Phẩm "Tính Như Lai" (Như Lai: một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc "đến từ chân như", tức từ sự thật tuyệt đối; tính Như Lai là bản tính Phật), thứ tư, phần năm.
Này thiện nam tử (người con trai lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Kinh Phương Đẳng (tên gọi chung các kinh Đại thừa, giáo lý rộng lớn và bình đẳng) vừa giống như cam lồ (nước ngọt của trời, uống vào thì không chết), lại vừa giống như thuốc độc. Bồ Tát Ca Diếp (vị Bồ Tát đứng ra hỏi Phật trong kinh này; Bồ Tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu giúp mọi loài) lại thưa Phật: Vì cớ gì Như Lai nói kinh Phương Đẳng vừa ví như cam lồ, lại vừa như thuốc độc?
Phật nói: Này thiện nam tử, nay ông có muốn biết nghĩa chân thật của kho tàng bí mật của Như Lai không? Ca Diếp thưa: Dạ có. Nay con thật lòng muốn biết nghĩa kho tàng bí mật của Như Lai. Khi ấy Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật) nói bài kệ (bài thơ tụng trong kinh):
Có người uống cam lồ, mà hại mạng chết yểu;
Lại có người uống cam lồ, mà sống lâu bền mãi.
Có người uống độc mà sống, có người vì duyên cớ uống độc mà chết.
Cam lồ của trí tuệ không vướng ngại, chính là kinh điển Đại thừa (cỗ xe lớn: giáo pháp đưa tất cả chúng sinh cùng thành Phật).
Kinh điển Đại thừa như thế, cũng gọi là thuốc pha độc.
Như bơ, đề hồ (tinh chất ngon nhất chắt từ sữa) và các thứ đường phèn,
Uống mà tiêu được thì là thuốc, không tiêu được thì thành độc.
Kinh Phương Đẳng cũng như thế: với người trí là cam lồ;
Kẻ ngu không biết Phật tính (khả năng thành Phật vốn có sẵn trong mỗi chúng sinh), uống vào liền thành độc.
Với hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy), Đại thừa là cam lồ,
Như trong các thứ vị, sữa là bậc nhất.
Siêng năng tinh tấn như thế, nương vào Đại thừa,
Thì đến được Niết Bàn (cảnh giới dứt sạch khổ đau, phiền não, không còn sống chết luân hồi), thành vua voi giữa loài người.
Chúng sinh biết Phật tính, như những người như Ca Diếp,
Được vị cam lồ cao tột, không sinh cũng không chết.
Ca Diếp, nay ông nên khéo phân biệt ba quy y (ba chỗ nương về: Phật; Pháp, tức giáo lý; Tăng, tức đoàn thể người tu).
Bản tính của ba quy y như thế chính là tính của Ngã (cái "ta" chân thật, không phải cái tôi giả tạm).
Nếu ai quán xét kỹ, thấy tính Ngã có Phật tính,
Nên biết người như thế được vào kho tàng bí mật.
Ai biết Ngã và ngã sở (những gì thuộc về Ngã), người ấy đã ra khỏi thế gian.
Tính Tam Bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng) trong Phật pháp là bậc tôn quý số một, không gì hơn.
Như bài kệ Ta vừa nói, nghĩa về tính ấy là như thế.
Khi ấy Ca Diếp lại nói kệ:
Nay con hoàn toàn chưa biết chỗ quy y Tam Bảo,
Làm sao quy hướng về chỗ cao tột, không còn sợ hãi?
Không biết chỗ của Tam Bảo, làm sao thực hành vô ngã (không có cái tôi)?
Làm sao người quy y Phật được yên ổn an ủi?
Làm sao quy y Pháp? Xin Phật vì con mà nói.
Làm sao được tự tại (tự do, làm chủ mình)? Làm sao lại không tự tại?
Làm sao quy y Tăng mà chuyển lên được lợi ích cao tột?
Làm sao nói chân thật rằng đời sau sẽ thành Phật đạo?
Nếu đời sau không thành, sao lại quy y Tam Bảo?
Nay con không biết trước, nên theo thứ lớp mà nương tựa.
Sao chưa mang thai mà đã nghĩ là sinh con?
Nếu chắc chắn đang ở trong thai, thì mới gọi là có con.
Con nếu đã ở trong thai, chắc chắn chẳng bao lâu sẽ sinh.
Đó gọi là nghĩa của "con"; nghiệp (hành động tạo quả báo) của chúng sinh cũng vậy.
Như lời Phật đã nói, kẻ ngu không thể biết.
Vì không biết nên luân hồi (xoay vòng chết đi sinh lại) trong ngục sinh tử.
Chỉ mang tên giả là ưu bà tắc (nam cư sĩ tại gia đã quy y Tam Bảo), mà không biết nghĩa chân thật.
Xin Phật rộng phân biệt, dứt trừ lưới nghi của con.
Như Lai trí tuệ lớn, xin thương xót mà phân biệt,
Xin nói về kho báu bí mật của Như Lai.
(Phật đáp:) Ca Diếp, ông nên biết, nay Ta sẽ vì ông
Khéo mở bày nghĩa sâu kín, khiến mối nghi của ông được dứt.
Nay hãy hết lòng lắng nghe. Ông ở giữa các Bồ Tát
Là người cùng một danh hiệu với Đức Phật thứ bảy (trong dãy các Phật quá khứ có Phật Ca Diếp, cùng tên với ông)(?).
Người quy y Phật mới thật gọi là ưu bà tắc,
Trọn đời không quy y các thần trời nào khác.
Người quy y Pháp thì xa lìa việc giết hại.
Người quy y Thánh Tăng thì không cầu nơi ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo).
Quy y Tam Bảo như thế thì được không còn sợ hãi.
Ca Diếp thưa Phật: Con cũng quy y Tam Bảo.
Đó gọi là con đường chính, là cảnh giới của chư Phật.
Tướng bình đẳng của Tam Bảo luôn có tính trí tuệ lớn.
Tính Ngã và Phật tính không hai, không khác.
Đạo này được Phật khen ngợi, là chỗ an trú để tiến bước đúng đắn,
Cũng gọi là chánh biến kiến (cái thấy đúng đắn và trọn khắp), nên được Phật khen.
Con cũng hướng về Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo vượt qua biển sinh tử), về đạo cao tột được Ngài khen ngợi.
Đây là cam lồ tối thượng, điều mà các cõi hữu (các cõi tồn tại còn trong sinh tử) không có.
Khi ấy Phật bảo Bồ Tát Ca Diếp: Này thiện nam tử, nay ông không nên như hàng Thanh văn và phàm phu (người thường còn mê lầm) mà phân biệt Tam Bảo. Trong Đại thừa này không có tướng phân biệt ba quy y. Vì sao vậy? Vì ngay trong Phật tính đã có Pháp và Tăng. Chỉ vì muốn giáo hóa, cứu độ hàng Thanh văn và phàm phu nên mới phân biệt nói ba quy y có tướng khác nhau.
Này thiện nam tử, nếu muốn thuận theo phép thế gian thì nên phân biệt có ba quy y. Này thiện nam tử, Bồ Tát nên suy nghĩ thế này: Nay thân này của ta quy y Phật. Nếu ngay thân này mà thành Phật đạo, thì khi đã thành Phật rồi, không nên cung kính, lễ bái, cúng dường các Thế Tôn nữa. Vì sao? Vì chư Phật bình đẳng, đều cùng làm chỗ nương tựa cho chúng sinh. Nếu muốn tôn trọng xá lợi (di cốt còn lại sau khi Phật thiêu thân) của pháp thân (thân chân thật của Phật, tức chân lý), thì nên lễ kính tháp miếu của chư Phật. Vì sao? Vì muốn giáo hóa cứu độ chúng sinh, cũng khiến chúng sinh đối với thân ta khởi ý tưởng như tháp miếu mà lễ bái cúng dường. Như thế, chúng sinh lấy pháp thân của ta làm chỗ quy y.
Tất cả chúng sinh đều nương vào những pháp tà ngụy không chân thật, ta sẽ theo thứ lớp nói pháp chân thật cho họ. Lại có kẻ quy y Tăng không chân thật, ta sẽ làm chỗ nương là Tăng chân thật cho họ. Nếu có kẻ phân biệt ba quy y, ta sẽ làm một chỗ quy y duy nhất, không có ba thứ sai khác. Với những người mù từ lúc mới sinh, ta làm con mắt cho họ. Lại sẽ làm chỗ quy y chân thật cho hàng Thanh văn, Duyên giác. Này thiện nam tử, Bồ Tát như thế, vì vô số chúng sinh xấu ác và vì những người trí mà làm Phật sự (công việc của Phật: giáo hóa cứu độ).
Này thiện nam tử, ví như có người khi lâm trận liền nghĩ: "Trong trận này ta là số một, toàn quân đều nương cậy vào ta." Cũng như một vương tử nghĩ: "Ta sẽ chế phục các vương tử khác, nối nghiệp bá chủ của đại vương mà được tự tại, khiến các vương tử đều quy phục." Vì vậy không nên sinh lòng hèn kém. Vua, vương tử, đại thần cũng đều như thế. Này thiện nam tử, Bồ Tát Ma Ha Tát (Bồ Tát lớn, bậc Bồ Tát đã tu lâu đạt địa vị cao) cũng vậy, suy nghĩ rằng: "Làm sao để ba việc (Phật, Pháp, Tăng) cùng một thể với ta?"
Này thiện nam tử, ba việc mà Ta chỉ ra chính là Niết Bàn. Như Lai gọi là Vô Thượng Sĩ (bậc không ai cao hơn). Ví như trong thân người, đầu là cao nhất, chứ không phải các chi tiết như tay chân. Phật cũng vậy, là bậc tôn quý cao nhất, chứ không phải Pháp hay Tăng. Vì muốn giáo hóa cứu độ thế gian nên mới bày ra đủ thứ tướng sai khác, như những bậc thang. Vì vậy, nay ông không nên giữ lấy cái tướng sai khác của ba quy y theo cách hiểu của kẻ phàm ngu. Ông đối với Đại thừa phải quyết đoán mạnh mẽ sắc bén như con dao cứng.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, con biết mà vẫn hỏi, chứ chẳng phải không biết. Con vì những vị Bồ Tát đại dũng mãnh mà hỏi về chỗ thực hành trong sạch không vết nhơ, muốn Như Lai vì các Bồ Tát mà rộng nói, phân biệt những điều kỳ đặc, ca ngợi kinh điển Đại thừa Phương Đẳng. Như Lai với lòng đại bi nay đã khéo nói, con cũng an trú trong đó như vậy. Chỗ thực hành trong sạch của Bồ Tát vừa được nói chính là tuyên nói kinh Đại Niết Bàn.
Bạch Thế Tôn, nay con cũng sẽ vì chúng sinh mà rộng làm sáng tỏ kho tàng bí mật như thế của Như Lai, cũng sẽ chứng biết chỗ ba quy y chân thật. Nếu có chúng sinh tin được kinh Đại Niết Bàn này, người ấy tự nhiên thấu rõ chỗ ba quy y. Vì sao? Vì kho tàng bí mật của Như Lai có Phật tính. Những ai tuyên nói kinh điển này đều nói rằng trong thân ai cũng có Phật tính. Người như thế không phải tìm xa chỗ ba quy y. Vì sao? Vì trong đời tương lai, chính thân ta sẽ thành tựu Tam Bảo. Bởi vậy, hàng Thanh văn, Duyên giác và các chúng sinh khác đều nương vào ta mà cung kính lễ bái. Này thiện nam tử, vì nghĩa ấy nên phải học đúng đắn kinh điển Đại thừa. Ca Diếp lại nói: Phật tính như thế không thể nghĩ bàn; ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm hoàn hảo trên thân Phật) cũng không thể nghĩ bàn.
Khi ấy Phật khen Bồ Tát Ca Diếp: Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử, ông đã thành tựu trí tuệ sâu xa sắc bén. Nay Ta sẽ lại khéo vì ông nói về việc đi vào Như Lai tạng (kho tàng Như Lai, tức Phật tính ẩn giấu trong chúng sinh). Nếu nói ngã (cái tôi) thường trụ, thì đó là pháp thường còn mà không lìa được khổ. Nếu nói không có ngã, thì tu hạnh trong sạch chẳng được lợi ích gì. Nếu nói các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều không có ngã, đó là đoạn kiến (cái thấy sai lầm cho rằng mọi thứ hoàn toàn đứt mất); nếu nói ngã thường trụ, đó là thường kiến (cái thấy sai lầm cho rằng có cái tồn tại mãi không đổi).
Nếu nói tất cả các hành (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) là vô thường (không bền, luôn đổi thay), đó là đoạn kiến; nói các hành là thường, lại là thường kiến. Nếu nói khổ, đó là đoạn kiến; nói vui, lại là thường kiến. Tu tất cả pháp là thường thì rơi vào đoạn kiến; tu tất cả pháp là đoạn thì rơi vào thường kiến. Như con sâu đo, phải nhờ chân trước mới dời được chân sau; tu thường hay tu đoạn cũng vậy, phải nhờ vào đoạn và thường. Vì nghĩa ấy, tu các pháp khác là khổ thì đều gọi là bất thiện (không lành); tu các pháp khác là vui thì gọi là thiện. Tu các pháp khác là vô ngã, đó là phần thuộc phiền não; tu các pháp khác là thường, thì gọi là kho tàng bí mật của Như Lai, tức là Niết Bàn không có hang ổ (không có chỗ trú trong sinh tử).
Tu các pháp vô thường khác thì đó là tài vật; tu các pháp thường khác thì đó là Phật, Pháp, Tăng và chánh giải thoát (sự giải thoát chân chính). Nên biết Phật pháp như thế là trung đạo (con đường giữa), xa lìa hai bên cực đoan mà nói pháp chân thật. Phàm phu ngu si đối với đó không còn nghi ngờ(?). Như người gầy yếu bệnh tật ăn uống bơ rồi thì khí lực nhẹ nhõm. Pháp có và không, thể tính không nhất định. Ví như tứ đại (bốn yếu tố cấu thành thân thể: đất, nước, lửa, gió), tính chất mỗi thứ khác nhau, trái nghịch lẫn nhau; thầy thuốc giỏi khéo biết, tùy chỗ yếu tố nào lệch mà phát bệnh để điều chỉnh. Này thiện nam tử, Như Lai cũng vậy, đối với chúng sinh như thầy thuốc giỏi, biết rõ thể tướng sai khác của các phiền não mà trừ dứt, mở bày kho tàng bí mật của Như Lai: Phật tính trong sạch thường trụ không đổi.
Nếu nói là có, người trí không nên đắm nhiễm; nếu nói là không, đó là nói dối. Nếu nói là có, không nên im lặng, cũng không nên hý luận (bàn cãi vô ích) tranh cãi, chỉ nên cầu hiểu rõ chân tính của các pháp. Phàm phu hý luận tranh cãi vì không hiểu kho tàng sâu kín của Như Lai. Nếu nói về khổ, kẻ ngu liền cho thân là vô thường; nói tất cả là khổ, lại không biết thân có tính vui. Nếu nói vô thường, phàm phu liền cho mọi thân đều vô thường, ví như đồ gốm bị vỡ. Người có trí nên phân biệt, không nên nói hết thảy đều vô thường. Vì sao? Vì thân ta có hạt giống Phật tính. Nếu nói vô ngã, phàm phu sẽ cho rằng tất cả Phật pháp đều không có ngã; người trí nên phân biệt rằng vô ngã chỉ là tên gọi giả, không thật. Biết như vậy rồi thì không nên sinh nghi.
Nếu nói kho tàng bí mật của Như Lai là không tịch (trống rỗng, vắng lặng), phàm phu nghe vậy sinh cái thấy đoạn diệt (cho là tiêu mất hoàn toàn); người có trí nên phân biệt rằng Như Lai là thường, không hề biến đổi. Nếu nói giải thoát ví như huyễn hóa (ảo ảnh do phép thuật tạo ra), phàm phu sẽ cho rằng người được giải thoát là tiêu tan mất; người có trí nên phân biệt rằng bậc sư tử trong loài người (chỉ Phật) tuy có đi có đến mà vẫn thường trụ không đổi.
Nếu nói vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) làm nhân duyên cho hành (hoạt động tạo nghiệp), phàm phu nghe rồi phân biệt, sinh ý tưởng có hai pháp là minh (sáng suốt) và vô minh; người trí thấu rõ tính ấy không hai, mà tính không hai chính là thật tính (bản tính chân thật). Nếu nói hành làm nhân duyên cho thức (tâm nhận biết phân biệt), phàm phu cho hành và thức là hai; người trí thấu rõ tính ấy không hai, mà tính không hai chính là thật tính. Nếu nói thập thiện (mười điều lành), thập ác (mười điều ác), điều nên làm và không nên làm, đường lành đường dữ, pháp trắng (điều thiện) pháp đen (điều ác), phàm phu cho là hai; người trí thấu rõ tính ấy không hai, mà tính không hai chính là thật tính. Nếu nói nên tu quán tất cả pháp là khổ, phàm phu cho là hai; người trí thấu rõ tính ấy không hai, mà tính không hai chính là thật tính.
Nếu nói tất cả các hành là vô thường, thì kho tàng bí mật của Như Lai cũng là vô thường, phàm phu cho là hai; người trí thấu rõ tính ấy không hai, mà tính không hai chính là thật tính. Nếu nói tất cả pháp vô ngã, thì kho tàng bí mật của Như Lai cũng không có ngã, phàm phu cho là hai; người trí thấu rõ tính ấy không hai, mà tính không hai chính là thật tính. Ngã và vô ngã, tính không có hai. Nghĩa của kho tàng bí mật Như Lai là như thế, được vô lượng vô biên chư Phật nhiều không đếm xuể khen ngợi. Nay Ta đã nói hết điều ấy trong kinh thành tựu mọi công đức này.
Này thiện nam tử, ngã và vô ngã, tính và tướng không hai; ông nên thọ trì và đội lên đầu (cung kính tiếp nhận) như thế. Này thiện nam tử, ông cũng nên giữ vững, ghi nhớ kinh điển này. Như trước đây, trong kinh Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật (kinh dạy về trí tuệ lớn đưa người sang bờ giác ngộ), Ta đã nói ngã và vô ngã không có hai tướng. Ví như từ sữa sinh ra lạc (sữa chua), từ lạc sinh ra sinh tô (bơ sống), từ sinh tô được thục tô (bơ chín), từ thục tô được đề hồ. Vậy tính của lạc là từ sữa sinh ra, tự nó sinh ra, hay từ vật khác sinh ra? Cho đến đề hồ cũng vậy.
Nếu từ vật khác sinh ra, thì là do vật khác làm nên, không phải do sữa sinh ra; nếu không phải do sữa sinh ra, thì sữa chẳng góp phần gì. Nếu tự nó sinh ra, thì không lẽ lại giống nhau nối tiếp mà sinh; nếu nối tiếp mà sinh thì không cùng sinh một lúc; nếu không cùng sinh một lúc thì năm vị không có cùng một lúc. Tuy không cùng một lúc, nhưng chắc chắn chẳng phải từ nơi khác đến. Nên biết trong sữa vốn đã có tướng của lạc, chỉ vì vị ngọt nhiều nên không tự biến đổi được; cho đến đề hồ cũng vậy.
Con bò nhờ ăn uống nước và cỏ mà máu huyết chuyển biến thành sữa. Nếu ăn cỏ ngọt thì sữa ngọt; nếu ăn cỏ đắng thì sữa có vị đắng. Trên núi Tuyết (dãy Hy Mã Lạp Sơn) có loài cỏ tên là Phì Nị (cỏ béo), bò ăn vào thì toàn được đề hồ. Do nhân duyên các thứ lúa cỏ có màu xanh, vàng, đỏ, trắng, đen mà sữa có khác biệt về màu và vị(?). Các chúng sinh do nhân duyên nghiệp minh và vô minh nên sinh ra hai tướng; nếu vô minh chuyển đổi thì biến thành minh. Tất cả các pháp thiện, bất thiện v.v. cũng như thế, không có hai tướng.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, như Phật nói trong sữa có lạc, nghĩa ấy thế nào? Bạch Thế Tôn, nếu nói trong sữa chắc chắn có tướng lạc, chỉ vì nhỏ nhiệm nên không thấy được, thì sao lại nói nhờ nhân duyên sữa mà sinh ra lạc? Một pháp nếu vốn không có, rồi mới có, thì gọi là sinh; nếu đã có rồi, sao còn gọi là sinh? Nếu nói trong sữa chắc chắn có tướng lạc, thì trong trăm thứ cỏ cũng phải có sữa, và trong sữa cũng phải có cỏ. Nếu nói trong sữa chắc chắn không có lạc, thì sao nhờ sữa mà sinh ra lạc? Nếu pháp vốn không có mà sau mới sinh, thì cớ sao trong sữa không sinh ra cỏ?
Này thiện nam tử, không thể nói chắc trong sữa có lạc, hay trong sữa không có lạc, cũng không thể nói là từ vật khác sinh ra. Nếu nói trong sữa chắc chắn có lạc, thì sao thể chất và mùi vị lại khác nhau? Vì vậy không thể nói trong sữa chắc chắn có tính lạc. Nếu nói trong sữa chắc chắn không có lạc, thì cớ sao trong sữa không sinh ra sừng thỏ (thứ không bao giờ có)? Bỏ thuốc độc vào sữa thì lạc làm chết người; vì vậy không thể nói trong sữa chắc chắn không có tính lạc. Nếu nói lạc từ vật khác sinh ra, thì cớ sao trong nước không sinh ra lạc? Vì vậy không thể nói lạc từ vật khác sinh ra.
Này thiện nam tử, con bò nhờ nhân duyên ăn cỏ mà máu biến thành trắng; khi cỏ và máu đã mất đi, nhờ sức phúc của chúng sinh mà biến thành sữa. Sữa này tuy từ cỏ và máu mà ra, nhưng không được nói là hai, chỉ có thể gọi là từ nhân duyên mà sinh. Từ lạc cho đến đề hồ cũng vậy. Vì nghĩa ấy nên gọi là vị của bò. Sữa này mất đi, nhờ nhân duyên mà thành lạc. Nhân duyên gì? Là chất chua hoặc hơi ấm. Vì vậy gọi là có từ nhân duyên. Cho đến đề hồ cũng vậy. Vì thế không được nói chắc rằng trong sữa không có tướng lạc. Còn nói từ vật khác sinh ra, lìa sữa mà có, thì không có lẽ ấy.
Này thiện nam tử, minh và vô minh cũng như thế. Nếu đi cùng các phiền não và kết (sự trói buộc của phiền não), thì gọi là vô minh; nếu đi cùng tất cả các pháp lành, thì gọi là minh. Vì vậy Ta nói không có hai tướng. Bởi nhân duyên ấy mà trước đây Ta nói: Núi Tuyết có loài cỏ tên Phì Nị, bò ăn vào liền thành đề hồ. Phật tính cũng như vậy.
Này thiện nam tử, chúng sinh phúc mỏng nên không thấy được loài cỏ ấy. Phật tính cũng vậy, vì bị phiền não che lấp nên chúng sinh không thấy. Ví như biển lớn tuy cùng một vị mặn, nhưng trong đó cũng có thứ nước thượng hạng, vị như sữa. Lại ví như núi Tuyết, tuy đầy đủ nhiều công đức, sinh ra nhiều thứ thuốc, nhưng cũng có cỏ độc. Thân chúng sinh cũng như thế: tuy có giống rắn độc là tứ đại, nhưng trong đó cũng có vua thuốc quý, tức là Phật tính. Phật tính không phải là pháp do tạo tác mà có, chỉ bị phiền não như bụi khách bên ngoài che phủ. Nếu người thuộc dòng Sát lợi (vua chúa, võ tướng), Bà la môn (tu sĩ, tư tế), Tỳ xá (buôn bán, làm ruộng), Thủ đà (nô lệ, làm thuê) — bốn đẳng cấp trong xã hội Ấn Độ — mà trừ dứt được phiền não, liền thấy Phật tính, thành đạo cao tột.
Ví như trên hư không sấm nổ, mây kéo lên, thì trên ngà voi đều nở hoa; nếu không có sấm, hoa không nở, cũng không có tên gọi. Phật tính của chúng sinh cũng vậy, thường bị tất cả phiền não che lấp nên không thể thấy. Vì vậy Ta nói chúng sinh vô ngã. Nếu được nghe kinh điển vi diệu Đại Bát Niết Bàn này thì thấy được Phật tính, như hoa trên ngà voi. Tuy nghe các khế kinh (kinh điển hợp với chân lý và hợp với người nghe) và tất cả tam muội (các phép định, tâm chuyên chú vắng lặng), nhưng không nghe kinh này thì không biết tướng vi diệu của Như Lai, như lúc không có sấm thì không thấy được hoa trên ngà voi. Nghe kinh này rồi, liền biết Phật tính, là kho tàng bí mật mà tất cả Như Lai đã nói, ví như có sấm trời thì thấy hoa trên ngà voi. Nghe kinh này rồi, liền biết tất cả vô lượng chúng sinh đều có Phật tính.
Vì nghĩa ấy nên nói Đại Niết Bàn gọi là kho tàng bí mật của Như Lai, làm tăng trưởng pháp thân như hoa trên ngà voi lúc có sấm. Vì nuôi lớn được nghĩa lớn như thế nên gọi là Đại Bát Niết Bàn. Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân (người con trai lành, người con gái lành) tập học được kinh điển vi diệu Đại Niết Bàn này, nên biết người ấy báo đáp được ơn Phật, là đệ tử chân thật của Phật. Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Thật lạ lùng thay, bạch Thế Tôn! Phật tính mà Ngài nói thật sâu xa, sâu xa, khó thấy, khó vào, hàng Thanh văn, Duyên giác không thể tiếp nhận nổi.
Phật nói: Này thiện nam tử, đúng vậy, đúng vậy, như lời ông khen, không trái với lời Ta nói. Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, Phật tính vì sao lại sâu xa, khó thấy, khó vào?
Phật nói: Này thiện nam tử, ví như trăm người mù vì muốn chữa mắt mà tìm đến thầy thuốc giỏi. Bấy giờ thầy thuốc dùng que vàng (dụng cụ mổ mắt thời xưa) rạch màng mắt, đưa một ngón tay ra hỏi: "Thấy không?" Người mù đáp: "Tôi vẫn chưa thấy." Lại đưa hai ngón, ba ngón ra, mới nói: "Thấy được chút ít." Này thiện nam tử, khi Như Lai chưa nói kinh điển vi diệu Đại Niết Bàn này cũng vậy: vô số Bồ Tát tuy đã thực hành đầy đủ các ba la mật (các pháp tu đưa người sang bờ giác ngộ như bố thí, trì giới, nhẫn nhục…), cho đến bậc Thập trụ (mười bậc an trú cao của Bồ Tát), vẫn chưa thấy được Phật tính vốn có. Khi Như Lai nói rồi thì liền thấy được chút ít. Các vị Bồ Tát Ma Ha Tát ấy khi đã thấy rồi đều nói: "Thật lạ lùng thay, bạch Thế Tôn! Chúng con trôi lăn trong vô lượng sinh tử, thường bị cái thấy vô ngã làm cho mê loạn."
Này thiện nam tử, Bồ Tát như thế, đã ở địa vị Thập địa (mười bậc tu cao nhất của Bồ Tát) mà còn chưa thấy biết rõ ràng Phật tính, huống chi hàng Thanh văn, Duyên giác làm sao thấy được? Lại nữa, này thiện nam tử, ví như ngửa nhìn bầy ngỗng, nhạn trên không, không rõ là khoảng không hay là ngỗng nhạn; nhìn kỹ mãi mới thấy lờ mờ. Bồ Tát Thập trụ thấy biết được một phần nhỏ tính Như Lai cũng như thế, huống chi hàng Thanh văn, Duyên giác làm sao thấy biết được?
Này thiện nam tử, ví như người say rượu muốn đi đường xa, mắt mờ mịt mà nhìn đường; Bồ Tát Thập trụ thấy biết một phần nhỏ tính Như Lai cũng như thế. Này thiện nam tử, ví như người khát đi giữa đồng hoang, bị cơn khát dày vò, đi khắp nơi tìm nước, thấy có lùm cây, trên cây có cò trắng; người ấy mê muội không phân biệt được đó là cây hay là nước, nhìn kỹ mãi mới thấy là cò trắng và lùm cây. Này thiện nam tử, Bồ Tát Thập trụ thấy biết một phần nhỏ tính Như Lai cũng như thế.
Này thiện nam tử, ví như có người ở giữa biển lớn, xa đến vô lượng trăm nghìn do tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do tuần khoảng mười mấy cây số), trông xa thấy lầu, tháp canh, nhà gác trên chiếc thuyền lớn, liền nghĩ: "Kia là lầu tháp, hay là khoảng không?" Nhìn lâu mới chắc chắn biết là lầu tháp. Bồ Tát Thập trụ thấy tính Như Lai trong thân mình cũng như thế. Này thiện nam tử, ví như vương tử thân thể rất yếu đuối, chơi đùa suốt đêm, đến sáng sớm mắt nhìn gì cũng không rõ. Bồ Tát Thập trụ tuy thấy tính Như Lai trong thân mình, cũng như thế, không được rõ lắm.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như viên quan bị việc vua ràng buộc, đến đêm khuya mới về nhà, chợt có ánh chớp lóe lên, nhân đó thấy bầy bò, liền nghĩ: "Đây là bò, hay là đám mây, hay là nhà cửa?" Người ấy nhìn lâu, tuy nghĩ là bò nhưng vẫn chưa quyết chắc. Bồ Tát Thập trụ tuy thấy tính Như Lai trong thân mình mà chưa quyết chắc, cũng như thế. Lại nữa, này thiện nam tử, như vị tỳ kheo (người xuất gia đã thọ đủ giới) giữ giới, xem nước không có côn trùng mà lại thấy như có hình côn trùng, liền nghĩ: "Cái đang động trong này là côn trùng hay là bụi đất?" Nhìn mãi, tuy biết là bụi nhưng vẫn chưa rõ ràng. Bồ Tát Thập trụ thấy tính Như Lai trong thân mình cũng như thế, không được rõ lắm.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như có người trong chỗ u tối, từ xa thấy một đứa trẻ, liền nghĩ: "Kia là bò, là chim kên kên hay là người?" Nhìn mãi, tuy thấy là đứa trẻ nhưng vẫn chưa rõ ràng. Bồ Tát Thập trụ thấy tính Như Lai nơi thân mình cũng như thế, không được rõ lắm. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như có người trong đêm tối thấy bức tranh vẽ tượng Bồ Tát, liền nghĩ: "Đây là tượng Bồ Tát, tượng trời Tự Tại, tượng trời Đại Phạm, hay là người mặc áo nhuộm (?)" Người ấy nhìn lâu, tuy trong ý cho là tượng Bồ Tát nhưng cũng chưa rõ ràng. Bồ Tát Thập trụ thấy tính Như Lai nơi thân mình cũng như thế, không được rõ lắm.
Này thiện nam tử, Phật tính sâu xa, khó thấy biết như thế, chỉ Phật mới biết được, không phải chỗ hàng Thanh văn, Duyên giác với tới. Này thiện nam tử, người trí nên phân biệt như thế mà biết tính Như Lai. Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, Phật tính nhỏ nhiệm khó biết như thế, làm sao mắt thịt (mắt thường của con người) mà thấy được?
Phật nói: Ca Diếp, này thiện nam tử, như cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm không còn ý tưởng thô mà cũng chẳng hoàn toàn không có ý tưởng), cũng không phải chỗ hàng nhị thừa (hai hạng Thanh văn, Duyên giác) biết được, chỉ thuận theo khế kinh mà nhờ lòng tin nên biết. Này thiện nam tử, hàng Thanh văn, Duyên giác tin theo kinh Đại Niết Bàn này mà tự biết thân mình có tính Như Lai, cũng như vậy. Này thiện nam tử, vì thế nên siêng năng tu tập kinh Đại Niết Bàn. Này thiện nam tử, Phật tính như thế chỉ Phật mới biết được, không phải chỗ hàng Thanh văn, Duyên giác với tới.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, phàm phu chưa phải bậc thánh, có tính chúng sinh, đều nói là có ngã.
Phật nói: Ví như hai người là bạn thân với nhau, một người là vương tử, một người nghèo hèn. Hai người qua lại với nhau. Lúc ấy người nghèo thấy vương tử có một thanh đao tốt, sáng đẹp bậc nhất, trong lòng tham muốn. Sau đó vương tử cầm thanh đao ấy trốn sang nước khác. Về sau, người nghèo ngủ nhờ ở nhà người khác, trong giấc ngủ nói mê: "Đao! Đao!" Người bên cạnh nghe được, bắt đem đến chỗ vua. Vua hỏi: "Ngươi nói đao, vậy được đao ở đâu?" Người ấy đem đầu đuôi việc trên tâu vua: "Nay dù nhà vua có xẻ thịt thân thần, chặt lìa tay chân, muốn có thanh đao ấy thật không thể được. Thần với vương tử vốn thân thiết, trước đây ở cùng một chỗ tuy đã từng tận mắt thấy, nhưng cho đến tay cũng không dám chạm vào(?), huống chi cố ý lấy."
Vua lại hỏi: "Khi ngươi thấy thanh đao, hình dạng nó ra sao?" Đáp: "Tâu đại vương, cái thần thấy giống như sừng dê đực." Vua nghe xong vui vẻ cười, bảo rằng: "Nay ngươi muốn đi đâu tùy ý, chớ lo sợ. Trong kho của ta hoàn toàn không có thanh đao như thế, huống chi ngươi lại thấy ở chỗ vương tử." Bấy giờ vua hỏi các quan: "Các khanh đã từng thấy thanh đao như thế chưa?" Nói xong thì băng hà. Liền lập người con khác nối ngôi vua.
Vua mới lại hỏi các quan phụ chính: "Các khanh đã từng thấy thanh đao ấy trong kho của triều đình chưa?" Các quan đáp: "Chúng thần đã từng thấy." Lại hỏi: "Hình dạng nó ra sao?" Đáp: "Tâu đại vương, như sừng dê đực." Vua nói: "Trong kho triều đình của ta, chỗ nào lại có thanh đao hình dạng như thế?" Lần lượt bốn đời vua đều kiểm xét tìm kiếm mà không thấy. Sau đó một thời gian, vị vương tử bỏ trốn trước kia từ nước khác trở về quê nhà, lại được làm vua. Lên ngôi rồi, vua lại hỏi các quan: "Các khanh có thấy thanh đao không?" Đáp: "Tâu đại vương, chúng thần đều thấy." Lại hỏi: "Hình dạng nó ra sao?" Có người đáp: "Tâu đại vương, màu nó trong sạch như hoa ưu bát la (hoa sen xanh)." Có người đáp: "Hình như sừng dê." Có người nói: "Màu nó đỏ rực như đống lửa." Có người đáp: "Giống như con rắn đen." Bấy giờ nhà vua cười lớn: "Các khanh đều không thấy tướng thật của thanh đao của ta."
Này thiện nam tử, Bồ Tát Ma Ha Tát cũng như thế, xuất hiện ở đời, nói về tướng thật của ngã; nói rồi thì rời bỏ mà đi, ví như vương tử cầm thanh đao sáng đẹp trốn sang nước khác. Phàm phu ngu si nói rằng tất cả đều có ngã, có ngã, như người nghèo kia ngủ nhờ nhà người khác mà nói mê "đao, đao". Hàng Thanh văn, Duyên giác hỏi các chúng sinh: "Ngã có tướng gì?" Họ đáp: "Tôi thấy tướng ngã lớn bằng ngón tay cái", hoặc nói "như hạt gạo", hoặc "như hạt cỏ lồng vực", có người nói "tướng ngã ở trong tim, rực sáng như mặt trời". Những chúng sinh như thế không biết tướng ngã, ví như các quan không biết tướng thanh đao.
Bồ Tát nói về pháp ngã như thế, phàm phu không biết, phân biệt đủ điều, vọng tưởng ra tướng ngã, như khi hỏi tướng thanh đao thì đáp là giống sừng dê. Các phàm phu ấy nối tiếp nhau khởi lên tà kiến (cái thấy sai lầm). Vì muốn dứt các tà kiến ấy, Như Lai bày ra mà nói về vô ngã, ví như vương tử bảo các quan: "Trong kho của ta không có thanh đao như thế." Này thiện nam tử, chân ngã mà Như Lai nói hôm nay gọi là Phật tính. Phật tính như thế, trong Phật pháp của Ta, ví như thanh đao sáng đẹp. Này thiện nam tử, nếu có phàm phu khéo nói được điều ấy, đó chính là thuận theo Phật pháp cao tột. Nếu có ai khéo phân biệt, thuận theo mà tuyên nói điều này, nên biết đó chính là dáng dấp của Bồ Tát. Này thiện nam tử, tất cả các luận thuyết khác, chú thuật (câu thần chú, phép thuật), lời nói, văn tự, đều là Phật nói chứ không phải ngoại đạo nói.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, Như Lai nói gốc rễ của chữ là thế nào? Phật nói: Này thiện nam tử, Ta nói "bán tự" (nửa chữ, tức các chữ cái, âm cơ bản) ban đầu làm gốc rễ, để giữ gìn các sách ghi chép luận thuyết, chú thuật, văn chương và các pháp thật về ấm (?). Người phàm phu học gốc chữ này rồi mới biết được đâu là pháp, đâu là phi pháp.
Bồ Tát Ca Diếp lại thưa Phật: Bạch Thế Tôn, cái gọi là chữ, nghĩa thế nào? Này thiện nam tử, có mười bốn âm (các nguyên âm tiếng Phạn) gọi là nghĩa của chữ. Cái gọi là chữ (tiếng Phạn "akṣara", nghĩa là "không chảy mất") gọi là Niết Bàn, vì thường còn nên không chảy mất; nếu không chảy mất thì là vô tận; mà vô tận chính là thân kim cương (thân bền chắc không gì phá nổi) của Như Lai. Mười bốn âm này gọi là gốc của chữ.
Chữ Ác (âm "a" ngắn) là vì không bị phá hoại; không bị phá hoại gọi là Tam Bảo, ví như kim cương. Lại nữa, chữ Ác nghĩa là không chảy mất; không chảy mất chính là Như Lai. Chín lỗ trên thân Như Lai (hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng và hai đường đại tiểu tiện) không có gì chảy ra, vì vậy là không chảy mất; lại không có chín lỗ, vì vậy là không chảy mất. Không chảy mất tức là thường; thường tức là Như Lai. Như Lai không do tạo tác, vì vậy không chảy mất. Lại nữa, chữ Ác gọi là công đức; công đức chính là Tam Bảo. Vì vậy gọi là Ác.
Chữ A (âm "a" dài) là chỉ A xà lê (bậc thầy mô phạm dạy dỗ người tu). A xà lê nghĩa là gì? Là người ở thế gian được gọi là bậc thánh. Thế nào là thánh? Thánh là không vướng mắc, ít ham muốn, biết đủ, cũng gọi là thanh tịnh, có thể đưa chúng sinh vượt qua dòng ba cõi hữu (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), qua biển lớn sinh tử, thế gọi là thánh. Lại nữa, chữ A gọi là phép tắc: tu giữ giới trong sạch, thuận theo oai nghi (dáng vẻ cử chỉ đúng phép của người tu). Lại nữa, chữ A gọi là nương theo bậc thánh: nên học oai nghi trong đi đứng cử động, cúng dường, cung kính, lễ bái Tam Tôn (ba ngôi tôn quý, tức Tam Bảo), hiếu dưỡng cha mẹ và học Đại thừa; những thiện nam, thiện nữ giữ đủ giới cấm, cùng các Bồ Tát Ma Ha Tát, đó gọi là thánh nhân. Lại nữa, chữ A gọi là dạy bảo, như nói: "Ngươi lại đây, nên làm thế này, chớ làm thế kia." Nếu ai ngăn được những điều trái oai nghi, đó gọi là thánh nhân. Vì vậy gọi là A.
Chữ Ức (âm "i" ngắn) tức là Phật pháp, phạm hạnh (hạnh trong sạch) rộng lớn, thanh tịnh không vết nhơ, ví như trăng tròn. "Các ngươi nên làm thế này, không nên làm thế kia; đây là đúng nghĩa, đây là trái nghĩa; đây là Phật nói, đây là ma nói." Vì vậy gọi là Ức. Chữ Y (âm "i" dài) là Phật pháp vi diệu, sâu xa, khó được, như trời Tự Tại, vua trời Đại Phạm. Pháp gọi là tự tại; nếu ai giữ gìn được thì gọi là hộ pháp (người bảo vệ Phật pháp). Lại nữa, tự tại gọi là bốn vị hộ thế (bốn vị Thiên vương giữ gìn bốn phương thế gian); bốn vị tự tại này giữ gìn được kinh Đại Niết Bàn, cũng tự tại mà truyền rộng, tuyên nói. Lại nữa, chữ Y là có thể vì chúng sinh mà tự tại nói pháp. Lại nữa, chữ Y là vì được tự tại nên nói ra điều gì? Đó là tu tập kinh điển Phương Đẳng. Lại nữa, chữ Y là để dứt lòng ganh ghét, như nhổ bỏ cỏ lùng cỏ dại, đều khiến biến thành điều tốt lành. Vì vậy gọi là Y.
Chữ Úc (âm "u" ngắn) là cao nhất, hơn hết trong các kinh, tăng trưởng lên mãi, tức là Đại Niết Bàn. Lại nữa, chữ Úc là tính Như Lai, điều mà hàng Thanh văn, Duyên giác chưa từng nghe; như trong mọi nơi, châu Bắc Uất Đan Việt (châu ở phương bắc trong bốn châu lớn của thế giới theo quan niệm Phật giáo, nơi sung sướng nhất) là thù thắng nhất. Bồ Tát nếu nghe nhận được kinh này thì thù thắng nhất trong mọi chúng. Vì nghĩa ấy mà kinh này được gọi là cao nhất, hơn hết. Vì vậy gọi là Úc. Chữ Ưu (âm "u" dài) ví như sữa bò là bậc nhất trong các vị; tính Như Lai cũng vậy, tôn quý nhất, cao nhất trong các kinh. Nếu có ai phỉ báng, nên biết người ấy chẳng khác gì con bò. Lại nữa, chữ Ưu là người ấy gọi là không có trí tuệ, không có chánh niệm (sự ghi nhớ, tỉnh giác đúng đắn), phỉ báng kho tàng bí mật sâu kín của Như Lai; nên biết người ấy thật đáng thương xót, xa lìa kho tàng bí mật của Như Lai mà nói pháp vô ngã. Vì vậy gọi là Ưu.
Chữ (âm "e")(?) chính là pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), là Niết Bàn của chư Phật. Vì vậy gọi là chữ ấy. Chữ Dã (âm "ai") là nói nghĩa Như Lai. Lại nữa, chữ Dã là mọi cử chỉ đi đứng, co duỗi, động tác của Như Lai không gì là không làm lợi ích cho tất cả chúng sinh. Vì vậy gọi là Dã.
Chữ Ô (âm "o") là nghĩa phiền não; phiền não gọi là các lậu (những gì rỉ chảy, làm tâm ô nhiễm). Như Lai đã dứt hẳn tất cả phiền não. Vì vậy gọi là Ô. Chữ Pháo (âm "au") là nghĩa Đại thừa; trong mười bốn âm, đây là nghĩa rốt ráo (cuối cùng, trọn vẹn nhất). Kinh điển Đại thừa cũng vậy, rốt ráo nhất trong các kinh và luận. Vì vậy gọi là Pháo.
Chữ Am (âm "aṃ", a có âm mũi) là có thể ngăn được tất cả những vật không trong sạch; trong Phật pháp có thể buông bỏ tất cả vàng bạc, của báu. Vì vậy gọi là Am. Chữ A (âm "aḥ", a có hơi thở ra) là nghĩa cỗ xe thù thắng. Vì sao? Vì kinh điển Đại thừa này, tức kinh Đại Niết Bàn, là thù thắng nhất trong các kinh. Vì vậy gọi là A.
Chữ Ca (âm "ka") là đối với các chúng sinh khởi lòng đại từ bi, coi như con mình, như La Hầu La (con trai của Phật), làm điều thiện tốt đẹp cao nhất. Vì vậy gọi là Ca. Chữ Khư (âm "kha") là chỉ bạn xấu; bạn xấu gọi là lẫn lộn nhơ uế, không tin kho tàng bí mật của Như Lai. Vì vậy gọi là Khư. Chữ Già (âm "ga") nghĩa là kho tàng; kho tàng chính là kho tàng bí mật của Như Lai: tất cả chúng sinh đều có Phật tính. Vì vậy gọi là Già. Chữ Hằng (âm "gha") là tiếng thường còn của Như Lai. Thế nào gọi là tiếng thường còn của Như Lai? Tức là Như Lai thường trụ không đổi. Vì vậy gọi là Hằng. Chữ Nga (âm "ṅa") là tướng tan hoại của tất cả các hành. Vì vậy gọi là Nga.
Chữ Già (âm "ca") là nghĩa tu tập, vì điều phục tất cả chúng sinh nên gọi là nghĩa tu tập. Vì vậy gọi là Già. Chữ Xa (âm "cha") là Như Lai che chở tất cả chúng sinh, ví như chiếc lọng lớn. Vì vậy gọi là Xa. Chữ Xà (âm "ja") là chánh giải thoát, không có tướng già. Vì vậy gọi là Xà. Chữ Thiện (âm "jha") là phiền não rậm rạp, ví như rừng dày. Vì vậy gọi là Thiện. Chữ Nhã (âm "ña") là nghĩa trí tuệ, biết được pháp tính chân thật. Vì vậy gọi là Nhã.
Chữ Tra (âm "ṭa") là ở cõi Diêm phù đề (cõi người chúng ta đang sống) bày hiện nửa thân mà diễn nói pháp, ví như trăng nửa vành. Vì vậy gọi là Tra. Chữ Sá (âm "ṭha") là pháp thân đầy đủ, ví như trăng tròn. Vì vậy gọi là Sá. Chữ Đồ (âm "ḍa") là vị tăng ngu si, không biết thường và vô thường, ví như đứa trẻ. Vì vậy gọi là Đồ. Chữ Tổ (âm "ḍha") là không biết ơn thầy, ví như con dê đực. Vì vậy gọi là Tổ. Chữ Noa (âm "ṇa") là không phải nghĩa thánh, ví như ngoại đạo. Vì vậy gọi là Noa.
Chữ Đa (âm "ta") là Như Lai ở nơi ấy bảo các tỳ kheo: "Hãy lìa kinh sợ, Ta sẽ vì các ông nói pháp vi diệu." Vì vậy gọi là Đa. Chữ Tha (âm "tha") là nghĩa ngu si, chúng sinh trôi lăn trong sinh tử, tự quấn trói mình như con tằm, con bọ hung. Vì vậy gọi là Tha. Chữ Đà (âm "da") gọi là đại bố thí, tức là Đại thừa. Vì vậy gọi là Đà. Chữ Đàn (âm "dha") là khen ngợi công đức, tức là Tam Bảo như núi Tu Di (núi lớn ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo) cao vút rộng lớn, không hề nghiêng đổ. Vì vậy gọi là Đàn. Chữ Na (âm "na") là Tam Bảo an trụ không lay động, ví như ngạch cửa. Vì vậy gọi là Na.
Chữ Ba (âm "pa") là nghĩa điên đảo (đảo ngược, sai lầm). Nếu nói Tam Bảo đều diệt hết, nên biết người ấy tự mình nghi hoặc. Vì vậy gọi là Ba. Chữ Phả (âm "pha") là tai họa của thế gian. Nếu nói khi tai họa thế gian nổi lên thì Tam Bảo cũng hết, nên biết người ấy ngu si không trí, làm trái mất ý chỉ của bậc thánh. Vì vậy gọi là Phả. Chữ Bà (âm "ba") là mười sức (mười loại năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có) của Phật. Vì vậy gọi là Bà. Chữ (âm "bha")(?) gọi là gánh nặng; người kham nổi gánh vác chánh pháp cao tột, nên biết người ấy là đại Bồ Tát. Vì vậy gọi tên chữ ấy. Chữ Ma (âm "ma") là phép tắc nghiêm ngặt của các Bồ Tát, tức là Đại thừa Đại Bát Niết Bàn. Vì vậy gọi là Ma.
Chữ Xà (âm "ya") là các Bồ Tát ở khắp mọi nơi vì các chúng sinh nói pháp Đại thừa. Vì vậy gọi là Xà. Chữ La (âm "ra") là có thể phá tham dục, giận dữ, ngu si, nói pháp chân thật. Vì vậy gọi là La. Chữ La (âm "la") là chỉ Thanh văn thừa (cỗ xe Thanh văn) lay động không đứng yên, còn Đại thừa thì vững chắc không lay chuyển; bỏ Thanh văn thừa mà siêng năng tu tập Đại thừa cao tột. Vì vậy gọi là La. Chữ Hòa (âm "va") là Như Lai Thế Tôn vì các chúng sinh mà tuôn mưa pháp lớn, tức là các chú thuật, kinh sách của thế gian. Vì vậy gọi là Hòa. Chữ Xa (âm "śa") là xa lìa ba mũi tên (tham, sân, si). Vì vậy gọi là Xa. Chữ Sa (âm "ṣa") là nghĩa đầy đủ: nếu nghe được kinh Đại Niết Bàn này, thì xem như đã được nghe và giữ tất cả kinh điển Đại thừa. Vì vậy gọi là Sa. Chữ Sa (âm "sa") là vì các chúng sinh diễn nói chánh pháp, khiến lòng vui mừng. Vì vậy gọi là Sa.
Chữ Ha (âm "ha") là lòng vui mừng: "Lạ thay Thế Tôn đã lìa mọi hành! Lạ thay Như Lai nhập Bát Niết Bàn (Niết Bàn trọn vẹn, khi Phật rời thân xác)!" Vì vậy gọi là Ha. Chữ Đồ (âm "ḷa"?)(?) là nghĩa ma: vô số ma không thể phá hoại kho tàng bí mật của Như Lai. Vì vậy gọi là Đồ. Lại nữa, chữ Đồ là cho đến việc bày hiện thuận theo thế gian, có cha mẹ vợ con. Vì vậy gọi là Đồ. Lỗ, Lưu, Lô, Lâu (bốn âm "ṛ, ṝ, ḷ, ḹ"): bốn chữ này nói lên bốn nghĩa, là Phật, Pháp, Tăng và đối pháp. Đối pháp nghĩa là thuận theo thế gian, như Điều Bà Đạt (tức Đề Bà Đạt Đa, người từng chia rẽ đoàn thể tăng) bày hiện việc phá hoại Tăng, hóa ra đủ thứ hình dạng sắc tướng, là để Phật chế định giới luật; người trí thấu rõ thì không nên vì việc ấy mà sinh sợ hãi. Đó gọi là hạnh thuận theo thế gian. Vì vậy gọi là Lỗ, Lưu, Lô, Lâu.
Âm hít hơi nơi cuống lưỡi, âm theo đường mũi, các âm dài ngắn, âm vượt lên (?), tùy theo âm mà hiểu nghĩa, đều do lưỡi và răng mà có sai khác. Nghĩa của chữ như thế có thể khiến khẩu nghiệp (hành động tạo nghiệp bằng lời nói) của chúng sinh được trong sạch. Phật tính của chúng sinh thì không như thế, không phải nhờ vào văn tự rồi mới trong sạch. Vì sao? Vì tính vốn trong sạch; tuy ở trong ấm, giới, nhập (những thành phần cấu tạo nên thân tâm: năm uẩn, mười tám giới, mười hai nhập), nhưng không giống với ấm, nhập, giới. Vì thế chúng sinh đều nên quy y các Bồ Tát, vì do Phật tính mà các Ngài nhìn chúng sinh bình đẳng, không phân biệt.
Vì vậy bán tự là gốc rễ của các kinh sách, sách ghi chép luận thuyết, văn chương. Lại nữa, nghĩa của bán tự đều là gốc của lời nói phiền não, nên gọi là bán tự (nửa chữ). Mãn tự (chữ trọn vẹn) là gốc của lời nói về tất cả các pháp lành. Ví như ở thế gian, kẻ làm điều ác gọi là nửa người, người tu điều thiện gọi là người trọn vẹn. Như thế, tất cả kinh sách, sách ghi chép luận thuyết đều lấy bán tự làm gốc. Nếu nói Như Lai và chánh giải thoát cũng nằm trong bán tự, điều ấy không đúng. Vì sao? Vì đã lìa văn tự. Bởi vậy, Như Lai đối với tất cả các pháp không ngăn ngại, không vướng mắc, thật được giải thoát.
Thế nào gọi là hiểu rõ nghĩa của chữ? Ai biết Như Lai xuất hiện ở đời có thể diệt bán tự, thì gọi là hiểu rõ nghĩa của chữ. Nếu ai chạy theo nghĩa bán tự, người ấy không biết tính Như Lai. Thế nào gọi là nghĩa "không chữ"? Người gần gũi, tu tập pháp bất thiện, đó gọi là không chữ. Lại nữa, "không chữ" là người tuy gần gũi tu tập pháp lành, nhưng không biết Như Lai là thường hay vô thường, hằng còn hay không hằng còn, và hai ngôi báu Pháp, Tăng; luật hay không phải luật, kinh hay không phải kinh, ma nói hay Phật nói. Nếu ai không phân biệt được như thế, đó gọi là chạy theo nghĩa không chữ. Nay Ta đã nói xong nghĩa chạy theo không chữ như thế. Này thiện nam tử, vì vậy nay ông nên lìa bán tự, khéo hiểu mãn tự. Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, chúng con nên khéo học các chữ. Nay con được gặp bậc thầy cao tột, đã nhận lời dạy bảo ân cần của Như Lai. Phật khen Ca Diếp: Hay thay, hay thay! Người ưa thích chánh pháp nên học như thế.
Khi ấy Phật bảo Bồ Tát Ca Diếp: Này thiện nam tử, có hai loài chim, một là ca lân đề (một loài chim nước ở Ấn Độ, thường đi thành đôi), hai là uyên ương; chúng cùng bay cùng đậu, không rời nhau. Các pháp khổ, vô thường, vô ngã v.v. cũng như thế, không thể rời nhau.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, vì sao khổ, vô thường, vô ngã lại giống như chim uyên ương và chim ca lân đề?
Phật nói: Này thiện nam tử, pháp này là khổ, pháp khác là vui; pháp này là thường, pháp khác là vô thường; pháp này là ngã, pháp khác là vô ngã. Ví như lúa gạo khác với vừng, lúa mạch; vừng, lúa mạch lại khác với đậu, kê, mía. Các giống ấy từ lúc nảy mầm cho đến ra lá, nở hoa đều là vô thường; đến khi quả chín, người dùng đến, mới gọi là thường. Vì sao? Vì tính của nó chân thật.
Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, những vật như thế nếu là thường thì giống như Như Lai sao?
Phật nói: Này thiện nam tử, nay ông không nên nói như thế. Vì sao? Nếu nói Như Lai giống như núi Tu Di, thì khi kiếp hoại (lúc thế giới tan hoại sau một thời gian cực kỳ dài) núi Tu Di sụp đổ, lẽ nào Như Lai lúc ấy cũng hoại theo sao? Này thiện nam tử, nay ông không nên giữ lấy nghĩa ấy. Này thiện nam tử, trong tất cả các pháp, chỉ trừ Niết Bàn, không có một pháp nào khác là thường. Chỉ là theo thế đế (sự thật theo cách nói quy ước của thế gian) mà nói quả là thường.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, hay thay, hay thay, đúng như lời Phật dạy. Phật bảo Ca Diếp: Đúng vậy, đúng vậy. Này thiện nam tử, tuy tu tập tất cả khế kinh và các phép định, nhưng khi chưa được nghe Đại Bát Niết Bàn thì đều nói tất cả đều là vô thường. Nghe kinh này rồi, tuy có phiền não mà như không có phiền não, liền có thể làm lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như cây am la (cây xoài), khi hoa mới nở gọi là tướng vô thường; khi thành quả làm lợi ích nhiều mới gọi là thường. Như thế, này thiện nam tử, tuy tu tập tất cả khế kinh và các phép định, khi chưa nghe Đại Niết Bàn này thì đều nói tất cả đều là vô thường. Nghe kinh này rồi, tuy có phiền não mà như không có phiền não, liền có thể làm lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như quặng vàng lúc đang nung chảy là tướng vô thường; nung xong thành vàng, làm lợi ích nhiều, mới gọi là thường. Như thế, này thiện nam tử, tuy tu tập tất cả khế kinh và các phép định, khi chưa nghe Đại Niết Bàn này thì đều nói tất cả đều là vô thường. Nghe kinh này rồi, tuy có phiền não mà như không có phiền não, liền có thể làm lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như hạt vừng khi chưa ép gọi là vô thường; ép thành dầu rồi, có nhiều lợi ích, mới gọi là thường. Này thiện nam tử, tuy tu tập tất cả khế kinh và các phép định, khi chưa nghe kinh Đại Niết Bàn này thì đều nói tất cả đều là vô thường. Nghe kinh này rồi, tuy có phiền não mà như không có phiền não, liền có thể làm lợi ích cho tất cả người và trời. Vì sao? Vì hiểu rõ thân mình có Phật tính. Đó gọi là thường. Lại nữa, này thiện nam tử, ví như các dòng sông đều đổ về biển, tất cả khế kinh, các phép định, tam muội đều quy về kinh Đại thừa Đại Niết Bàn. Vì sao? Vì kinh này nói một cách rốt ráo, khéo léo rằng có Phật tính. Này thiện nam tử, vì vậy Ta nói pháp này là thường, pháp khác là vô thường; cho đến vô ngã cũng vậy.
Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, Như Lai đã lìa mũi tên độc của lo buồn. Lo buồn là thuộc về cõi trời, Như Lai không phải trời; lo buồn là thuộc về loài người, Như Lai không phải người; lo buồn là thuộc về hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm nơi chúng sinh còn sinh tử luân hồi), Như Lai không thuộc hai mươi lăm cõi hữu. Vì vậy Như Lai không có lo buồn. Sao lại nói Như Lai lo buồn?
Này thiện nam tử, cõi trời Vô tưởng (cõi trời mà chúng sinh ở đó không còn ý tưởng, tâm như ngưng bặt) gọi là không có tưởng. Nếu không có tưởng thì không có thọ mạng; nếu không có thọ mạng thì làm sao có ấm, giới, các nhập? Vì nghĩa ấy, thọ mạng ở cõi trời Vô tưởng không thể nói là có chỗ trú. Này thiện nam tử, ví như thần cây nương cây mà ở, nhưng không thể nói chắc là nương vào cành, vào đốt, vào thân hay vào lá; tuy không có chỗ nhất định nhưng không thể nói là không có. Thọ mạng cõi trời Vô tưởng cũng như thế.
Này thiện nam tử, Phật tính cũng vậy, rất sâu xa khó hiểu. Như Lai thật không có lo buồn khổ não, nhưng đối với chúng sinh khởi lòng đại từ bi nên hiện ra có lo buồn, nhìn các chúng sinh như La Hầu La. Lại nữa, này thiện nam tử, thọ mạng ở cõi trời Vô tưởng chỉ Phật mới biết, không phải ai khác với tới; cho đến cõi Phi tưởng phi phi tưởng cũng vậy. Ca Diếp, tính Như Lai trong sạch không nhiễm, như hóa thân (thân Phật biến hiện ra để giáo hóa chúng sinh), chỗ nào lại có lo buồn khổ não?
Nếu nói Như Lai không lo buồn, thì làm sao làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, mở rộng Phật pháp? Nếu nói không có, thì sao lại nói nhìn chúng sinh bình đẳng như La Hầu La? Nếu không nhìn bình đẳng như La Hầu La, thì lời nói ấy là hư dối. Vì nghĩa ấy, này thiện nam tử, Phật không thể nghĩ bàn, Pháp không thể nghĩ bàn, Phật tính của chúng sinh không thể nghĩ bàn, thọ mạng cõi trời Vô tưởng không thể nghĩ bàn. Như Lai có lo hay không lo là cảnh giới của Phật, không phải chỗ hàng Thanh văn, Duyên giác biết được.
Này thiện nam tử, ví như trong khoảng không, nhà cửa và bụi nhỏ không thể đứng vững; nhưng nếu nói nhà cửa không nhờ khoảng không mà đứng thì không có lẽ ấy. Vì nghĩa ấy, không thể nói nhà cửa đứng trong hư không hay không đứng trong hư không. Phàm phu tuy nói nhà cửa đứng trong hư không, nhưng hư không ấy thật không có chỗ trú. Vì sao? Vì tính nó không có chỗ trú. Này thiện nam tử, tâm cũng như thế, không thể nói là trú trong ấm, giới, nhập hay không trú. Thọ mạng cõi trời Vô tưởng cũng như thế, sự lo buồn của Như Lai cũng như thế. Nếu không lo buồn, sao lại nói nhìn chúng sinh bình đẳng như La Hầu La? Nếu nói có, sao lại nói tính đồng với hư không?
Này thiện nam tử, ví như nhà ảo thuật tuy hóa ra đủ thứ cung điện, cảnh giết hại, nuôi lớn, trói buộc, thả ra, và hóa ra vàng bạc, lưu ly (một loại đá quý màu xanh), của báu, rừng cây, nhưng đều không có thực chất. Như Lai cũng vậy, thuận theo thế gian mà bày hiện lo buồn, chứ không có thật. Này thiện nam tử, Như Lai đã vào Bát Niết Bàn, làm sao còn có lo buồn khổ não? Nếu cho rằng Như Lai vào Niết Bàn là vô thường, nên biết người ấy có lo buồn. Nếu cho rằng Như Lai không vào Niết Bàn mà thường trụ không đổi, nên biết người ấy không có lo buồn. Như Lai có buồn hay không buồn, không ai biết được.
Lại nữa, này thiện nam tử, ví như người bậc dưới biết được pháp bậc dưới, không biết bậc giữa và bậc trên; người bậc giữa biết bậc giữa, không biết bậc trên; người bậc trên biết bậc trên và biết cả bậc giữa, bậc dưới. Hàng Thanh văn, Duyên giác cũng vậy, chỉ biết đến địa vị của mình. Như Lai thì không như thế, biết hết địa vị của mình và địa vị của người khác. Vì vậy Như Lai gọi là bậc trí không ngăn ngại. Như Lai bày hiện những điều huyễn hóa, thuận theo thế gian, phàm phu mắt thịt cho đó là thật; nhưng muốn biết hết trí tuệ cao tột không ngăn ngại của Như Lai thì không có lẽ ấy. Có buồn hay không buồn, chỉ Phật mới biết. Bởi nhân duyên ấy mà pháp này có ngã, pháp khác vô ngã. Đó gọi là tính của chim uyên ương và chim ca lân đề.
Lại nữa, này thiện nam tử, Phật pháp giống như chim uyên ương cùng đi với nhau. Chim ca lân đề và chim uyên ương, giữa mùa hè nước dâng, chọn chỗ cao ráo để đặt con mình cho yên ổn, để nuôi lớn chúng, sau đó mới theo chỗ cũ mà an ổn bơi lội. Như Lai ra đời cũng vậy, giáo hóa vô lượng chúng sinh, khiến họ an trụ trong chánh pháp, như chim uyên ương, ca lân đề chọn chỗ cao ráo đặt con mình. Như Lai cũng vậy, khi khiến các chúng sinh làm xong việc cần làm rồi, liền vào Đại Bát Niết Bàn. Này thiện nam tử, đó gọi là pháp này là khổ, pháp khác là vui: các hành là khổ, Niết Bàn là vui, vui bậc nhất, vi diệu, vì đã phá các hành. Bồ Tát Ca Diếp thưa Phật: Bạch Thế Tôn, vì sao chúng sinh được Niết Bàn gọi là vui bậc nhất? Phật nói: Này thiện nam tử, như Ta đã nói, các hành hòa hợp lại gọi là già và chết.
Thận trọng, không buông lung, chỗ ấy gọi là cam lồ;
Buông lung, không thận trọng, đó gọi là con đường chết.
Nếu không buông lung, thì được chỗ không chết;
Còn nếu buông lung, thì luôn đi về đường chết.
Buông lung gọi là pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác nên, có sinh có diệt); pháp hữu vi là khổ bậc nhất. Không buông lung thì gọi là Niết Bàn; Niết Bàn ấy gọi là cam lồ, vui nhất bậc nhất. Nếu đi theo các hành, đó gọi là chỗ chết, chịu khổ bậc nhất; nếu đến Niết Bàn, gọi là không chết, hưởng niềm vui vi diệu nhất. Nếu không buông lung, tuy có tích tụ các hành, cũng gọi là thân thường, vui, không chết, không hoại. Thế nào là buông lung? Thế nào là không buông lung? Phàm phu chưa phải thánh, đó gọi là buông lung, là pháp luôn luôn chết; bậc thánh ra khỏi thế gian là không buông lung, không có già chết. Vì sao? Vì đã vào Niết Bàn thường, vui bậc nhất. Vì nghĩa ấy, pháp này là khổ, pháp khác là vui; pháp này là ngã, pháp khác là vô ngã.
Như người đứng trên đất ngửa nhìn hư không, không thấy dấu chim bay. Này thiện nam tử, chúng sinh cũng vậy, không có thiên nhãn (con mắt nhìn thấu suốt của bậc có thần thông), ở trong phiền não mà không tự thấy mình có tính Như Lai. Vì vậy Ta nói giáo lý bí mật về vô ngã. Vì sao? Vì người không có thiên nhãn không biết chân ngã mà vọng chấp có ngã. Những gì hữu vi do các phiền não tạo nên thì là vô thường. Vì vậy Ta nói pháp này là thường, pháp khác là vô thường.
Bậc tinh tấn dũng mãnh, nếu đứng trên đỉnh núi,
Thì nơi đất bằng và đồng rộng, luôn thấy các phàm phu.
Lên điện trí tuệ lớn, đài vi diệu cao tột,
Đã tự trừ lo âu, cũng thấy nỗi lo của chúng sinh.
Như Lai đã dứt hết vô lượng phiền não, đứng trên núi trí tuệ, thấy các chúng sinh luôn ở trong vô lượng ức phiền não. Bồ Tát Ca Diếp lại thưa Phật: Bạch Thế Tôn, nghĩa như bài kệ nói là không đúng. Vì sao? Người vào Niết Bàn không lo không mừng, làm sao còn lên điện đài trí tuệ? Lại làm sao đứng trên đỉnh núi mà thấy chúng sinh? Phật nói: Này thiện nam tử, điện trí tuệ chính là Niết Bàn; người không lo buồn là Như Lai; người có lo buồn là phàm phu. Vì phàm phu có lo nên Như Lai không lo. Đỉnh núi Tu Di là chánh giải thoát; người siêng năng tinh tấn ví như núi Tu Di không lay chuyển. Đất là chỉ các hành hữu vi; các phàm phu ở trên đất ấy tạo tác các hành. Người có trí tuệ thì gọi là Chánh giác (bậc giác ngộ chân chính); lìa các cõi hữu mà thường trụ nên gọi là Như Lai.
Như Lai thương xót vô lượng chúng sinh luôn bị mũi tên độc của các cõi hữu bắn trúng, vì vậy gọi là Như Lai có lo. Bồ Tát Ca Diếp lại thưa Phật: Bạch Thế Tôn, nếu Như Lai có lo buồn thì không được gọi là Đẳng Chánh Giác (bậc giác ngộ chân chính, bình đẳng trọn vẹn). Phật nói: Ca Diếp, đều có nhân duyên cả. Tùy chỗ có chúng sinh cần được giáo hóa, Như Lai ở nơi đó bày hiện thọ sinh; tuy hiện ra thọ sinh mà thật không có sinh. Vì vậy Như Lai gọi là pháp thường trụ, như các loài chim ca lân đề, uyên ương.
Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển thứ tám.
Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển thứ chín.
Đời Bắc Lương, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Đàm Vô Sấm dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video