Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống (Bồ-tát: người phát nguyện tu thành Phật để cứu mọi chúng sinh; "Sư Tử Hống" nghĩa là "tiếng sư tử gầm", tên vị Bồ-tát này), thứ mười một, phần hai.
Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn) Sư Tử Hống thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả đời tôn kính, tức Đức Phật). Như trước kia Ngài đã nói ví dụ quả am-la (một loại quả giống xoài, có quả sống mà trông như chín, có quả chín mà trông như sống) để chỉ bốn hạng người: có người việc làm tinh tế mà lòng không ngay thật; có người lòng tinh tế mà việc làm không ngay thật; có người lòng tinh tế và việc làm cũng ngay thật; có người lòng không tinh tế và việc làm cũng không ngay thật. Hai hạng đầu ấy làm sao mà biết được? Như lời Phật đã nói, dù dựa vào hai điều ấy cũng không thể biết được."
Phật dạy: "Hay thay, hay thay! Thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe). Hai hạng người trong ví dụ quả am-la thật khó biết. Vì khó biết nên trong kinh Ta có nói: hãy ở chung với họ; ở chung mà chưa biết thì hãy ở với họ lâu ngày; ở lâu mà chưa biết thì hãy dùng trí tuệ; dùng trí mà vẫn chưa biết thì hãy quan sát thật sâu. Nhờ quan sát mà biết được ai trì giới (giữ gìn các điều răn của đạo) và ai phá giới (phạm vào các điều răn). Thiện nam tử, phải đủ bốn việc ấy: ở chung, ở lâu, dùng trí tuệ, quan sát, rồi sau mới biết được ai trì giới ai phá giới.
Thiện nam tử, giới có hai loại, trì giới cũng có hai: một là giới rốt ráo (giữ trọn vẹn đến cùng, không vì mục đích nào khác), hai là giới không rốt ráo. Có người vì một duyên cớ nào đó mà thọ trì giới cấm; người có trí nên xem xét người ấy giữ giới là vì lợi lộc được cúng dường hay là giữ rốt ráo. Thiện nam tử, giới của Như Lai (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật) không có duyên cớ gì, cho nên gọi là giới rốt ráo. Vì lẽ ấy, Bồ-tát dù bị các chúng sinh xấu ác làm hại cũng không sinh lòng giận hờn vướng mắc. Cho nên Như Lai được gọi là người thành tựu sự giữ giới trọn vẹn, giữ giới rốt ráo.
Thiện nam tử, xưa có một lần Ta cùng Xá-lợi-phất (đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ) và năm trăm đệ tử ở tại thành lớn Chiêm-bà thuộc nước Ma-già-đà (một vương quốc lớn ở miền Đông Ấn Độ thời Phật). Khi ấy có người thợ săn đuổi theo một con chim bồ câu. Con chim hoảng sợ bay đến bóng của Xá-lợi-phất mà vẫn còn run rẩy như cây chuối trước gió; đến khi vào bóng của Ta thì thân tâm yên ổn, hết sợ hãi. Cho nên phải biết Như Lai Thế Tôn giữ giới trọn vẹn, đến cả cái bóng của thân cũng còn có sức mạnh như thế.
Thiện nam tử, giới không rốt ráo còn không thể đạt được quả Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) hay Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy), huống chi đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn của một vị Phật).
Lại có hai loại: một là vì lợi lộc, hai là vì chính pháp (giáo lý chân chính). Vì lợi lộc mà thọ trì giới cấm thì phải biết giới ấy không thấy được Phật tính (bản tính có thể thành Phật vốn có trong mọi chúng sinh) và Như Lai; dù có nghe đến tên Phật tính và Như Lai, cũng chưa gọi là thấy bằng cách nghe. Nếu vì chính pháp mà thọ trì giới cấm thì phải biết giới ấy thấy được Phật tính và Như Lai; đó gọi là thấy bằng mắt, cũng gọi là thấy bằng cách nghe.
Lại có hai loại: một là gốc sâu khó nhổ, hai là gốc cạn dễ lay. Nếu tu tập được Không, Vô tướng, Vô nguyện (ba pháp quán: thấy mọi vật không có thực thể cố định; không bám vào hình tướng; không còn mong cầu điều gì) thì gọi là gốc sâu khó nhổ. Nếu không tu tập ba tam-muội (trạng thái tâm định, tập trung hoàn toàn) ấy, hoặc dù có tu tập mà vì muốn được sinh vào hai mươi lăm cõi hữu (hai mươi lăm cảnh giới còn trong vòng sống chết luân hồi), thì gọi là gốc cạn dễ lay.
Lại có hai loại: một là vì bản thân, hai là vì chúng sinh. Giữ giới vì chúng sinh thì thấy được Phật tính và Như Lai.
Người giữ giới lại có hai loại: một là tự bản tính có thể giữ được, hai là phải có người khác dạy bảo. Nếu thọ giới rồi, trải qua vô lượng đời mà chưa từng để mất; hoặc gặp nước xấu, gặp bạn ác, thời ác, đời ác, nghe những pháp tà ác, ở chung với kẻ có tà kiến (cái thấy sai lệch); lúc ấy tuy không có phép truyền giới, mà vẫn tu giữ như trước, không hề vi phạm, thì gọi là tự bản tính có thể giữ được. Nếu phải gặp thầy và chư tăng làm phép bạch tứ yết-ma (nghi thức truyền giới chính thức trước tăng chúng: một lần tuyên bố và ba lần hỏi ý chúng) rồi mới được giới; dù được giới rồi vẫn phải nhờ hòa thượng (vị thầy chính truyền giới), các thầy, bạn đồng học, bạn lành khuyên dạy mới biết nên tiến nên dừng, nghe pháp, nói pháp, giữ đủ oai nghi (phép tắc đi đứng nằm ngồi đúng mực của người tu), thì gọi là phải có người khác dạy bảo. Thiện nam tử, người tự bản tính giữ được giới thì thấy Phật tính và Như Lai bằng mắt, cũng gọi là thấy bằng cách nghe.
Giới lại có hai: một là giới Thanh văn, hai là giới Bồ-tát. Từ lúc mới phát tâm cho đến khi thành tựu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là giới Bồ-tát. Nếu từ phép quán xương trắng (phép tu tưởng thân người chỉ là bộ xương để dứt lòng tham đắm thân xác) cho đến khi chứng được quả A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử, quả vị cao nhất của Thanh văn), đó gọi là giới Thanh văn. Ai thọ trì giới Thanh văn thì phải biết người ấy không thấy Phật tính và Như Lai. Ai thọ trì giới Bồ-tát thì phải biết người ấy đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thấy được Phật tính, Như Lai và Niết-bàn (trạng thái giải thoát hoàn toàn, chấm dứt mọi khổ đau và sống chết).
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên gì mà thọ trì giới cấm?" Phật dạy: "Thiện nam tử, vì để lòng không hối hận. Vì sao cần không hối hận? Vì để được an vui. Vì sao cần an vui? Vì để xa lìa (lòng tham đắm). Vì sao cần xa lìa? Vì để được yên ổn. Vì sao cần yên ổn? Vì để được thiền định (tâm lắng yên, chuyên chú). Vì sao cần thiền định? Vì để biết thấy như thật. Vì sao cần biết thấy như thật? Vì để thấy các tai hại của sinh tử. Vì sao cần thấy tai hại của sinh tử? Vì để lòng không tham đắm. Vì sao cần lòng không tham đắm? Vì để được giải thoát. Vì sao cần giải thoát? Vì để được Đại Niết-bàn vô thượng. Vì sao cần Đại Bát-niết-bàn? Vì để được pháp thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, tự tại chân thật, trong sạch). Vì sao cần thường lạc ngã tịnh? Vì để được không sinh không diệt. Vì sao cần không sinh không diệt? Vì để thấy Phật tính. Cho nên Bồ-tát tự bản tính có thể giữ giới trong sạch rốt ráo.
Thiện nam tử, vị tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ) giữ giới, dù không phát nguyện cầu lòng không hối hận, lòng không hối hận vẫn tự nhiên có được. Vì sao? Vì pháp tính (bản chất tự nhiên của sự vật) là như vậy. Dù không cầu an vui, xa lìa, yên ổn, biết thấy chân thật, thấy tai hại của sinh tử, lòng không tham đắm, giải thoát, Niết-bàn, thường lạc ngã tịnh, không sinh không diệt, thấy Phật tính, mà vẫn tự nhiên có được. Vì sao? Vì pháp tính là như vậy."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu nhờ giữ giới mà được quả không hối hận, nhờ giải thoát mà được quả Niết-bàn, thì giới không có nhân, Niết-bàn không có quả. Giới nếu không có nhân thì gọi là thường còn; Niết-bàn nếu có nhân thì là vô thường (không thường còn, có lúc mất). Nếu vậy thì Niết-bàn là xưa không nay có; mà xưa không nay có thì là vô thường, giống như ngọn đèn được thắp lên. Niết-bàn nếu như thế, làm sao gọi là ngã, lạc, tịnh được?"
Phật dạy: "Thiện nam tử, hay thay, hay thay! Ông vì đã từng gieo các căn lành ở chỗ vô lượng đức Phật, nên mới hỏi được Như Lai nghĩa sâu xa như thế. Thiện nam tử, ông không quên điều mình nghĩ từ xưa nên mới hỏi như vậy. Ta nhớ thuở xưa, cách đây vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài), ở thành Ba-la-nại có đức Phật ra đời hiệu là Thiện Đắc. Bấy giờ đức Phật ấy trong ba trăm triệu năm diễn nói kinh Đại Niết-bàn như thế này. Khi ấy Ta và ông cùng ở trong hội đó. Ta đã đem việc này hỏi đức Phật ấy. Lúc đó đức Như Lai vì chúng sinh mà đang nhập tam-muội chính thụ (trạng thái định sâu, tâm hoàn toàn chuyên nhất), nên chưa trả lời nghĩa này. Hay thay bậc đại sĩ (người có chí lớn, chỉ Bồ-tát), lại nhớ được việc xưa như thế. Hãy lắng nghe, lắng nghe! Ta sẽ vì ông mà nói.
Giới cũng có nhân, đó là nghe chính pháp. Nghe chính pháp cũng có nhân, đó là gần bạn lành. Gần bạn lành cũng có nhân, đó là lòng tin. Lòng tin cũng có nhân; nhân ấy có hai: một là nghe pháp, hai là suy ngẫm nghĩa lý. Thiện nam tử, lòng tin là do nghe pháp, nghe pháp là do lòng tin. Hai pháp như thế vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả. Thiện nam tử, ví như các tu sĩ Ni-kiền (một phái tu khổ hạnh ngoại đạo ở Ấn Độ) dựng gậy chống đỡ cái bình, các cây gậy làm nhân quả cho nhau, không thể tách rời nhau.
Thiện nam tử, như vô minh duyên hành, hành duyên vô minh (trong chuỗi mười hai nhân duyên: vô minh là sự mê muội không thấy chân lý; hành là những hành động tạo nghiệp phát sinh từ sự mê muội ấy; "duyên" là làm điều kiện sinh ra), thì vô minh và hành ấy vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả. Cho đến sinh duyên lão tử, lão tử duyên sinh (sinh ra làm điều kiện cho già chết, già chết làm điều kiện cho sinh), thì sinh và già chết ấy vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả.
Thiện nam tử, cái "sinh" sinh ra các pháp mà không tự sinh ra chính nó; vì không tự sinh nên nhờ "sinh sinh" (cái làm cho sinh được sinh ra) mà sinh; "sinh sinh" cũng không tự sinh mà lại nhờ "sinh" mới sinh. Cho nên hai cái sinh ấy vừa là nhân vừa là nhân của nhân, vừa là quả vừa là quả của quả. Thiện nam tử, lòng tin và nghe pháp cũng như vậy.
Thiện nam tử, cái chỉ là quả mà không phải nhân, đó là Đại Niết-bàn. Vì sao gọi là quả? Vì là quả cao nhất, là quả của sa-môn (người xuất gia tu hành), là quả của bà-la-môn (ở đây chỉ người tu hạnh thanh tịnh), vì dứt sinh tử, vì phá phiền não, cho nên gọi là quả. Vì bị các phiền não chê trách (?), cho nên Niết-bàn gọi là quả. Phiền não thì gọi là lỗi lầm (?). Thiện nam tử, Niết-bàn không có nhân mà thể của nó là quả. Vì sao? Vì không sinh diệt, vì không do tạo tác, vì không phải hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), vì là vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), vì thường còn không đổi, vì không có nơi chốn, vì không có đầu cuối. Thiện nam tử, nếu Niết-bàn có nhân thì không được gọi là Niết-bàn. "Bàn" nghĩa là nhân; "bát-niết" nghĩa là không. Vì không có nhân nên gọi là Niết-bàn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Như Phật nói Niết-bàn không có nhân, nghĩa ấy không đúng. Nếu nói 'không' thì có sáu nghĩa. Một là vì hoàn toàn không có nên gọi là không, như mọi pháp đều không có cái ta và không có cái của ta. Hai là vì có lúc không có nên gọi là không, như người đời nói sông ao không có nước, không có mặt trời mặt trăng. Ba là vì ít nên gọi là không, như người đời nói thức ăn ít mặn gọi là không mặn, nước ngọt ít ngọt gọi là không ngọt. Bốn là vì không tiếp nhận nên gọi là không, như người chiên-đà-la (giai cấp thấp nhất, bị xem là hạ tiện trong xã hội Ấn Độ xưa) không thể thọ trì phép tắc của bà-la-môn (giai cấp tu sĩ tế lễ cao nhất), cho nên gọi là không phải bà-la-môn. Năm là vì theo pháp ác nên gọi là không, như người đời nói kẻ theo pháp ác không gọi là sa-môn hay bà-la-môn, cho nên gọi là không có sa-môn và bà-la-môn. Sáu là vì không tương đối với nhau nên gọi là không, ví như không có trắng thì gọi là đen, không có sáng nên gọi là vô minh (không sáng). Bạch Thế Tôn, Niết-bàn cũng vậy, vì có lúc không có nhân nên gọi là Niết-bàn."
Phật dạy: "Thiện nam tử, ông vừa nói sáu nghĩa như vậy, sao không dẫn nghĩa 'hoàn toàn không có' để ví với Niết-bàn mà lại lấy nghĩa 'có lúc không có'? Thiện nam tử, thể của Niết-bàn hoàn toàn không có nhân, giống như không có ta và không có cái của ta. Thiện nam tử, pháp thế gian và Niết-bàn không bao giờ tương đối với nhau, cho nên sáu điều ấy không thể dùng làm ví dụ. Thiện nam tử, mọi pháp đều không có ta, nhưng Niết-bàn này thật sự có ta (cái ta chân thật, tự tại). Vì lẽ ấy, Niết-bàn không có nhân mà thể là quả.
Cái là nhân mà không phải quả, gọi là Phật tính. Vì không do nhân sinh ra nên là nhân mà không phải quả. Vì không phải quả của sa-môn nên gọi là không phải quả. Vì sao gọi là nhân? Vì là liễu nhân. Thiện nam tử, nhân có hai loại: một là sinh nhân (nhân trực tiếp sinh ra sự vật), hai là liễu nhân (nhân làm cho sự vật vốn có hiện rõ ra, như ánh đèn soi cho thấy đồ vật). Cái sinh ra được các pháp gọi là sinh nhân; đèn làm rõ được đồ vật nên gọi là liễu nhân. Các phiền não và kết (những trói buộc của tâm) gọi là sinh nhân; cha mẹ của chúng sinh gọi là liễu nhân. Như hạt thóc là sinh nhân; đất, nước, phân bón là liễu nhân.
Lại có sinh nhân, đó là sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa đến bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có liễu nhân, đó là Phật tính đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có liễu nhân, đó là sáu ba-la-mật đối với Phật tính. Lại có sinh nhân, đó là Thủ-lăng-nghiêm tam-muội (một loại định cao cấp, kiên cố, phá được mọi ma chướng) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có liễu nhân, đó là Bát chính đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có sinh nhân, đó là lòng tin và sáu ba-la-mật."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, như Phật nói thấy Như Lai và Phật tính, nghĩa ấy thế nào? Bạch Thế Tôn, thân Như Lai không có hình tướng, không dài không ngắn, không trắng không đen, không có nơi chốn, không ở trong tam giới (ba cõi của chúng sinh còn trong luân hồi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), không phải tướng hữu vi, không phải đối tượng mà nhãn thức (cái biết của mắt) nhận biết được, làm sao có thể thấy? Phật tính cũng vậy."
Phật dạy: "Thiện nam tử, thân Phật có hai loại: một là thường còn, hai là vô thường. Thân vô thường là thân hiện ra bằng phương tiện (cách khéo léo tùy hoàn cảnh) để cứu độ tất cả chúng sinh; đó gọi là thấy bằng mắt. Thân thường còn là thân giải thoát của Như Lai Thế Tôn, cũng gọi là thấy bằng mắt, cũng gọi là thấy bằng cách nghe. Phật tính cũng có hai: một là có thể thấy, hai là không thể thấy. Người có thể thấy là Bồ-tát Thập trụ (Bồ-tát ở bậc thứ mười, bậc cao nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát) và chư Phật Thế Tôn; người không thể thấy là tất cả chúng sinh. Thấy bằng mắt là Bồ-tát Thập trụ và chư Phật Như Lai, tận mắt thấy Phật tính mà chúng sinh có. Thấy bằng cách nghe là tất cả chúng sinh và Bồ-tát Cửu trụ (bậc thứ chín), nghe rằng có Phật tính.
Thân Như Lai lại có hai loại: một là có sắc (có hình chất), hai là không có sắc. Có sắc là sự giải thoát của Như Lai; không có sắc là vì Như Lai đã dứt hẳn mọi tướng sắc. Phật tính có hai loại: một là có sắc, hai là không có sắc. Có sắc là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; không có sắc là nơi phàm phu cho đến Bồ-tát Thập trụ. Bồ-tát Thập trụ thấy chưa rõ ràng nên gọi là không có sắc. Thiện nam tử, Phật tính lại có hai loại: một là có sắc, hai là không có sắc. Có sắc là chư Phật và Bồ-tát; không có sắc là tất cả chúng sinh. Có sắc gọi là thấy bằng mắt; không có sắc gọi là thấy bằng cách nghe. Phật tính không ở trong cũng không ở ngoài; dù không ở trong ngoài nhưng không mất không hư hoại, nên gọi là chúng sinh đều có Phật tính."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, như Phật nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính, như trong sữa có lạc (sữa chua, sữa đông lại); còn Phật tính của chư Phật và Kim cương lực sĩ (vị thần hộ pháp có sức mạnh như kim cương) thì như đề hồ (tinh chất cao nhất làm từ sữa, ví cho Phật tính viên mãn) trong sạch. Sao Như Lai lại nói Phật tính không ở trong cũng không ở ngoài?"
Phật dạy: "Thiện nam tử, Ta cũng không nói trong sữa có lạc; vì lạc từ sữa sinh ra nên nói là có lạc." "Bạch Thế Tôn, mọi pháp được sinh ra đều có thời điểm của nó." "Thiện nam tử, lúc còn là sữa thì chưa có lạc, cũng chưa có tô sống, tô chín (các loại bơ chế từ sữa qua các giai đoạn), đề hồ; mọi người cũng gọi đó là sữa. Cho nên Ta nói trong sữa không có lạc. Nếu trong sữa đã có lạc, sao không mang được cả hai tên gọi, như người có hai nghề thì gọi là thợ vàng thợ sắt? Lúc là lạc thì không có sữa, tô sống, tô chín và đề hồ; mọi người cũng gọi đó là lạc chứ không phải sữa, không phải tô sống, tô chín hay đề hồ. Các giai đoạn khác cũng như vậy.
Thiện nam tử, nhân có hai loại: một là chính nhân (nhân chính, chất liệu trực tiếp biến thành quả), hai là duyên nhân (nhân phụ trợ, điều kiện giúp cho quả thành). Chính nhân như sữa sinh ra lạc; duyên nhân như men, hơi ấm v.v. Vì từ sữa sinh ra nên nói trong sữa có tính của lạc."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu sữa không có tính lạc thì sừng cũng không có, sao lạc không sinh ra từ sừng?"
"Thiện nam tử, sừng cũng sinh ra lạc. Vì sao? Ta cũng có nói duyên nhân có hai: một là men, hai là hơi ấm. Tính của sừng là ấm, nên cũng có thể sinh ra lạc." Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu sừng sinh được lạc, sao người cần lạc lại tìm sữa mà không lấy sừng?"
Phật dạy: "Thiện nam tử, vì thế nên Ta mới nói chính nhân và duyên nhân." Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Nếu trong sữa vốn không có tính lạc mà nay mới có, thì trong sữa vốn cũng không có cây am-ma-la, sao không sinh ra cây ấy? Vì cả hai đều không có vậy." "Thiện nam tử, sữa cũng có thể sinh ra cây am-ma-la: nếu lấy sữa tưới thì trong một đêm cây lớn thêm năm thước. Vì lẽ ấy Ta nói hai loại nhân. Thiện nam tử, nếu mọi pháp đều do một nhân sinh ra thì mới có thể vặn hỏi rằng sao trong sữa không sinh ra cây am-ma-la. Thiện nam tử, ví như tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) làm nhân duyên cho mọi vật có hình sắc, nhưng các vật ấy khác nhau, sai biệt không giống nhau. Vì lẽ ấy trong sữa không sinh ra cây am-ma-la."
"Bạch Thế Tôn, như Phật nói có hai loại nhân là chính nhân và duyên nhân, vậy Phật tính của chúng sinh là nhân nào?" "Thiện nam tử, Phật tính của chúng sinh cũng có hai loại nhân: một là chính nhân, hai là duyên nhân. Chính nhân là chính các chúng sinh; duyên nhân là sáu ba-la-mật."
Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nay con biết chắc sữa có tính lạc. Vì sao? Con thấy người đời ai cần lạc thì chỉ lấy sữa, không bao giờ lấy nước. Cho nên phải biết sữa có tính lạc."
"Thiện nam tử, như điều ông hỏi, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Mọi người muốn thấy bóng mặt mình thì liền lấy con dao (lưỡi dao sáng bóng) ra soi."
Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, vì lẽ ấy nên sữa có tính lạc. Nếu trong dao không có bóng mặt thì sao lại lấy dao?"
Phật dạy: "Thiện nam tử, nếu trong con dao này chắc chắn có bóng mặt, sao bóng lại bị đảo lộn? Dựng dao đứng thì thấy mặt dài, đặt nằm ngang thì thấy mặt rộng. Nếu đó là mặt của mình, sao lại thấy dài? Nếu là mặt người khác, sao lại gọi là bóng mặt mình? Nếu nhân mặt mình mà thấy mặt người khác, sao không thấy bóng mặt lừa, mặt ngựa?" Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, vì ánh sáng của mắt đi đến đó nên thấy mặt dài."
Phật dạy: "Thiện nam tử, ánh sáng của mắt thật ra không đi đến đó. Vì sao? Vì gần và xa đều thấy cùng một lúc, và không thấy những vật ở khoảng giữa. Thiện nam tử, nếu ánh mắt đi đến đó mới thấy được, thì mọi chúng sinh đều thấy lửa, sao mắt không bị cháy? Như người ở xa thấy một vật trắng, lẽ ra không phải ngờ là con hạc, lá phướn, người hay cây. Nếu ánh mắt đi đến được, sao thấy được vật trong pha lê, cá và đá dưới vực sâu? Nếu không đi đến mà vẫn thấy, sao thấy được vật trong pha lê mà không thấy được vật bên ngoài bức tường? Cho nên nói ánh mắt đi đến đó nên thấy dài, nghĩa ấy không đúng.
Thiện nam tử, như ông nói sữa có lạc, sao người bán sữa chỉ lấy giá sữa mà không đòi giá lạc? Người bán ngựa cái chỉ lấy giá con ngựa mà không đòi giá ngựa con? Thiện nam tử, người đời vì không có con nên cưới vợ. Người vợ nếu có mang thì không còn gọi là con gái nữa. Nếu nói người con gái có tính con nên mới cưới, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu có tính con thì cũng phải có tính cháu; nếu đã có cháu thì con với cháu là anh em. Vì sao? Vì cùng một bụng sinh ra. Cho nên Ta nói người con gái không có tính con. Nếu trong sữa có tính lạc, sao không thấy cùng lúc cả năm vị (năm giai đoạn: sữa, lạc, tô sống, tô chín, đề hồ)? Nếu trong hạt cây có sẵn thân cây ni-câu-đà (một loại cây đa lớn, hạt rất nhỏ mà cây rất to) cao năm trượng, sao không thấy cùng lúc các hình sắc khác nhau của mầm, thân, cành, lá, hoa, quả?
Thiện nam tử, sữa khác về màu sắc, khác về thời điểm, khác về vị, khác về kết quả, cho đến đề hồ cũng như vậy, làm sao có thể nói sữa có tính lạc? Thiện nam tử, ví như có người ngày mai mới uống tô mà hôm nay đã kêu bị mùi hôi của tô; nói trong sữa chắc chắn có tính lạc cũng giống như vậy. Thiện nam tử, ví như có người có bút, giấy, mực hòa hợp lại thành chữ, nhưng trong giấy vốn không có chữ; vì vốn không có nên phải nhờ các duyên mới thành. Nếu vốn có thì cần gì các duyên? Ví như màu xanh và màu vàng hợp lại thành màu lục; phải biết hai màu ấy vốn không có tính màu lục; nếu vốn có thì cần gì phải pha trộn? Thiện nam tử, ví như chúng sinh nhờ thức ăn mà sống, nhưng trong thức ăn này thật không có sự sống; nếu vốn có sự sống thì lúc chưa ăn, thức ăn lẽ ra đã là sự sống. Thiện nam tử, mọi pháp vốn không có tự tính. Vì lẽ ấy Ta nói bài kệ (bài thơ ngắn tóm ý giáo pháp) này:
Xưa không mà nay có, xưa có mà nay không; nói rằng có pháp thường có suốt ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai),
thì không có lẽ ấy.
Thiện nam tử, mọi pháp do nhân duyên mà sinh, do nhân duyên mà diệt. Thiện nam tử, nếu chúng sinh bên trong có sẵn Phật tính, thì tất cả chúng sinh lẽ ra đã có thân Phật như Ta bây giờ. Phật tính của chúng sinh không phá được, không hoại được, không lôi kéo được, không nắm bắt được, không trói buộc được, giống như khoảng hư không có trong chúng sinh. Tất cả chúng sinh đều có hư không vì không có chướng ngại, nhưng ai cũng không tự thấy mình có hư không ấy. Nếu chúng sinh không có hư không thì không đi lại, đứng ngồi nằm được, không sinh ra, không lớn lên được. Vì lẽ ấy trong kinh Ta nói tất cả chúng sinh có hư không giới (cõi hư không, khoảng trống); hư không giới gọi là hư không. Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Bồ-tát Thập trụ thấy được chút ít, như thấy viên ngọc kim cương. Thiện nam tử, Phật tính của chúng sinh là cảnh giới của chư Phật, không phải chỗ Thanh văn, Duyên giác biết được. Tất cả chúng sinh không thấy Phật tính, cho nên thường bị phiền não trói buộc, trôi lăn trong sinh tử. Vì thấy Phật tính nên các kết, phiền não không trói buộc được, giải thoát sinh tử, được Đại Niết-bàn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, tất cả chúng sinh có tính của Phật tính, như trong sữa có tính lạc. Nếu sữa không có tính lạc, sao Phật nói có hai loại nhân: một là chính nhân, hai là duyên nhân? Duyên nhân là một men, hai hơi ấm. Hư không vì không có tính nên không có duyên nhân."
Phật dạy: "Thiện nam tử, nếu trong sữa chắc chắn có tính lạc thì cần gì đến duyên nhân?" Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, chính vì có tính nên mới cần duyên nhân. Vì sao? Vì muốn thấy rõ. Duyên nhân chính là liễu nhân. Bạch Thế Tôn, ví như trong chỗ tối vốn có sẵn các đồ vật, vì muốn thấy nên lấy đèn soi cho rõ; nếu vốn không có thì đèn soi cái gì? Như trong đất sét có cái bình, nên cần người, nước, bàn xoay, dây, gậy v.v. làm liễu nhân. Như hạt ni-câu-đà cần đất, nước, phân làm liễu nhân. Men và hơi ấm đối với sữa cũng vậy, cần làm liễu nhân. Cho nên dù vốn có tính sẵn, vẫn phải nhờ liễu nhân rồi mới thấy được. Vì lẽ ấy con biết chắc trong sữa vốn có tính lạc."
"Thiện nam tử, nếu trong sữa chắc chắn có tính lạc thì sữa ấy chính là liễu nhân; đã là liễu nhân thì cần gì phải làm cho rõ nữa? Thiện nam tử, nếu liễu nhân có tính làm rõ thì lẽ ra luôn tự làm rõ chính nó; nếu tự nó không làm rõ được thì sao làm rõ được cái khác? Nếu nói liễu nhân có hai tính: một là tự làm rõ mình, hai là làm rõ cái khác, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Liễu nhân là một pháp, sao lại có hai? Nếu có hai thì sữa cũng phải có hai. Nếu trong sữa không có hai tướng, sao riêng liễu nhân lại có hai?" Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, như người đời nói 'tôi cùng tám người', liễu nhân cũng vậy, vừa tự làm rõ mình vừa làm rõ cái khác."
Phật dạy: "Thiện nam tử, liễu nhân nếu như vậy thì không phải liễu nhân. Vì sao? Người đếm đếm được thân mình và thân người khác nên mới nói là tám; còn bản thân hình sắc ấy tự nó không có tướng làm rõ. Vì không có tướng làm rõ nên phải cần đến tính của trí mới đếm được mình và người. Cho nên liễu nhân không tự làm rõ mình, cũng không làm rõ cái khác.
Thiện nam tử, nếu tất cả chúng sinh có sẵn Phật tính thì sao phải tu tập vô lượng công đức? Nếu nói tu tập là liễu nhân thì đã giống như lập luận về lạc vừa bị bác bỏ. Nếu nói trong nhân chắc chắn có sẵn quả thì giới, định, tuệ đã không thể tăng trưởng. Ta thấy người đời vốn không có giới cấm, thiền định, trí tuệ; theo thầy học nhận rồi mới dần dần tăng thêm. Nếu nói lời thầy dạy là liễu nhân, thì lúc thầy dạy, người học chưa có giới, định, tuệ; nếu là liễu nhân thì phải làm rõ cái chưa có, vậy sao lại làm rõ giới, định, tuệ khiến cho tăng trưởng?"
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu không có liễu nhân, sao lại gọi là có sữa có lạc?"
"Thiện nam tử, ở đời trả lời câu hỏi vặn có ba cách. Một là trả lời nối chuyển: như trước đã nói, vì sao gọi là giới? Vì không hối hận, cho đến vì để được Đại Niết-bàn. Hai là trả lời bằng im lặng: như có người phạm chí (người tu theo đạo bà-la-môn) đến hỏi Ta: 'Cái ta là thường còn chăng?' Khi ấy Ta im lặng. Ba là trả lời bằng cách hỏi ngược lại: như trong kinh này, nếu liễu nhân có hai thì sao trong sữa không có hai? Thiện nam tử, nay Ta trả lời theo cách nối chuyển: như người đời nói có sữa có lạc là vì chắc chắn sẽ có được lạc, cho nên gọi là có sữa có lạc. Phật tính cũng vậy: chúng sinh có Phật tính là vì sau này sẽ thấy."
Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, như Phật nói thì nghĩa ấy không đúng. Quá khứ đã mất, vị lai chưa đến, sao gọi là có? Nếu nói sau này sẽ có thì gọi là có, nghĩa ấy không đúng. Như người đời thấy không có con thì nói là không có con. Tất cả chúng sinh không có Phật tính, sao lại nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính?"
Phật dạy: "Thiện nam tử, quá khứ gọi là có. Ví như trồng cây quýt: mầm mọc lên thì hạt mất đi; mầm cũng ngọt, cho đến lúc ra quả sống vị cũng ngọt; khi chín rồi mới chua. Thiện nam tử, vị chua ấy thì hạt, mầm cho đến quả sống đều không có; tùy theo hình sắc, tướng mạo lúc quả chín vốn có mà sinh ra vị chua. Vị chua ấy xưa không nay có; tuy xưa không nay có nhưng không phải không nhờ cái gốc ban đầu. Như vậy cái hạt ban đầu tuy đã qua rồi mà vẫn được gọi là có. Vì lẽ ấy quá khứ gọi là có.
Sao lại gọi vị lai là có? Ví như có người trồng mè. Có người hỏi: 'Trồng cái này làm gì?' Đáp: 'Có dầu.' Thật ra chưa có dầu; mè chín rồi, thu hạt, rang, hấp, giã, ép rồi mới ra dầu. Phải biết người ấy không nói dối. Vì lẽ ấy gọi là vị lai có.
Sao lại gọi quá khứ là có? Thiện nam tử, ví như có người lén ở chỗ kín chửi vua; trải qua nhiều năm vua mới nghe biết. Nghe rồi liền hỏi: 'Vì sao chửi ta?' Đáp: 'Thưa đại vương, tôi không chửi. Vì sao? Vì lời chửi đã mất rồi.' Vua nói: 'Kẻ chửi và thân ta cả hai đều còn, sao nói là mất?' Vì nhân duyên ấy mà người kia mất mạng. Thiện nam tử, hai thứ ấy (lời chửi và lúc chửi) thật không còn, nhưng kết quả không mất. Đó gọi là quá khứ có.
Sao lại gọi vị lai là có? Ví như có người đến chỗ thợ gốm hỏi: 'Có bình không?' Đáp: 'Có bình.' Nhưng người thợ gốm thật chưa có bình; vì có đất sét nên nói có bình. Phải biết người ấy không nói dối. Sữa có lạc, Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Muốn thấy Phật tính phải quán xét thời tiết và hình sắc. Cho nên Ta nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính, thật không hư dối."
Sư Tử Hống thưa: "Nếu tất cả chúng sinh không có Phật tính thì làm sao được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Chính vì có chính nhân nên khiến chúng sinh được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Chính nhân là gì? Đó là Phật tính. Bạch Thế Tôn, nếu hạt ni-câu-đà không có cây ni-câu-đà, sao gọi là hạt ni-câu-đà mà không gọi là hạt khư-đà-la (một loại cây gỗ cứng khác)? Bạch Thế Tôn, như họ Cù-đàm (họ của dòng tộc Phật Thích-ca) không thể gọi là họ A-để-da, họ A-để-da cũng không thể gọi là họ Cù-đàm. Hạt ni-câu-đà cũng vậy, không thể gọi là hạt khư-đà-la-ni; hạt khư-đà-la-ni không thể gọi là hạt ni-câu-đà. Cũng như Thế Tôn không thể bỏ dòng họ Cù-đàm. Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Vì lẽ ấy phải biết chúng sinh đều có Phật tính."
Phật dạy: "Thiện nam tử, nếu nói trong hạt (?) có cây ni-câu-đà, nghĩa ấy không đúng. Nếu có thì sao không thấy? Thiện nam tử, như vật ở đời vì có nhân duyên mà không thể thấy. Những nhân duyên gì? Vì xa nên không thấy, như dấu chim trên không trung. Vì gần nên không thấy, như lông mi của mắt người. Vì hư hỏng nên không thấy, như người bị hỏng giác quan. Vì tâm loạn nên không thấy, như khi lòng không chuyên chú. Vì nhỏ nên không thấy, như hạt bụi li ti. Vì bị che nên không thấy, như sao bị mây che. Vì nhiều nên không thấy, như hạt mè trong đống lúa. Vì giống nhau nên không thấy, như hạt đậu trong đống đậu. Cây ni-câu-đà không giống tám nhân duyên ấy; nếu có thì sao không thấy? Nếu nói vì nhỏ và bị che nên không thấy, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì tướng cây thô lớn. Nếu nói tính của nó nhỏ, sao lại lớn lên được? Nếu nói vì bị che nên không thấy, thì lẽ ra luôn luôn không thấy. Vốn không có tướng thô lớn mà nay thấy thô lớn, phải biết cái thô lớn ấy vốn không có tính sẵn. Vốn không có tính thấy được mà nay thấy được, phải biết cái thấy được ấy cũng vốn không có tính sẵn. Hạt cũng như vậy, vốn không có cây mà nay có cây, thì có lỗi gì?"
Sư Tử Hống thưa: "Như Phật nói có hai loại nhân: một là chính nhân, hai là liễu nhân. Hạt ni-câu-đà nhờ đất, nước, phân làm liễu nhân nên khiến cái nhỏ thành ra lớn."
Phật dạy: "Thiện nam tử, nếu vốn có thì cần gì liễu nhân? Nếu vốn không có tính thì liễu nhân làm rõ cái gì? Nếu trong hạt ni-câu-đà vốn không có tướng thô lớn, nhờ liễu nhân mới sinh ra cái thô lớn, sao không sinh ra cây khư-đà-la? Vì cả hai đều vốn không có. Thiện nam tử, nếu cái nhỏ không thấy được thì cái lớn lẽ ra phải thấy được. Ví như một hạt bụi thì không thấy được, nhiều hạt bụi hợp lại thì phải thấy được. Cũng vậy, trong hạt lẽ ra phải thấy được cái lớn. Vì sao? Vì trong hạt (?) đã có sẵn mầm, thân, hoa, quả; trong mỗi quả có vô số hạt; trong mỗi hạt có vô số cây; cho nên gọi là lớn. Đã có cái lớn ấy thì lẽ ra phải thấy được. Thiện nam tử, nếu hạt ni-câu-đà có tính ni-câu-đà mà sinh ra cây, thì khi tận mắt thấy hạt bị lửa đốt, tính bị đốt ấy cũng phải vốn có. Nếu vốn có thì cây không thể sinh ra. Nếu mọi pháp vốn có sẵn sinh và diệt, sao lại sinh trước diệt sau mà không cùng một lúc? Vì lẽ ấy phải biết là không có tính sẵn."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu hạt ni-câu-đà vốn không có tính cây mà sinh ra cây, sao hạt ấy không ra dầu? Vì cả hai đều không có." "Thiện nam tử, hạt ấy cũng có thể ra dầu; tuy không có tính sẵn nhưng nhờ nhân duyên mà có."
Sư Tử Hống thưa: "Sao không gọi là dầu mè?" "Thiện nam tử, vì không phải là mè. Thiện nam tử, như duyên của lửa sinh ra lửa, duyên của nước sinh ra nước; tuy đều từ duyên mà ra nhưng không thể có lẫn của nhau. Hạt ni-câu-đà và dầu mè cũng vậy, tuy đều từ duyên mà ra nhưng không sinh ra nhau. Hạt ni-câu-đà tính chữa được bệnh lạnh, dầu mè tính chữa được bệnh phong (chứng bệnh do gió độc, theo y học xưa). Thiện nam tử, ví như cây mía nhờ nhân duyên mà sinh ra đường phèn và đường đen; tuy cùng một duyên mà màu sắc hình dạng khác nhau: đường phèn chữa nóng, đường đen chữa lạnh."
Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu trong sữa không có tính lạc, mè không có tính dầu, hạt ni-câu-đà không có tính cây, đất sét không có tính bình, và tất cả chúng sinh không có Phật tính, thì như Phật trước đã nói 'tất cả chúng sinh đều có Phật tính, cho nên sẽ được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề', nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Người và trời không có tính cố định; vì không có tính nên người có thể làm trời, trời có thể làm người, là do nghiệp nhân duyên (sức của những việc làm thiện ác đã tạo) chứ không phải do tính. Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ nghiệp nhân duyên mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu chúng sinh có Phật tính, vì nhân duyên gì mà bọn nhất-xiển-đề (người hoàn toàn mất hết căn lành, không tin nhân quả) dứt hết căn lành, rơi vào địa ngục? Nếu tâm bồ-đề (lòng mong cầu giác ngộ thành Phật để cứu chúng sinh) là Phật tính thì bọn nhất-xiển-đề lẽ ra không thể dứt được; nếu dứt được thì sao nói Phật tính là thường còn? Nếu không thường còn thì không gọi là Phật tính. Nếu chúng sinh có Phật tính thì sao lại gọi là mới phát tâm? Sao lại nói là tì-bạt-trí (còn thối lui) hay a-tì-bạt-trí (không còn thối lui khỏi đường giác ngộ)? Người tì-bạt-trí thì phải biết người ấy không có Phật tính.
Bạch Thế Tôn, Bồ-tát Ma-ha-tát một lòng hướng về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có lòng đại từ đại bi, thấy tai hại của sinh, già, bệnh, chết và phiền não, quán xét Đại Niết-bàn không có sinh già chết và các lỗi phiền não, tin Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu) và quả báo của nghiệp, thọ trì giới cấm; những pháp như vậy gọi là Phật tính. Nếu ngoài những pháp ấy mà có Phật tính, thì cần gì những pháp ấy làm nhân duyên? Bạch Thế Tôn, như sữa không nhờ duyên cũng tất thành lạc; còn tô sống thì không vậy, phải đợi nhân duyên, đó là công người, nước, bình, dây khuấy. Chúng sinh cũng vậy, nếu có Phật tính thì lẽ ra lìa nhân duyên cũng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu chắc chắn có, sao người tu thấy cái khổ của ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ là quỷ đói, súc sinh) và sinh già bệnh chết mà sinh lòng thối lui? Cũng chẳng cần tu sáu ba-la-mật mà lẽ ra liền thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, như sữa không cần duyên mà thành lạc. Nhưng không phải không nhờ sáu ba-la-mật mà thành được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ ấy, phải biết chúng sinh đều không có Phật tính.
Như Phật trước đã nói Tăng bảo là thường còn. Nếu thường còn thì không phải vô thường; không phải vô thường thì làm sao được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Tăng nếu thường còn, sao lại nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính? Bạch Thế Tôn, nếu chúng sinh từ xưa đến nay không có tâm bồ-đề, cũng không có tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, về sau mới có, thì Phật tính của chúng sinh cũng phải như vậy, xưa không sau có. Vì lẽ ấy, tất cả chúng sinh lẽ ra không có Phật tính."
Phật dạy: "Hay thay, hay thay! Thiện nam tử, ông đã biết nghĩa Phật tính từ lâu, chỉ vì chúng sinh mà hỏi như vậy. Tất cả chúng sinh thật có Phật tính. Ông nói nếu chúng sinh có Phật tính thì không nên có người mới phát tâm. Thiện nam tử, tâm không phải Phật tính. Vì sao? Vì tâm là vô thường còn Phật tính là thường còn. Ông nói vì sao có tâm thối lui: thật ra không có tâm thối lui. Tâm nếu có thối lui thì rốt cuộc không thể được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì được chậm nên gọi là thối lui. Tâm bồ-đề này thật không phải Phật tính. Vì sao? Vì bọn nhất-xiển-đề dứt căn lành, rơi vào địa ngục. Nếu tâm bồ-đề là Phật tính thì bọn nhất-xiển-đề không được gọi là nhất-xiển-đề, và tâm bồ-đề cũng không được gọi là vô thường. Cho nên biết chắc tâm bồ-đề thật không phải Phật tính.
Thiện nam tử, ông nói nếu chúng sinh có Phật tính thì không cần nhờ duyên, như sữa thành lạc; nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu nói năm duyên làm thành tô sống, thì phải biết Phật tính cũng như vậy. Ví như trong các thứ đá có vàng, có bạc, có đồng, có sắt; đều do tứ đại tạo thành, cùng một tên gọi, một chất là đá; nhưng thứ lấy ra từ mỗi loại thì khác nhau, phải nhờ nhiều duyên như phúc đức của chúng sinh, lò nung, công người rồi mới lấy ra được. Cho nên phải biết vốn không có tính vàng. Phật tính của chúng sinh không gọi là Phật; nhờ các công đức nhân duyên hòa hợp mà thấy được Phật tính, rồi sau mới thành Phật. Ông nói chúng sinh đều có Phật tính sao không thấy; nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì các nhân duyên chưa hòa hợp. Thiện nam tử, vì lẽ ấy Ta nói hai loại nhân là chính nhân và duyên nhân. Chính nhân gọi là Phật tính; duyên nhân là phát tâm bồ-đề. Nhờ hai nhân duyên mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, như đá cho ra vàng.
Thiện nam tử, ông nói Tăng là thường còn nên tất cả chúng sinh không có Phật tính. Thiện nam tử, Tăng nghĩa là hòa hợp. Hòa hợp có hai: một là hòa hợp thế gian, hai là hòa hợp đệ nhất nghĩa (hòa hợp theo chân lý tối cao). Hòa hợp thế gian gọi là Tăng Thanh văn; hòa hợp theo nghĩa lý gọi là Tăng Bồ-tát. Tăng thế gian là vô thường, Phật tính là thường còn. Như Phật tính thường còn, Tăng theo nghĩa lý cũng vậy. Lại nữa, có Tăng là sự hòa hợp của pháp; hòa hợp của pháp là mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật chia làm mười hai thể loại). Mười hai bộ kinh là thường còn, cho nên Ta nói Pháp và Tăng là thường còn. Thiện nam tử, Tăng nghĩa là hòa hợp; hòa hợp gọi là mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nhân quả nối tiếp nhau tạo thành vòng sống chết). Trong mười hai nhân duyên cũng có Phật tính; mười hai nhân duyên thường còn, Phật tính cũng vậy. Cho nên Ta nói Tăng có Phật tính. Lại nữa, Tăng là sự hòa hợp của chư Phật, cho nên Ta nói Tăng có Phật tính.
Thiện nam tử, ông nói nếu chúng sinh có Phật tính thì sao có người thối lui, có người không thối lui. Hãy lắng nghe, lắng nghe, Ta sẽ vì ông phân tích giải nói. Thiện nam tử, Bồ-tát Ma-ha-tát có mười ba điều thì thối lui. Mười ba điều gì? Một là lòng không tin. Hai là không chịu dốc lòng. Ba là lòng nghi ngờ. Bốn là tiếc thân, tiếc của. Năm là đối với Niết-bàn sinh lòng sợ hãi lớn, nghĩ rằng sao lại khiến chúng sinh tiêu mất mãi mãi. Sáu là lòng không chịu đựng được. Bảy là lòng không nhu hòa. Tám là buồn phiền. Chín là không vui thích. Mười là buông lung. Mười một là tự xem nhẹ bản thân. Mười hai là tự thấy phiền não của mình không gì phá được. Mười ba là không thích tiến tới các pháp bồ-đề. Thiện nam tử, đó là mười ba điều khiến các Bồ-tát thối lui khỏi bồ-đề.
Lại có sáu điều phá hoại tâm bồ-đề. Sáu điều gì? Một là tiếc pháp (không chịu đem giáo pháp dạy người). Hai là đối với chúng sinh khởi lòng không lành. Ba là gần gũi bạn ác. Bốn là không siêng năng tinh tấn. Năm là tự cao kiêu mạn. Sáu là lo toan việc đời. Sáu điều như vậy có thể phá hoại tâm bồ-đề.
Thiện nam tử, có người được nghe chư Phật Thế Tôn là thầy của trời người, trong chúng sinh là bậc cao nhất không ai sánh, hơn cả Thanh văn, Bích-chi-phật (tức Duyên giác) v.v., có pháp nhãn (con mắt thấy rõ chân lý) sáng suốt, thấy pháp không chướng ngại, có thể cứu chúng sinh ra khỏi biển khổ lớn. Nghe rồi liền phát nguyện lớn: 'Nếu thế gian có người như vậy thì ta cũng sẽ được như thế.' Do nhân duyên ấy mà phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hoặc do người khác dạy bảo mà phát tâm bồ-đề. Hoặc nghe Bồ-tát trải qua a-tăng-kỳ kiếp (số kiếp nhiều không đếm xuể) tu hành khổ hạnh rồi mới được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; nghe rồi suy nghĩ: 'Nay ta không chịu nổi khổ hạnh như thế, làm sao đạt được?' Cho nên có thối lui.
Thiện nam tử, lại có năm điều làm thối lui tâm bồ-đề. Năm điều gì? Một là thích xuất gia theo ngoại đạo (các đạo khác ngoài Phật giáo). Hai là không tu tâm đại từ. Ba là thích tìm lỗi xấu của pháp sư (người giảng giáo pháp). Bốn là luôn thích ở trong sinh tử. Năm là không thích thọ trì, đọc tụng, viết chép, giải nói mười hai bộ kinh. Đó là năm điều làm thối lui tâm bồ-đề. Lại có hai điều làm thối lui tâm bồ-đề. Hai điều gì? Một là tham đắm năm dục (năm thứ ham muốn: sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái). Hai là không cung kính tôn trọng Tam bảo. Vì những nhân duyên như thế mà thối lui tâm bồ-đề.
Thế nào gọi là tâm không thối lui? Có người nghe Phật có thể cứu chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, không theo thầy học hỏi mà tự nhiên tu tập được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Người ấy nghĩ: 'Nếu đạo bồ-đề có thể đạt được, ta sẽ tu tập để nhất định đạt được.' Do nhân duyên ấy mà phát tâm bồ-đề. Công đức mình làm dù nhiều dù ít đều đem hồi hướng (chuyển công đức hướng về mục đích) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Người ấy phát nguyện thế này: 'Nguyện tôi luôn được gần gũi chư Phật và đệ tử của Phật, luôn được nghe pháp sâu xa, năm giác quan đầy đủ; nếu gặp khổ nạn cũng không mất tâm này. Lại nguyện chư Phật và các đệ tử luôn vui lòng với tôi, (để tôi) đầy đủ năm căn lành (?). Nếu chúng sinh chặt chém thân tôi, cắt tay chân, đầu, mắt, các khớp xương, tôi sẽ đối với người ấy sinh lòng đại từ và tự vui mừng sâu xa, vì những người ấy làm tăng trưởng nhân duyên bồ-đề cho tôi; nếu không có họ thì tôi nhờ duyên gì mà thành tựu được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?'
Lại phát nguyện: 'Đừng để tôi mang thân không có bộ phận sinh dục, thân có cả hai bộ phận nam nữ, hay thân nữ; không lệ thuộc người khác, không gặp chủ ác, không thuộc vua ác, không sinh vào nước ác. Nếu được thân tốt, dòng dõi chân chính, nhiều của báu, thì không sinh kiêu mạn. Nguyện tôi luôn được nghe mười hai bộ kinh, thọ trì, đọc tụng, viết chép, giải nói. Nếu vì chúng sinh mà diễn giảng điều gì, nguyện người nghe kính tin không nghi, luôn không sinh lòng ác với tôi. Thà nghe ít mà hiểu nhiều ý nghĩa, chứ không muốn nghe nhiều mà không hiểu nghĩa. Nguyện làm thầy của tâm mình chứ không để tâm làm thầy mình. Việc làm của thân, lời nói, ý nghĩ không giao du với điều ác. Có thể đem an vui cho tất cả chúng sinh. Thân giữ giới, tâm có trí tuệ, vững chắc như núi. Vì muốn thọ trì chính pháp vô thượng mà không tiếc thân mạng và của cải. Không dùng vật không trong sạch để làm việc phúc. Sống bằng nghề chân chính, lòng không tà vạy dua nịnh. Chịu ơn thì luôn nhớ, ơn nhỏ đền lớn. Biết rành các việc, các nghề ở đời. Hiểu rõ tiếng nói theo phong tục các nơi của chúng sinh. Đọc tụng, viết chép mười hai bộ kinh không sinh lòng biếng nhác. Nếu chúng sinh không thích nghe, thì dùng cách khéo léo dẫn dắt khiến họ thích nghe. Lời nói luôn mềm mỏng, miệng không nói điều ác. Chúng đang bất hòa thì làm cho hòa hợp. Ai có lo sợ thì làm cho hết lo sợ. Đời đói kém thì làm cho được no đủ. Đời dịch bệnh thì làm vị đại y vương (thầy thuốc giỏi bậc nhất), các thuốc men, của cải cần dùng đều tự tại có đủ, khiến người bệnh đều được khỏi. Thời chiến tranh thì có sức mạnh lớn, dứt sự tàn sát, không để sót chút nào. Có thể dứt các nỗi sợ của chúng sinh, như sợ chết, bị giam cầm, bị đánh đập, bị ném bỏ, nạn nước, nạn lửa, nạn vua quan, nạn giặc cướp, nghèo khổ, phá giới, tiếng xấu, đường ác; những nỗi sợ như vậy đều sẽ dứt hết.
Đối với cha mẹ, thầy, bậc trưởng thượng thì hết lòng cung kính. Đối với kẻ oán ghét thì sinh lòng đại từ. Luôn tu sáu niệm (sáu điều nhớ nghĩ: nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng, nhớ giới, nhớ bố thí, nhớ cõi trời), pháp môn Không tam-muội, phép quán bình đẳng sự sinh diệt của mười hai nhân duyên, phép quán hơi thở ra vào, thiên hạnh (hạnh tu theo lẽ tự nhiên, như cõi trời), phạm hạnh (hạnh tu trong sạch, từ bi) và thánh hạnh (hạnh tu giữ giới, định, tuệ của bậc thánh), Kim cương tam-muội (định vững chắc như kim cương, phá được mọi phiền não), Thủ-lăng-nghiêm định. Ở nơi không có Tam bảo, nguyện tôi tự có được tâm vắng lặng. Nếu thân tâm chịu khổ lớn, đừng để mất tâm bồ-đề vô thượng. Đừng lấy tâm Thanh văn, Bích-chi-phật mà sinh lòng tự thỏa mãn. Ở nơi không có Tam bảo thì thường xuất gia trong pháp của ngoại đạo, để phá tà kiến chứ không học theo đạo của họ. Được tự tại đối với pháp, được tự tại đối với tâm. Đối với các pháp hữu vi thấy rõ lỗi lầm của chúng. Khiến tôi sợ quả vị của Nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ: Thanh văn và Duyên giác, chỉ cầu giải thoát cho mình) như người tiếc mạng sợ mất thân. Vì chúng sinh mà vui lòng ở trong ba đường ác, như chúng sinh vui thích cõi trời Đao-lợi (cõi trời thứ hai trong cõi dục, nơi đầy khoái lạc). Vì từng người một mà chịu khổ địa ngục vô lượng kiếp, lòng không hối hận. Thấy người khác được lợi không sinh lòng ghen ghét, luôn vui mừng như chính mình được vui. Nếu gặp Tam bảo thì đem y phục, thức ăn uống, đồ nằm, nhà cửa, thuốc men, đèn sáng, hoa hương, âm nhạc, phướn lọng, bảy thứ báu (vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, ngọc đỏ, mã não) cúng dường. Nếu thọ giới của Phật thì giữ gìn bền chắc, không bao giờ nghĩ đến việc vi phạm. Nếu nghe Bồ-tát làm những khổ hạnh khó làm, lòng vui mừng không sinh hối tiếc. Tự biết những việc túc mệnh (đời sống của mình ở các kiếp trước). Không bao giờ tạo nghiệp tham, sân (giận), si (mê muội). Không vì quả báo mà gom góp nhân duyên. Không tham đắm niềm vui hiện tại.'
Thiện nam tử, nếu ai phát được những nguyện như vậy thì gọi là Bồ-tát không bao giờ mất tâm bồ-đề, cũng gọi là thí chủ (người bố thí), có thể thấy Như Lai, thấy rõ Phật tính, có thể điều phục chúng sinh, cứu họ thoát sinh tử, khéo giữ gìn chính pháp vô thượng, có thể đầy đủ sáu ba-la-mật. Thiện nam tử, vì lẽ ấy, tâm không thối lui không gọi là Phật tính.
Thiện nam tử, ông không thể vì có tâm thối lui mà nói chúng sinh không có Phật tính. Ví như có hai người cùng nghe phương khác có núi bảy báu; trong núi có suối trong, vị ngọt ngon; ai đến được thì dứt hẳn nghèo khổ, ai uống nước ấy thì sống thêm vạn năm. Chỉ có đường đi xa xôi, hiểm trở, nhiều tai nạn. Bấy giờ hai người cùng muốn đi. Một người sửa soạn đủ thứ đồ đi đường; một người đi tay không, chẳng mang theo gì. Cùng nhau đi tới, giữa đường gặp một người mang nhiều của báu, đủ bảy thứ báu. Hai người liền đến hỏi: 'Thưa ngài, nơi ấy thật có núi bảy báu chăng?' Người ấy đáp: 'Thật có, không dối. Tôi đã lấy được báu và uống nước ấy. Chỉ lo đường hiểm, nhiều trộm cướp, đất cát mặn, gai góc, thiếu nước và cỏ. Người đi thì cả nghìn cả vạn mà đến được thì rất ít.'
Nghe chuyện ấy, một người liền hối hận, nói rằng: 'Đường đã xa xôi, gian nan không chỉ một; người đi vô số mà đến được chẳng mấy ai, ta làm sao đến được nơi ấy? Nay của cải ta tạm đủ dùng; nếu đi đường này có khi mất mạng; thân mạng không còn thì sống lâu ở đâu ra?' Người kia nói: 'Có người vượt qua được thì ta cũng vượt qua được. Nếu đến được thì toại nguyện, lấy được châu báu, uống được nước ngọt; nếu không đến được thì chết là cùng.' Lúc ấy, trong hai người, một người hối hận quay về, một người tiến tới, đến được núi, lấy được nhiều của báu, uống nước như nguyện, mang nhiều thứ về chỗ mình ở, phụng dưỡng cha mẹ, giúp đỡ họ hàng. Người quay về thấy việc ấy, trong lòng nóng nảy: 'Người ấy đi rồi đã về, ta còn ở lại làm gì?' Liền sửa soạn lên đường mà đi.
Núi bảy báu ví cho Đại Niết-bàn. Nước ngọt ngon ví cho Phật tính. Hai người ví cho hai Bồ-tát mới phát tâm đạo. Đường hiểm ác ví cho sinh tử. Người gặp giữa đường ví cho Phật Thế Tôn. Trộm cướp ví cho bốn ma (bốn thứ phá hoại: phiền não ma, ngũ ấm ma là thân tâm, tử ma là cái chết, thiên ma là ma vương cõi trời). Đất cát mặn, gai góc ví cho các phiền não. Không có nước và cỏ ví cho việc không tu tập đạo bồ-đề. Người quay về ví cho Bồ-tát thối lui. Người đi thẳng tới ví cho Bồ-tát không thối lui. Thiện nam tử, Phật tính của chúng sinh thường còn không đổi, giống như con đường hiểm kia; không thể nói vì có người hối hận quay về mà con đường thành vô thường. Phật tính cũng vậy. Thiện nam tử, trên đường bồ-đề rốt cuộc không có ai thối lui. Thiện nam tử, như người hối hận lúc nãy, thấy bạn đi trước lấy được báu trở về, có thế lực tự tại, cúng dưỡng cha mẹ, giúp đủ họ hàng, hưởng nhiều an vui; thấy vậy trong lòng nóng nảy, liền sửa soạn lại lên đường, không tiếc thân mạng, chịu đựng mọi gian nan, cuối cùng đến được núi bảy báu. Bồ-tát thối lui cũng như vậy. Thiện nam tử, tất cả chúng sinh nhất định sẽ thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì lẽ ấy, trong kinh Ta nói tất cả chúng sinh, cho đến kẻ phạm năm tội nghịch (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp Tăng), phạm bốn giới trọng (bốn tội nặng nhất của người xuất gia: dâm, trộm, giết người, nói dối đã chứng thánh) và nhất-xiển-đề, đều có Phật tính."
Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát có thối lui và không thối lui?" "Thiện nam tử, nếu có Bồ-tát tu tập nghiệp nhân duyên của ba mươi hai tướng (ba mươi hai dấu hiệu tốt đẹp đặc biệt trên thân Phật) của Như Lai thì được gọi là không thối lui, được gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, gọi là không lay chuyển, gọi là thương xót tất cả chúng sinh, gọi là hơn tất cả Thanh văn, Duyên giác, gọi là a-tì-bạt-trí. Thiện nam tử, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát giữ giới không lay động, lòng bố thí không đổi dời, an trụ nơi lời nói chân thật vững như núi Tu-di (núi lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), do nghiệp duyên ấy mà được tướng lòng bàn chân bằng phẳng như đáy hộp.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đối với cha mẹ, hòa thượng, thầy, bậc trưởng thượng, cho đến loài vật, đều đem của cải có được một cách chính đáng mà cúng dường, cung cấp, do nghiệp duyên ấy mà thành tướng dưới lòng bàn chân có hình bánh xe nghìn nan hoa.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không giết hại, không trộm cắp, đối với cha mẹ, thầy, bậc trưởng thượng luôn vui vẻ, do nghiệp duyên ấy mà thành ba tướng: một là ngón tay thon dài, hai là gót chân dài, ba là thân hình vuông thẳng. Ba tướng ấy cùng một nghiệp duyên. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu bốn nhiếp pháp (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời hòa nhã, làm việc lợi ích cho người, cùng làm việc với người) để thu nhận chúng sinh, do nghiệp duyên ấy mà được tướng các ngón có màng lưới nối nhau như vua ngỗng trắng.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi cha mẹ, thầy, bậc trưởng thượng bị bệnh khổ, tự tay lau rửa, nâng đỡ, xoa bóp, do nghiệp duyên ấy mà được tay chân mềm mại. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát giữ giới, nghe pháp, bố thí không biết chán, do nghiệp duyên ấy mà được các khớp và mắt cá chân tròn đầy (?), lông trên thân đều hướng lên trên.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên tâm nghe pháp, diễn nói chính giáo, do nghiệp duyên ấy mà được bắp chân như bắp chân của vua loài nai (?).
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đối với chúng sinh không sinh lòng hại, ăn uống biết đủ, luôn thích bố thí, chăm sóc người bệnh, cho thuốc, do nghiệp duyên ấy mà thân tròn đầy như cây ni-câu-đà, đứng thẳng tay dài quá gối, đỉnh đầu có búi thịt nhô cao, và có tướng không ai thấy được đỉnh đầu. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thấy người sợ hãi thì che chở cứu giúp, thấy người trần truồng chân đất thì cho áo quần, do nghiệp duyên ấy mà được tướng âm tàng (bộ phận sinh dục ẩn kín vào trong như ngựa chúa).
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát gần gũi người trí, xa lìa kẻ ngu, ưa hỏi đáp, quét dọn sửa sang đường đi, do nghiệp duyên ấy mà da dẻ mịn màng, lông trên thân xoáy về bên phải. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thường đem y phục, thức ăn uống, đồ nằm, thuốc men, hương hoa, đèn sáng bố thí cho người, do nghiệp duyên ấy mà được thân màu vàng, luôn có ánh sáng rực rỡ. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí, vật quý mấy cũng bỏ ra được không tiếc, không xét người nhận là ruộng phúc (người đáng cúng dường để sinh phúc) hay không phải ruộng phúc, do nghiệp duyên ấy mà được tướng bảy chỗ đầy đặn (hai lòng bàn tay, hai lòng bàn chân, hai vai và gáy).
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí lòng không nghi ngại, do nghiệp duyên ấy mà được giọng nói mềm mại.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tìm của cải đúng phép để dùng bố thí, do nghiệp duyên ấy mà được chỗ hõm ở xương vai đầy đặn, nửa thân trên như sư tử, cánh tay và khuỷu tay tròn trịa thon thả. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa nói hai lưỡi (đâm thọc chia rẽ), nói lời ác và lòng giận dữ, do nghiệp duyên ấy mà được bốn mươi chiếc răng trắng sạch, đều đặn, khít khao.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đối với chúng sinh tu đại từ bi, do nghiệp duyên ấy mà được tướng hai răng nanh (trắng đẹp).
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thường phát nguyện rằng có ai đến xin thì tùy ý cho, do nghiệp duyên ấy mà được má như má sư tử.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tùy theo thức ăn uống chúng sinh cần mà đều cho cả, do nghiệp duyên ấy mà được tướng nếm thức ăn gì cũng thành vị ngon bậc nhất.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tự tu mười điều lành (không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến) và còn giáo hóa người khác, do nghiệp duyên ấy mà được lưỡi rộng dài.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không kể tội lỗi của người, không chê bai chính pháp, do nghiệp duyên ấy mà được tiếng nói phạm âm (giọng trong trẻo, vang xa, thanh tịnh như tiếng trời Phạm thiên).
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thấy những người oán ghét mình mà sinh lòng vui vẻ, do nghiệp duyên ấy mà được mắt màu xanh biếc thẫm cùng hàng mi đẹp.
Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không che giấu đức tốt của người, khen ngợi điều lành của họ, do nghiệp duyên ấy mà được tướng bạch hào (sợi lông trắng xoáy giữa hai chân mày, tỏa ánh sáng). Thiện nam tử, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu tập nghiệp nhân duyên của ba mươi hai tướng như vậy, thì được tâm bồ-đề không thối lui.
Thiện nam tử, tất cả chúng sinh là không thể nghĩ bàn; cảnh giới của chư Phật, quả của nghiệp, và Phật tính cũng không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì bốn pháp ấy đều là thường còn; vì thường còn nên không thể nghĩ bàn. Tất cả chúng sinh vì bị phiền não che lấp nên gọi là thường; vì dứt được phiền não thường còn ấy nên gọi là vô thường (?). Nếu nói tất cả chúng sinh là thường, thì sao phải tu tập tám chi phần thánh đạo (tức Bát chính đạo) để dứt các khổ? Các khổ nếu dứt thì gọi là vô thường, còn niềm vui có được thì gọi là thường. Cho nên Ta nói tất cả chúng sinh bị phiền não che lấp nên không thấy Phật tính; vì không thấy nên không được Niết-bàn."
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ hai mươi tám.
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ hai mươi chín.
Đời Bắc Lương (một triều đại nhỏ ở miền Tây Bắc Trung Quốc, thế kỷ V), Tam tạng (danh hiệu bậc thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Đàm-vô-sấm người Thiên Trúc (Ấn Độ) dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video