ ba chi Dần, Ngọ, Tuất, nếu lộ Giáp Mộc thì khô mà bị thiêu rụi.

 Họ Nhậm nói: Bính là Hỏa thuần dương, thế dữ dội, lấn sương khinh tuyết, có công trừ lạnh giải băng. Giải các câu trong bài:
- "Nung được Canh Kim" là gặp kẻ cường bạo thì ra tay khắc phạt.
- "Gặp Tân lại khiếp" là hợp với kẻ mềm thuận mà gửi lòng hòa bình.
- "Thổ nhiều thành hiền từ" là không lấn kẻ dưới.
- "Thủy hung hăng lại tỏ khí tiết" là không bám víu kẻ trên.
- "Đất hổ ngựa chó" là chi ngồi Dần, Ngọ, Tuất; thế Hỏa đã quá dữ dội, nếu lại gặp Giáp Mộc đến sinh, trái lại thành bị thiêu rụi.

 Từ đó mà bàn: muốn tiết bớt uy của Bính phải dùng Kỷ Thổ; muốn ngăn ngọn lửa của nó cần Nhâm Thủy; muốn thuận theo tính nó thì lại cần Tân Kim.
- Kỷ Thổ thể thấp ẩm, thu được khí nguyên dương; còn Mậu Thổ cao khô, gặp Bính Hỏa thì cháy nứt.
- Nhâm Thủy có đức cứng mà giữ mực trung, chế được lửa hung bạo; còn Quý Thủy âm mềm, gặp Bính Hỏa thì khô cạn.
- Tân Kim là vật mềm, ngoài mặt hợp lại mà thân nhau, ngầm hóa Thủy mà giúp nhau; còn Canh Kim cứng mạnh, cứng lại gặp cứng thì thế không cùng đứng được.

Đây tuy nêu ngũ hành mà bàn, nhưng việc đời tình người, có điều gì không như thế!

 Đinh Hỏa mềm mà giữ mực trung, tính bên trong sáng sủa. Ôm Ất mà hiếu, hợp Nhâm mà trung. Vượng mà không gắt, suy mà không cùng. Nếu có mẹ cả (mẹ chính thất; ở đây chỉ Giáp Mộc) thì mùa thu, mùa đông đều được.

 Lời chú gốc: Can Đinh thuộc âm; tính lửa tuy âm nhưng mềm mà được mực trung. Ngoài mềm thuận mà trong văn minh sáng sủa, tính bên trong há chẳng sáng sủa sao? Ất không phải mẹ cả của Đinh. Ất sợ Tân, mà Đinh (?) ôm lấy Ất, vì Đinh khắc được Tân để che cho Ất. Không như Bính ôm Giáp mà trái lại đốt cháy Giáp Mộc, cũng không như Ất ôm Đinh mà trái lại làm mờ Đinh Hỏa; lòng hiếu ấy khác người vậy.

 Nhâm là vua chính của Đinh (Nhâm khắc Đinh, khác âm dương). Nhâm sợ Mậu, mà Đinh hợp với Nhâm. Bên ngoài thì Đinh vỗ về Mậu Thổ, khiến Mậu Thổ không lấn Nhâm; bên trong thì ngầm hóa thành Mộc, khiến Mậu Thổ không dám chống Nhâm; lòng trung ấy khác người vậy. Sinh mùa thu, mùa đông mà được một Giáp Mộc thì Đinh dựa vào đó mà không tắt, ngọn lửa còn mãi; nên nói "mùa thu mùa đông đều được". Đều là đạo của sự mềm.

 Họ Nhậm nói: Đinh không phải là đèn nến; chỉ là so với Bính Hỏa thì nó mềm mà giữ mực trung. "Tính bên trong sáng sủa" là tượng văn minh. "Ôm Ất mà hiếu" là công khai khiến Tân Kim không làm hại Ất Mộc. "Hợp Nhâm mà trung" là ngầm khiến Mậu Thổ không làm hại Nhâm Thủy. Chính vì mềm mà giữ mực trung, nên không có lỗi thái quá hay bất cập: dù gặp thời vượng cũng không đến nỗi rực cháy, dù gặp thời suy cũng không đến nỗi tắt hẳn. Thiên can lộ Giáp, Ất thì sinh mùa thu không sợ Kim; địa chi chứa Dần, Mão thì sinh mùa đông không kỵ Thủy.

 Mậu Thổ vốn nặng, vừa ở giữa vừa ngay chính. Tĩnh thì khép, động thì mở, là chủ quản sinh mệnh muôn vật. Nước làm ẩm thì vật sinh, lửa làm khô thì vật bệnh. Nếu ở Cấn, Khôn (tức các chi Dần, Thân) thì sợ xung, nên tĩnh.

 Lời chú gốc: Mậu Thổ không phải là tường thành, đê điều. So với Kỷ thì Mậu riêng cao dày, cứng khô; nó là đất phát nguồn của Kỷ Thổ, được khí giữa mà lại ngay chính, lớn lao. Mùa xuân, hạ thì khí mở ra mà sinh muôn vật; mùa thu, đông thì khí khép lại mà làm thành muôn vật; nên Mậu là chủ quản sinh mệnh muôn vật. Khí nó thuộc dương, ưa ẩm không ưa khô. Ngồi trên Dần thì sợ Thân, ngồi trên Thân thì sợ Dần. Vì xung (hai chi đối nhau va chạm) thì gốc lay động, không phải lẽ chính của đất, nên Mậu nên tĩnh.

 Họ Nhậm nói: Mậu là Thổ dương, khí vốn nặng, ở giữa mà được ngay chính. Xuân hạ khí động mà mở ra thì sinh sôi; thu đông khí tĩnh mà khép lại thì thu cất; nên là chủ quản sinh mệnh muôn vật. Khí nó cao dày. Sinh xuân hạ, Hỏa vượng thì nên có Thủy làm ẩm, muôn vật mới sinh sôi; khô thì vật héo. Sinh thu đông, Thủy nhiều thì nên có Hỏa sưởi ấm, muôn vật mới hóa thành; ẩm thì vật bệnh.

 Cấn, Khôn là hai quẻ ứng với hướng Đông Bắc và Tây Nam, tức tháng Dần và tháng Thân. Mùa xuân Mậu bị khắc (Mộc khắc Thổ), khí hư nên nên tĩnh. Mùa thu Mậu bị rút khí nhiều (Thổ sinh Kim), thể mỏng nên sợ xung. Nếu ngồi ngày Dần, Thân cũng mừng tĩnh, kỵ xung.

 Sinh vào tháng tứ quý (bốn tháng cuối mùa: Thìn, Mùi, Tuất, Sửu, là các tháng Thổ vượng) thì mừng nhất là có Kim Canh Thân, Tân Dậu. Khi ấy tú khí (khí đẹp, tinh hoa) lưu hành, định là quý cách (lá số sang quý); Kỷ Thổ cũng vậy. Nếu trong trụ thấy Mộc Hỏa, hoặc đại vận (chặng mười năm trong đời) gặp Mộc Hỏa, thì cách bị phá.

 Kỷ Thổ thấp ẩm, giữ mực trung ngay chính mà chứa cất. Không lo Mộc thịnh, không sợ Thủy cuồng. Hỏa ít thì Hỏa bị che mờ, Kim nhiều thì Kim sáng. Nếu muốn vật vượng thì nên được giúp, được đỡ.

 Kỷ Thổ thấp mỏng, mềm ẩm, là đất cành lá của Mậu Thổ, cũng chủ về giữ mực trung ngay chính mà chứa cất được muôn vật. Đất mềm sinh được Mộc, không phải thứ Mộc khắc nổi, nên không lo Mộc thịnh. Đất sâu mà chứa được Thủy, không phải thứ Thủy cuốn trôi được, nên không sợ Thủy cuồng. Lửa không có gốc thì không sinh được đất ẩm, nên Hỏa ít thì Hỏa trái lại bị che mờ. Đất ẩm làm nhuần được khí Kim, nên Kim nhiều thì Kim rực rỡ, trái lại trong sáng đáng xem. Đó là cái diệu dụng của "không làm mà có làm". Nếu muốn muôn vật đầy đủ tốt tươi thì thế Thổ phải sâu chắc, lại được khí Hỏa sưởi ấm mới được.

 Họ Nhậm nói: Kỷ Thổ là đất âm ẩm, giữ mực trung ngay chính mà chứa cất, thông suốt tám phương, vượng ở tứ quý (bốn tháng cuối mùa), có diệu dụng nuôi sinh không ngừng. Giải các câu trong bài:
- "Không lo Mộc thịnh" là vì tính Kỷ mềm hòa, Mộc nhờ nó mà được vun bồi, nên Mộc không khắc nó.
- "Không sợ Thủy cuồng" là vì thể Kỷ đoan chính, đông đặc, Thủy được nó thu chứa, nên Thủy không xô được.
- "Thủy (?) ít thì Hỏa mờ" là nói Đinh Hỏa; Thổ âm thu được lửa, làm mờ lửa.
- "Kim nhiều thì Kim sáng" là nói Tân Kim; đất ẩm sinh được Kim, làm nhuần Kim.

Trong trụ khí Thổ sâu chắc, lại được Bính Hỏa trừ khí âm ẩm, thì càng đủ để nuôi sinh muôn vật. Đó gọi là "nên được giúp, được đỡ".

 Canh Kim mang sát khí, cứng mạnh bậc nhất. Được Thủy thì trong, được Hỏa thì sắc. Thổ ẩm thì sinh, Thổ khô thì giòn. Thắng được anh Giáp, thua em gái Ất.

 Lời chú gốc: Canh Kim là sao Thái Bạch (sao Kim) trên trời, mang sát khí mà cứng mạnh. Mạnh mà được Thủy thì khí lưu thông mà trong; cứng mà được Hỏa thì khí thuần mà sắc. Thổ có Thủy thì giữ trọn được sự sinh cho Canh; Thổ có Hỏa thì khiến Canh giòn. Giáp Mộc tuy mạnh, sức Canh đủ chặt; Ất Mộc tuy mềm, hợp lại thì Canh trái lại yếu đi.

 Họ Nhậm nói: Canh là khí tiêu điều sát phạt của trời thu, cứng mạnh bậc nhất.
- "Được Thủy thì trong" là nói Nhâm Thủy. Nhâm Thủy phát sinh, dẫn thông tính cứng sát của Canh, liền thấy như được tôi luyện, long lanh trong sáng.
- "Được Hỏa thì sắc" là nói Đinh Hỏa. Đinh Hỏa âm mềm, không đối địch với Canh Kim. Như thợ rèn giỏi nấu chảy, bèn thành gươm giáo; lò lớn nung luyện, chốc chốc lộ ra mũi nhọn lưỡi sắc (?).
- Sinh mùa xuân, hạ thì khí Canh hơi yếu; gặp Thổ ẩm Sửu, Thìn thì được sinh, gặp Thổ khô Mùi, Tuất thì giòn.
- Giáp Mộc là địch chính, sức Canh chặt được; hợp với Ất thì lại thấy có tình.

Ất không phải hễ hợp Canh là giúp Canh làm hung bạo, Canh cũng không phải hễ hợp Ất là trái lại yếu đi; nên phân biệt kỹ.

 Tân Kim mềm yếu, ấm nhuận mà trong. Sợ Thổ chồng chất, vui khi Thủy đầy tràn. Giúp được xã tắc (đất nước), cứu được sinh linh (muôn dân). Nóng thì mừng có mẹ (Thổ, hành sinh ra Kim), lạnh thì mừng có Đinh.

 Lời chú gốc: Tân là Kim âm, không phải là châu ngọc. Phàm vật ấm mềm, trong nhuận đều là Tân Kim. Thổ Mậu Kỷ nhiều thì chôn vùi Tân, nên Tân sợ; Thủy Nhâm Quý nhiều thì Tân tất thanh tú, nên Tân vui. Tân là bề tôi của Bính (Bính khắc Tân); Tân hợp Bính hóa Thủy, khiến Bính Hỏa thần phục Nhâm Thủy, mà giúp yên xã tắc. Tân là vua của Giáp (Tân khắc Giáp); Tân hợp Bính hóa Thủy, khiến Bính Hỏa không đốt Giáp Mộc, mà cứu giúp sinh linh.

 Sinh giữa mùa hạ mà được Kỷ Thổ thì làm mờ được Hỏa mà giữ được Kim; sinh giữa mùa đông mà được Đinh Hỏa thì chống được lạnh mà nuôi Kim. Cho nên Tân Kim sinh tháng mùa đông mà gặp Bính Hỏa thì mệnh nam không quý, dù quý cũng không trung; mệnh nữ khắc chồng, không khắc thì cũng không hòa. Gặp Đinh thì nam nữ đều quý mà lại thuận.

 Họ Nhậm nói: Tân Kim là chất của năm thứ kim loại ở cõi người, nên trong nhuận đáng xem. "Sợ Thổ chồng chất" là vì Mậu Thổ quá nặng thì làm cạn Thủy, chôn Kim. "Vui Thủy đầy tràn" là vì Nhâm Thủy có thừa thì làm nhuần Thổ, nuôi Kim.

 Tân là vua của Giáp. Bính Hỏa đốt được Giáp Mộc; Tân hợp với Bính mà hóa Thủy, khiến Bính Hỏa không đốt Giáp Mộc, trái lại có tượng sinh nhau. Tân là bề tôi của Bính. Bính Hỏa sinh được Mậu Thổ; Tân hợp Bính hóa Thủy, khiến Bính Hỏa không sinh Mậu Thổ, trái lại có cái hay giúp nhau. Há chẳng phải là giúp xã tắc, cứu sinh linh sao? Sinh mùa hạ mà Hỏa nhiều, có Kỷ Thổ thì làm mờ Hỏa mà sinh Kim. Sinh mùa đông mà Thủy vượng, có Đinh Hỏa thì làm ấm Thủy mà nuôi Kim. Đó gọi là "nóng thì mừng mẹ, lạnh thì mừng Đinh".

 Nhâm Thủy thông với sông trời, tiết được khí Kim; có đức cứng mà giữ mực trung, chảy khắp không ngưng. Có gốc ở chi lại lộ Quý thì xô lên trời, đổ xuống đất. Hóa thì có tình, theo thì giúp nhau.

 Lời chú gốc: Nhâm Thủy là nguồn phát của Quý Thủy, là nước núi Côn Lôn (núi lớn ở phía Tây, theo truyền thuyết là nguồn của các sông). Quý Thủy là chỗ về của Nhâm Thủy, là nước Phù Tang (nơi mặt trời mọc ở biển Đông theo truyền thuyết). Có chia có hợp, vận hành không ngừng; làm trăm sông là nó, làm mưa móc cũng là nó, không thể tách làm hai.

 Thân là Thiên quan (cửa trời), là cửa của sông trời. Nhâm Thủy trường sinh (khí mới sinh) ở đây, tiết được khí Kim phương Tây. Tính chảy khắp, xông tới không ngưng, đức cứng mà giữ mực trung vẫn như vậy. Nếu có đủ Thân, Tý, Thìn (ba chi hợp thành Thủy cục) mà lại lộ Quý, thì thế nước xô chảy, không ngăn nổi. Như biển Đông vốn phát nguồn từ sông trời, nay lại thành nạn lụt. Trong mệnh gặp thế ấy, nếu không có tài (hành mình khắc) và quan (hành khắc mình), thì tai họa sẽ thế nào!

 Nhâm hợp Đinh hóa Mộc, lại sinh Đinh Hỏa, có thể gọi là có tình. Nhâm chế được Bính Hỏa, không để Bính cướp tình yêu của Đinh; nên Nhâm vừa là nghĩa của chồng, vừa là nhân của vua. Sinh giữa mùa hạ thì khí Hỏa Thổ của Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân được Nhâm Thủy hun bốc mà thành mưa móc. Nên dù theo Hỏa Thổ, Nhâm vẫn có giúp nhau.

 Họ Nhậm nói: Nhâm là Thủy dương. "Thông với sông" tức là sông trời (sông Ngân). Nhâm trường sinh ở Thân; Thân ở cửa sông trời, lại ở phương Khôn (Tây Nam). Nhâm Thủy sinh ở đây, tiết được khí sát phạt phương Tây, nên là đức cứng mà giữ mực trung. Nó là nguồn của trăm sông, chảy khắp không ngưng, dễ tiến khó lui.

 Nếu có đủ Thân, Tý, Thìn, lại lộ Quý Thủy, thì thế nước tràn lan; dù có Thổ Mậu Kỷ cũng không ngăn được dòng. Nếu cố chế nó, nước trái lại xô dội mà thành lụt. Tất phải dùng Mộc để rút khí Thủy, thuận theo khí thế, thì mới không đến nỗi xô chảy. Nhâm hợp Đinh hóa Mộc, lại sinh được Hỏa, có cái diệu không ngừng; đó là "hóa thì có tình". Sinh tháng tư, năm, sáu, trong trụ Hỏa Thổ đều vượng, không có Kim Thủy giúp: Hỏa vượng lộ ở can thì theo Hỏa, Thổ vượng lộ ở can thì theo Thổ. Nhâm điều hòa làm nhuần, vẫn có công giúp nhau.

 Quý Thủy rất yếu, đến tận bến trời (Thiên Tân, tên chòm sao trên sông Ngân). Được rồng thì vận hành, công biến hóa thật thần diệu. Không lo Hỏa Thổ, không kể Canh Tân. Hợp với Mậu mà thấy Hỏa thì hóa tượng mới thật. Hóa tượng là thế hai can hợp nhau mà biến thành hành mới.

 Lời chú gốc: Quý Thủy là âm thuần mà rất yếu, nên ở Phù Tang có "nhược thủy" (nước yếu; theo truyền thuyết nhẹ đến mức lông chim cũng không nổi). Nó đến tận bến trời, theo trời mà vận hành, được rồng mà thành mây mưa, mới làm nhuần được muôn vật; công biến hóa thật thần diệu. Phàm trong trụ có Giáp, Ất, Dần, Mão thì đều vận được khí Thủy, sinh Mộc, chế Hỏa, nhuần Thổ, nuôi Kim, định là quý cách (lá số sang quý); Hỏa Thổ tuy nhiều cũng không sợ. Còn Canh Kim thì Quý không nhờ nó (?) sinh, cũng không kỵ nó nhiều.

 Chỉ có việc Quý hợp với Mậu Thổ mà hóa Hỏa: Mậu sinh ở Dần, Quý sinh ở Mão, đều thuộc phương Đông, nên sinh được Hỏa. Đó cũng là một thuyết. Nhưng người ta không biết rằng đất không đầy ở Đông Nam: chỗ tận cùng của Mậu Thổ chính là chỗ tận cùng của Quý Thủy, là phương mặt trời mọc, nên hóa Hỏa. Phàm Mậu Quý mà được Bính, Đinh lộ ra, không kể suy vượng, mùa thu mùa đông đều hóa Hỏa được, là thật nhất.

 Họ Nhậm nói: Quý Thủy không phải là mưa móc, mà là Thủy thuần âm. Nguồn tuy dài, nhưng tính nó rất yếu, thế nó rất tĩnh. Nó làm nhuần được Thổ, nuôi được Kim, phát dục muôn vật; được rồng thì vận hành, biến hóa khôn lường. Đó gọi là "gặp rồng thì hóa"; rồng tức là chi Thìn, chẳng phải rồng thật mà biến hóa được.

 Được Thìn mà hóa là vì khi đến vị trí Thìn thì nguyên thần (can gốc) của hành được hóa lộ ra. Phàm mười can đến vị trí Thìn, tất có can của hóa thần (hành do hợp hóa mà thành) lộ ra ở trên; đó là lẽ nhất định không đổi. Giải các câu trong bài:
- "Không lo Hỏa Thổ" là vì tính Quý rất yếu, thấy Hỏa Thổ nhiều thì theo mà hóa.
- "Không kể Canh Tân" là vì nước yếu không rút được khí Kim; đó gọi là "Kim nhiều trái lại đục", chính là Quý Thủy vậy.
- "Hợp Mậu thấy Hỏa" là âm đến cực thì dương sinh. Mậu Thổ khô dày, trong trụ được Bính Hỏa lộ ra, dẫn được hóa thần ra, mới là thật.

Nếu ở đất Kim Thủy vượng của mùa thu, mùa đông, thì dù chi gặp rồng Thìn, can lộ Bính Đinh, cũng khó theo mà hóa; nên xét kỹ.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video