Thiên 34 — Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống thứ 11 – phần 3

 Phẩm Bồ-tát Sư Tử Hống (tên một vị Bồ-tát; Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), thứ mười một, phần ba.

 Bồ-tát Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Như Phật đã dạy, tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều có hai loại nhân: một là chính nhân (nguyên nhân chủ yếu, trực tiếp sinh ra sự vật, như hạt giống sinh ra mầm), hai là duyên nhân (nguyên nhân phụ trợ, những điều kiện giúp cho sự vật hình thành, như đất, nước giúp hạt nảy mầm). Nếu chỉ do hai nhân ấy thì lẽ ra không có ai bị trói buộc hay được cởi trói. Năm ấm (năm nhóm yếu tố hợp thành một con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh, hành là ý muốn và tạo tác, thức là sự hiểu biết phân biệt) thì từng sát-na sinh ra rồi diệt mất. Nếu chúng sinh diệt liên tục như thế thì ai là kẻ bị trói, ai là kẻ được cởi?

 Bạch Thế Tôn! Nhờ năm ấm này mà sinh ra năm ấm đời sau. Năm ấm này tự diệt, không đi sang năm ấm kia; tuy không đi sang mà vẫn sinh ra được năm ấm kia. Như nhờ hạt giống mà sinh mầm, hạt không biến thành mầm, tuy không đi sang mầm mà vẫn sinh ra mầm. Chúng sinh cũng vậy. Vậy thì thế nào là bị trói, thế nào là được cởi?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe)! Hãy lắng nghe, lắng nghe kỹ, Ta sẽ phân tích giảng giải cho ông. Này thiện nam tử! Như người lúc lâm chung chịu khổ lớn, họ hàng vây quanh khóc than đau xót. Người ấy hoảng sợ, không biết nương cậy cứu giúp vào đâu; tuy còn đủ năm giác quan mà chẳng còn hay biết gì; tay chân run rẩy không tự giữ được; thân thể lạnh dần, hơi ấm sắp hết. Lúc đó người ấy thấy hiện ra những hình tướng báo ứng của các việc thiện, ác mình đã làm trước kia.

 Này thiện nam tử! Như mặt trời sắp lặn, bóng của núi đồi gò đống đều ngả dần về phía đông, không có lẽ nào lại ngả về phía tây. Quả báo của nghiệp (những việc làm có chủ ý bằng thân, lời nói và ý nghĩ, để lại kết quả về sau) nơi chúng sinh cũng như vậy: khi năm ấm này diệt thì năm ấm kia tiếp nối sinh ra, như đèn thắp lên thì bóng tối mất, đèn tắt thì bóng tối sinh.

 Này thiện nam tử! Như con dấu bằng sáp in vào đất sét: con dấu và đất áp vào nhau, con dấu rời đi thì hình chữ hiện ra. Con dấu sáp ấy không biến thành đất; hình chữ không phải từ đất mà ra, cũng không từ nơi nào khác đến, mà nhờ con dấu làm nhân duyên nên sinh ra hình chữ. Năm ấm hiện tại diệt thì năm ấm trung ấm sinh ra (trung ấm: thân trung gian trong khoảng giữa lúc chết và lúc thác sinh vào đời sau). Năm ấm hiện tại rốt cuộc không biến thành năm ấm trung ấm; năm ấm trung ấm cũng không tự sinh, không từ nơi khác đến, mà nhờ năm ấm hiện tại nên sinh ra năm ấm trung ấm, như con dấu in vào đất, con dấu rời đi thì hình chữ hiện. Tên gọi tuy không khác mà thời điểm thì khác nhau. Vì thế Ta nói năm ấm trung ấm không phải mắt thịt thấy được, mà chỉ thiên nhãn (con mắt của chư thiên, khả năng thấy siêu phàm, thấy được cả những gì mắt thường không thấy) mới thấy.

 Trong trung ấm có ba thứ thức ăn: một là tư thực (thức ăn bằng ý muốn, nuôi sống nhờ sự mong cầu), hai là xúc thực (thức ăn bằng sự tiếp xúc, nuôi sống nhờ cảm giác tiếp xúc với cảnh vật), ba là ý thực (thức ăn bằng tâm thức, nuôi sống nhờ sức của ý thức). Trung ấm có hai loại: một là quả của nghiệp thiện, hai là quả của nghiệp ác. Do nghiệp thiện nên có giác quán thiện (giác quán: sự suy tư, gồm suy nghĩ thô sơ ban đầu và suy xét kỹ càng sau đó); do nghiệp ác nên có giác quán ác.

 Khi cha mẹ giao hợp, trung ấm tùy theo nhân duyên của nghiệp mà hướng về nơi thọ sinh. Nó sinh lòng yêu đối với người mẹ, sinh lòng giận đối với người cha. Khi tinh của cha xuất ra, nó tưởng là của mình, thấy vậy thì lòng vui vẻ, sinh hoan hỷ. Do nhân duyên ba thứ phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, gây khổ, như tham, giận, si mê) ấy mà năm ấm trung ấm hoại đi, sinh ra năm ấm đời sau, như con dấu in vào đất, con dấu rời đi thì hình chữ hiện.

 Khi sinh ra, các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) có người đủ, có người không đủ. Người đủ căn thì thấy sắc liền sinh tham; vì sinh tham nên gọi là ái (lòng luyến ái, khao khát); vì mê cuồng mà sinh tham, đó gọi là vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật). Do hai nhân duyên tham ái và vô minh, những cảnh giới mình thấy đều bị thấy điên đảo: không thường còn mà thấy là thường còn, không có cái "ta" mà thấy là có "ta", không vui mà thấy là vui, không sạch mà thấy là sạch. Do bốn cái thấy điên đảo ấy mà làm các việc thiện ác. Phiền não tạo ra nghiệp, nghiệp lại tạo ra phiền não; đó gọi là sự trói buộc. Vì nghĩa ấy nên gọi là năm ấm sinh.

 Nếu người ấy được gần gũi Phật, đệ tử Phật và các thiện tri thức (bạn lành, người thầy hiền đức chỉ dạy đường chánh), thì được nghe và tiếp nhận mười hai bộ kinh (toàn bộ giáo pháp của Phật, chia thành mười hai thể loại). Nhờ nghe pháp mà quán xét cảnh giới thiện; nhờ quán xét cảnh giới thiện mà được trí tuệ lớn. Trí tuệ lớn tức là chính tri kiến (sự hiểu biết và cái thấy đúng đắn). Được chính tri kiến nên đối với sinh tử sinh lòng hối hận chán nản; vì sinh lòng hối hận nên không còn ham vui; vì không còn ham vui nên phá được lòng tham; vì phá được lòng tham nên tu bát thánh đạo (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); vì tu bát thánh đạo nên không còn sinh tử; vì không còn sinh tử nên gọi là được giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc và khổ đau). Như lửa không gặp củi thì gọi là tắt; vì dứt sinh tử nên gọi là diệt độ (dứt hết khổ, vượt qua biển sinh tử). Vì nghĩa ấy nên gọi là năm ấm diệt."

 Sư Tử Hống thưa: "Trong hư không không có gai, sao lại nói nhổ gai? Năm ấm không có cái gì trói buộc thì sao lại nói bị trói buộc?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Lấy xiềng xích phiền não mà trói buộc năm ấm. Ngoài năm ấm thì không có phiền não riêng; ngoài phiền não thì không có năm ấm riêng. Này thiện nam tử! Như cây cột đỡ ngôi nhà: ngoài nhà không có cột, ngoài cột không có nhà. Năm ấm của chúng sinh cũng như vậy: vì có phiền não nên gọi là bị trói buộc, vì không có phiền não nên gọi là giải thoát. Này thiện nam tử! Như nắm tay, chắp tay, buộc nút, ba việc ấy: hợp lại hay tan ra, sinh hay diệt, ngoài chúng ra không có vật gì khác. Năm ấm của chúng sinh cũng như vậy: vì có phiền não nên gọi là bị trói buộc, vì không có phiền não nên gọi là giải thoát.

 Này thiện nam tử! Như nói danh sắc (danh là phần tinh thần: cảm giác, nhận biết, ý muốn, hiểu biết; sắc là phần thân thể vật chất) trói buộc chúng sinh. Nếu danh sắc diệt thì không có chúng sinh; ngoài danh sắc không có chúng sinh riêng, ngoài chúng sinh không có danh sắc riêng. Cũng gọi là danh sắc trói buộc chúng sinh, cũng gọi là chúng sinh trói buộc danh sắc."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Như mắt không tự thấy mắt, ngón tay không tự chạm ngón tay, dao không tự cắt dao, cảm giác không tự cảm nhận chính nó. Sao Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) lại nói danh sắc trói buộc danh sắc? Vì sao vậy? Nói danh sắc tức là chúng sinh, nói chúng sinh tức là danh sắc. Nếu nói danh sắc trói buộc chúng sinh, thì tức là danh sắc trói buộc danh sắc."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Như khi hai bàn tay chắp lại, không có vật gì khác đến làm cho chúng chắp. Danh và sắc cũng như vậy. Vì nghĩa ấy nên Ta nói danh sắc trói buộc chúng sinh. Nếu lìa được danh sắc thì được giải thoát, vì thế Ta nói chúng sinh được giải thoát."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu có danh sắc là bị trói buộc, thì các vị A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh trong vòng luân hồi) chưa lìa danh sắc, lẽ ra cũng bị trói buộc."

 "Này thiện nam tử! Sự giải thoát có hai loại: một là dứt hạt giống, hai là dứt quả. Dứt hạt giống là dứt phiền não. Các vị A-la-hán đã dứt phiền não, các mối trói buộc đã mục nát, nên hạt giống trói buộc không còn trói được họ. Vì chưa dứt quả nên gọi là bị trói buộc về quả. Các vị A-la-hán không thấy Phật tính (bản tính có thể thành Phật sẵn có trong mọi chúng sinh); vì không thấy nên không đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, chân chính, cao tột không gì hơn, tức quả vị Phật). Vì nghĩa ấy nên có thể nói là bị trói về quả, mà không thể nói là bị danh sắc trói buộc.

 Này thiện nam tử! Ví như thắp đèn, khi dầu chưa cạn thì ánh sáng không tắt; khi dầu cạn thì chắc chắn tắt. Này thiện nam tử! Dầu ví cho các phiền não, đèn ví cho chúng sinh. Tất cả chúng sinh vì có dầu phiền não nên không vào được Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, tắt hết khổ đau sinh tử); nếu dứt được thì vào Niết-bàn."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Đèn và dầu là hai thứ có bản chất khác nhau; chúng sinh và phiền não thì không như vậy. Chúng sinh chính là phiền não, phiền não chính là chúng sinh; chúng sinh gọi là năm ấm, năm ấm gọi là chúng sinh; năm ấm gọi là phiền não, phiền não gọi là năm ấm. Sao Như Lai lại ví với ngọn đèn?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Thí dụ có tám loại: một là thuận dụ (thí dụ đi xuôi từ nhân đến quả), hai là nghịch dụ (thí dụ đi ngược từ quả về nhân), ba là hiện dụ (thí dụ lấy sự việc trước mắt), bốn là phi dụ (thí dụ giả định, lấy điều không có thật), năm là tiên dụ (nêu thí dụ trước rồi mới nói điều được ví), sáu là hậu dụ (nói điều được ví trước rồi mới nêu thí dụ), bảy là tiên hậu dụ (thí dụ ở cả trước lẫn sau), tám là biến dụ (thí dụ trọn khắp, mọi chi tiết đều tương ứng).

 Thế nào là thuận dụ? Như trong kinh nói: Trời đổ mưa lớn, ngòi rãnh đều đầy. Ngòi rãnh đầy nên hố nhỏ đầy; hố nhỏ đầy nên hố lớn đầy; hố lớn đầy nên suối nhỏ đầy; suối nhỏ đầy nên suối lớn đầy; suối lớn đầy nên ao nhỏ đầy; ao nhỏ đầy nên ao lớn đầy; ao lớn đầy nên sông nhỏ đầy; sông nhỏ đầy nên sông lớn đầy; sông lớn đầy nên biển lớn đầy. Mưa pháp (giáo pháp của Phật thấm nhuần chúng sinh như mưa) của Như Lai cũng như vậy: giới (những điều răn, quy tắc đạo đức người tu giữ gìn) của chúng sinh đầy đủ; giới đầy đủ nên tâm không hối hận đầy đủ; tâm không hối hận đầy đủ nên hoan hỷ đầy đủ; hoan hỷ đầy đủ nên xa lìa (xa lìa các ham muốn và điều ác) đầy đủ; xa lìa đầy đủ nên an ổn đầy đủ; an ổn đầy đủ nên tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một đối tượng, không tán loạn) đầy đủ; tam-muội đầy đủ nên chính tri kiến đầy đủ; chính tri kiến đầy đủ nên nhàm chán xa lìa đầy đủ; nhàm chán xa lìa đầy đủ nên tự quở trách (ngăn trách điều xấu nơi mình) đầy đủ; tự quở trách đầy đủ nên giải thoát đầy đủ; giải thoát đầy đủ nên Niết-bàn đầy đủ. Đó gọi là thuận dụ.

 Thế nào là nghịch dụ? Biển lớn có gốc, tức là sông lớn; sông lớn có gốc, tức là sông nhỏ; sông nhỏ có gốc, tức là ao lớn; ao lớn có gốc, tức là ao nhỏ; ao nhỏ có gốc, tức là suối lớn; suối lớn có gốc, tức là suối nhỏ; suối nhỏ có gốc, tức là hố lớn; hố lớn có gốc, tức là hố nhỏ; hố nhỏ có gốc, tức là ngòi rãnh; ngòi rãnh có gốc, tức là mưa lớn. Niết-bàn có gốc, tức là giải thoát; giải thoát có gốc, tức là tự quở trách; tự quở trách có gốc, tức là nhàm chán xa lìa; nhàm chán xa lìa có gốc, tức là chính tri kiến; chính tri kiến có gốc, tức là tam-muội; tam-muội có gốc, tức là an ổn; an ổn có gốc, tức là xa lìa; xa lìa có gốc, tức là tâm hoan hỷ; tâm hoan hỷ có gốc, tức là không hối hận; không hối hận có gốc, tức là giữ giới; giữ giới có gốc, tức là mưa pháp. Đó gọi là nghịch dụ.

 Thế nào là hiện dụ? Như trong kinh nói: Tâm tính chúng sinh giống như con khỉ. Tính khỉ là bỏ cái này nắm cái kia. Tâm tính chúng sinh cũng như vậy, bám víu vào sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm và các đối tượng của ý, không lúc nào dừng nghỉ. Đó gọi là hiện dụ.

 Thế nào là phi dụ? Như xưa kia Ta bảo vua Ba-tư-nặc (vua nước Kiều-tát-la thời Phật): 'Đại vương! Có những người thân tín từ bốn phương đến, mỗi người đều tâu rằng: "Đại vương, có bốn ngọn núi lớn từ bốn phương ép tới, muốn hại nhân dân." Nếu vua nghe vậy thì sẽ tính kế gì?' Vua đáp: 'Bạch Thế Tôn! Nếu có việc ấy xảy đến thì không còn chỗ nào trốn tránh, chỉ nên chuyên tâm giữ giới và bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp giúp cho người khác).' Ta liền khen: 'Lành thay, đại vương! Ta nói bốn ngọn núi chính là sinh, già, bệnh, chết của chúng sinh. Sinh, già, bệnh, chết luôn ép tới bức bách con người, sao đại vương không tu giữ giới, bố thí?' Vua hỏi: 'Bạch Thế Tôn! Giữ giới, bố thí thì được quả gì?' Ta đáp: 'Đại vương! Ở trong cõi người, cõi trời được hưởng nhiều niềm vui.' Vua hỏi: 'Bạch Thế Tôn! Nếu cây ni-câu-đà (một loại cây đa lớn) mà giữ giới, bố thí, thì cũng được hưởng an ổn trong cõi người, cõi trời chăng?' Ta đáp: 'Đại vương! Cây ni-câu-đà không thể giữ giới, làm việc bố thí; nếu nó làm được thì cũng hưởng quả không khác.' Đó gọi là phi dụ.

 Thế nào là tiên dụ? Trong kinh của Ta có nói: Ví như có người ham thích hoa đẹp, lúc đang hái thì bị nước cuốn trôi. Chúng sinh cũng vậy, ham hưởng năm dục (năm thứ ham muốn do năm giác quan đem lại: sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm êm ái) nên bị dòng nước sinh tử cuốn trôi chìm đắm. Đó gọi là tiên dụ.

 Thế nào là hậu dụ? Như trong kinh Pháp Cú (bộ kinh gồm các bài kệ ngắn của Phật) nói:

 Chớ xem thường tội nhỏ, cho rằng không tai ương; giọt nước tuy nhỏ bé,

 dần dần đầy chum lớn.

 Đó gọi là hậu dụ. Thế nào là tiên hậu dụ? Ví như cây chuối, ra buồng xong thì chết; người ngu được nuôi dưỡng, cung phụng cũng như vậy (được lợi rồi thì tự hại mình). Như con la mang thai thì mạng sống không còn lâu.

 Thế nào là biến dụ? Như trong kinh nói: Trên cõi trời Ba Mươi Ba (cõi trời Đao-lợi, nằm trên đỉnh núi Tu-di, có ba mươi ba vị trời cai quản) có cây Ba-lợi-chất-đa, rễ ăn sâu xuống đất năm do-diên (do-diên: đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi do-diên khoảng mười mấy cây số), cao một trăm do-diên, cành lá tỏa ra bốn phía năm mươi do-diên. Lá chín thì vàng; chư thiên thấy vậy thì vui mừng: 'Lá này chẳng bao lâu nữa sẽ rụng.' Lá rụng rồi lại vui mừng: 'Cành này chẳng bao lâu nữa sẽ đổi màu.' Cành đổi màu rồi lại vui mừng: 'Màu này chẳng bao lâu nữa sẽ nhú nụ.' Thấy vậy lại vui. 'Nụ này chẳng bao lâu nữa sẽ thành mỏ (đầu nụ nhọn ra).' Thấy vậy lại vui. 'Mỏ này chẳng bao lâu nữa sẽ nở bung.' Khi nở bung thì hương thơm lan khắp năm mươi do-diên, ánh sáng chiếu xa tám mươi do-diên. Lúc ấy chư thiên trong ba tháng mùa hạ ngồi dưới gốc cây hưởng vui.

 Này thiện nam tử! Các đệ tử của Ta cũng như vậy. Lá vàng ví cho đệ tử Ta nghĩ muốn xuất gia (rời bỏ đời sống gia đình để đi tu). Lá rụng ví cho đệ tử Ta cạo bỏ râu tóc. Cành đổi màu ví cho đệ tử Ta qua lễ bạch tứ yết-ma (nghi thức thọ giới trước Tăng chúng: một lần trình bày và ba lần hỏi ý chúng tăng) mà thọ cụ túc giới (giới đầy đủ của tỳ-kheo, người xuất gia chính thức). Nụ mới nhú ví cho đệ tử Ta phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Mỏ nụ ví cho Bồ-tát Thập trụ (Bồ-tát ở bậc thứ mười, bậc cao nhất trên đường tu Bồ-tát) được thấy Phật tính. Nở bung ví cho Bồ-tát đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Hương thơm ví cho vô lượng chúng sinh khắp mười phương giữ gìn giới cấm. Ánh sáng ví cho danh hiệu Như Lai không bị ngăn ngại, lan khắp mười phương. Ba tháng mùa hạ ví cho ba tam-muội (ba phép định: không, vô tướng, vô nguyện). Chư thiên cõi Ba Mươi Ba hưởng vui ví cho chư Phật ở trong đại Niết-bàn được thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, chân ngã tự tại, thanh tịnh). Đó gọi là biến dụ.

 Này thiện nam tử! Phàm những thí dụ được dẫn ra không nhất thiết phải lấy trọn hết: hoặc lấy một phần nhỏ, hoặc lấy phần nhiều, hoặc lấy trọn cả. Như nói 'mặt Như Lai như trăng tròn', đó là lấy một phần nhỏ. Này thiện nam tử! Ví như có người chưa từng thấy sữa, đi hỏi người khác: 'Sữa giống cái gì?' Người kia đáp: 'Giống nước, mật và vỏ ốc.' Nước là tính ướt, mật là vị ngọt, vỏ ốc là màu trắng. Tuy dẫn ba thí dụ nhưng cũng chưa phải là sữa thật. Này thiện nam tử! Ta lấy ngọn đèn ví cho chúng sinh cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ngoài nước không có sông; chúng sinh cũng vậy, ngoài năm ấm không có chúng sinh riêng. Này thiện nam tử! Như ngoài thùng xe, càng, bánh, trục, nan hoa, vành bánh thì không có cái xe nào khác; chúng sinh cũng vậy.

 Này thiện nam tử! Nếu muốn ứng hợp với thí dụ ngọn đèn, hãy lắng nghe kỹ, Ta nay sẽ nói. Bấc đèn ví cho hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cảnh giới tồn tại mà chúng sinh trôi lăn trong sinh tử); dầu ví cho ái; ánh sáng ví cho trí tuệ; phá tan bóng tối ví cho phá vô minh; hơi ấm ví cho thánh đạo. Như đèn hết dầu thì ánh lửa tắt; chúng sinh hết ái thì thấy Phật tính. Tuy có danh sắc mà danh sắc không trói buộc được; tuy vẫn ở trong hai mươi lăm hữu mà không bị các cõi ấy làm ô nhiễm."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Năm ấm của chúng sinh là trống rỗng, không có thực chất, vậy ai là người nhận lời dạy mà tu tập đạo?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh đều có tâm nhớ nghĩ, tâm trí tuệ, tâm phát nguyện, tâm siêng năng tinh tấn, tâm tin, tâm định. Những pháp như vậy tuy từng sát-na sinh diệt, nhưng vẫn giống nhau, nối tiếp không dứt, nên gọi là tu đạo."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Những pháp như vậy đều từng sát-na diệt; cái từng sát-na diệt ấy cũng giống nhau nối tiếp, vậy thì tu tập thế nào?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Như ngọn đèn tuy từng sát-na diệt mà vẫn có ánh sáng phá tan bóng tối; các pháp như tâm nhớ nghĩ cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như thức ăn của chúng sinh tuy từng sát-na diệt mà vẫn làm cho người đói được no; ví như thuốc hay tuy từng sát-na diệt mà vẫn chữa lành bệnh; ánh sáng mặt trời, mặt trăng tuy từng sát-na diệt mà vẫn làm cho cây rừng cỏ cây lớn lên. Này thiện nam tử! Ông hỏi từng sát-na diệt thì làm sao tăng trưởng: vì tâm không đứt đoạn nên gọi là tăng trưởng.

 Này thiện nam tử! Như người đọc thuộc sách, những chữ những câu đọc không thể cùng một lúc: chữ trước không đến chữ giữa, chữ giữa không đến chữ sau; người, chữ và ý nghĩ đều từng sát-na diệt, nhưng nhờ luyện tập lâu mà thông thạo. Này thiện nam tử! Ví như người thợ vàng từ lúc mới tập nghề cho đến khi bạc đầu, tuy từng sát-na diệt, cái trước không đến cái sau, nhưng nhờ tích lũy rèn luyện mà làm ra đồ càng tinh xảo, vì thế được khen là thợ vàng giỏi. Đọc tụng kinh sách cũng như vậy.

 Này thiện nam tử! Ví như hạt giống, đất cũng không bảo nó: 'Ngươi hãy nảy mầm', mà do bản tính tự nhiên của sự vật nên mầm tự mọc; cho đến hoa cũng không bảo: 'Ngươi hãy kết trái', mà do bản tính tự nhiên nên trái tự sinh. Chúng sinh tu đạo cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như phép đếm, số một không đến số hai, số hai không đến số ba, tuy từng sát-na diệt mà vẫn đếm tới ngàn vạn. Chúng sinh tu đạo cũng như vậy. Này thiện nam tử! Như ngọn đèn từng sát-na diệt, ngọn lửa tắt trước không dặn ngọn lửa sau: 'Ta tắt, ngươi sinh, hãy phá các bóng tối.'

 Này thiện nam tử! Ví như con bê vừa sinh ra liền tìm bú; cái biết tìm bú ấy thật không ai dạy. Tuy từng sát-na diệt mà lúc đầu đói, về sau no. Vì thế nên biết không phải chỉ là giống nhau; nếu chỉ giống nhau thì không thể sinh ra cái khác (từ đói thành no). Chúng sinh tu đạo cũng như vậy: lúc đầu tuy chưa tăng tiến, nhưng nhờ tu lâu mà phá được tất cả phiền não."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã dạy, người Tu-đà-hoàn (bậc thánh đầu tiên trong bốn bậc thánh, đã nhập vào dòng thánh, không còn đọa vào đường ác, chỉ còn tái sinh tối đa bảy lần) sau khi chứng quả, dù sinh vào nước xấu ác vẫn giữ giới, không giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói hai lưỡi, uống rượu. Năm ấm của bậc Tu-đà-hoàn diệt ngay ở chỗ này, không đi đến nước ác; sự tu đạo cũng vậy, không đi đến nước ác. Nếu là giống nhau nối tiếp thì sao không sinh vào cõi nước thanh tịnh tốt đẹp? Còn nếu năm ấm ở nước ác không phải năm ấm của Tu-đà-hoàn, thì sao lại không làm nghiệp ác?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Bậc Tu-đà-hoàn tuy sinh vào nước ác, rốt cuộc không mất danh hiệu Tu-đà-hoàn, dù năm ấm không giống nhau. Vì thế Ta dẫn con bê làm thí dụ. Người Tu-đà-hoàn tuy sinh vào nước ác, nhờ sức của đạo nên không làm nghiệp ác. Này thiện nam tử! Ví như ở núi Hương có vua sư tử, vì thế mọi loài chim bay thú chạy đều tuyệt dấu, không con nào dám đến gần núi ấy. Có khi vị vua ấy đến núi Tuyết, mọi loài chim thú vẫn không dám ở đó. Người Tu-đà-hoàn cũng như vậy, tuy không tu đạo mà nhờ sức đạo nên không làm các điều ác.

 Này thiện nam tử! Ví như có người uống cam lộ (nước thần bất tử), cam lộ tuy đã tiêu mất mà sức mạnh của nó vẫn khiến người ấy không sinh không chết. Này thiện nam tử! Như trên núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) có thứ thuốc quý nhất tên là Lăng-già-lợi; người uống nó, tuy thuốc từng sát-na diệt, nhờ sức thuốc mà không gặp bệnh khổ. Này thiện nam tử! Như chỗ ngồi của vua Chuyển luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chính pháp), vua tuy không có ở đó cũng không ai dám đến gần. Vì sao? Vì oai lực của vua. Người Tu-đà-hoàn cũng như vậy, tuy sinh vào nước ác, không tu tập đạo, nhờ sức đạo nên không làm nghiệp ác.

 Này thiện nam tử! Năm ấm Tu-đà-hoàn tuy diệt ở đây và sinh ra năm ấm khác, nhưng vẫn không mất năm ấm Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Ví như chúng sinh vì muốn có trái mà dốc sức làm lụng với hạt giống: bón phân, tưới nước; chưa có trái mà hạt đã mất, nhưng vẫn gọi là nhờ hạt mà có trái. Năm ấm Tu-đà-hoàn cũng như vậy. Này thiện nam tử! Ví như có người giàu có lớn, chỉ có một người con đã chết từ trước; người con ấy có con lại đang ở xứ khác. Người ấy bỗng nhiên qua đời; cháu nghe tin liền trở về nhận lấy gia sản. Tuy biết của cải không phải do mình làm ra, nhưng khi nhận lấy không ai ngăn cản. Vì sao? Vì cùng một dòng họ. Năm ấm Tu-đà-hoàn cũng như vậy."

 Sư Tử Hống thưa: "Như Phật đã nói bài kệ:

 Tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ) nếu tu tập giới, định cùng trí tuệ,

 nên biết không thối lui, gần gũi đại Niết-bàn.

 Bạch Thế Tôn! Thế nào là tu giới? Thế nào là tu định? Thế nào là tu tuệ?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Nếu có người giữ gìn giới cấm mà chỉ vì lợi cho riêng mình, để được hưởng vui ở cõi người, cõi trời; không vì cứu độ tất cả chúng sinh, không vì bảo vệ chính pháp cao tột; chỉ vì được lợi lộc cung dưỡng, vì sợ ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); vì muốn sống lâu, đẹp đẽ, khỏe mạnh, an ổn, ăn nói lưu loát; vì sợ phép vua, sợ tiếng xấu, sợ bị chê bai; vì công việc ở đời — giữ giới như thế thì không gọi là tu tập giới.

 Này thiện nam tử! Thế nào gọi là chân thật tu tập giới? Khi giữ giới, nếu là vì cứu độ tất cả chúng sinh, vì bảo vệ chính pháp, để độ người chưa được độ, để giải thoát người chưa được giải thoát, để làm chỗ nương cho người không nơi nương tựa, để người chưa vào Niết-bàn được vào Niết-bàn; tu như vậy mà không thấy có giới, không thấy tướng của giới, không thấy người giữ giới, không thấy quả báo, không thấy việc phạm giới. Này thiện nam tử! Nếu được như vậy thì gọi là tu tập giới.

 Thế nào gọi là tu tập tam-muội? Khi tu tam-muội mà chỉ vì tự độ cho mình, vì lợi lộc cung dưỡng, không vì chúng sinh, không vì hộ trì chính pháp; vì thấy lỗi lầm của tham dục, của sự ăn uống nhơ bẩn, thấy chín lỗ trên thân nam nữ đều nhơ nhớp, thấy cảnh tranh cãi, đánh đâm, giết hại lẫn nhau — nếu vì những việc ấy mà tu tam-muội thì không gọi là tu tập tam-muội.

 Này thiện nam tử! Thế nào gọi là chân thật tu tam-muội? Nếu vì chúng sinh mà tu tập tam-muội, đối với chúng sinh được tâm bình đẳng; để chúng sinh được pháp không thối lui; để chúng sinh được tâm thánh; để chúng sinh được Đại thừa (con đường tu lớn, cứu độ cả mình lẫn mọi người); vì muốn hộ trì pháp cao tột; để chúng sinh không thối lui tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ); để chúng sinh được tam-muội Thủ-lăng-nghiêm (phép định kiên cố, dũng mãnh, phá trừ mọi phiền não); để chúng sinh được tam-muội Kim cương (phép định bền chắc như kim cương, phá được mọi thứ); để chúng sinh được đà-la-ni (năng lực ghi nhớ giữ gìn mọi giáo pháp không quên mất); để chúng sinh được bốn vô ngại (bốn khả năng hiểu biết và giảng nói thông suốt: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về biện luận); để chúng sinh thấy Phật tính. Khi làm như vậy mà không thấy có tam-muội, không thấy tướng tam-muội, không thấy người tu, không thấy quả báo. Này thiện nam tử! Nếu được như vậy thì gọi là tu tập tam-muội.

 Thế nào gọi là tu trí tuệ? Nếu người tu suy nghĩ thế này: 'Nếu ta tu tập trí tuệ như thế này thì được giải thoát, vượt khỏi ba đường ác; còn ai có thể làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, ai có thể độ người khỏi đường sinh tử? Phật ra đời thật khó gặp, như hoa ưu-đàm-bát (loài hoa hiếm, tương truyền ba ngàn năm mới nở một lần). Nay ta có thể dứt các mối trói buộc phiền não, chắc chắn được quả giải thoát; vì thế ta phải siêng tu trí tuệ, mau dứt phiền não, sớm được độ thoát.' Tu như vậy thì không gọi là tu tập trí tuệ.

 Thế nào gọi là chân thật tu tập? Người trí khi quán xét nỗi khổ của sinh, già, chết, thấy tất cả chúng sinh bị vô minh che lấp, không biết tu tập đạo chính cao tột, thì nguyện rằng: 'Nguyện thân này của tôi chịu thay cho chúng sinh mọi khổ não lớn. Bao nhiêu nghèo khổ, hèn kém, tâm phá giới, nghiệp tham, giận, si của chúng sinh, nguyện đều dồn hết vào thân tôi. Nguyện các chúng sinh không sinh lòng tham đắm, không bị danh sắc trói buộc. Nguyện các chúng sinh sớm vượt khỏi sinh tử, để một mình tôi ở lại trong đó mà không chán. Nguyện cho tất cả đều được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.' Tu như vậy mà không thấy có trí tuệ, không thấy tướng trí tuệ, không thấy người tu, không thấy quả báo; đó gọi là tu tập trí tuệ. Này thiện nam tử! Tu tập giới, định, tuệ như vậy gọi là Bồ-tát; không thể tu giới, định, tuệ như vậy gọi là Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu cầu giải thoát cho riêng mình)."

 "Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào gọi là tu tập giới? Nếu có thể phá bỏ mười sáu ác luật nghi (mười sáu nghề nghiệp, lối sống tà ác lấy việc hại sinh mạng hay hại người làm kế sinh nhai) của tất cả chúng sinh. Mười sáu điều ấy là gì? Một là vì lợi mà nuôi dê con, nuôi béo rồi đem bán; hai là vì lợi mà mua về giết thịt; ba là vì lợi mà nuôi heo, nuôi béo rồi đem bán; bốn là vì lợi mà mua về giết thịt; năm là vì lợi mà nuôi bê nghé, nuôi béo rồi đem bán; sáu là vì lợi mà mua về giết thịt; bảy là vì lợi mà nuôi gà cho béo, béo rồi đem bán; tám là vì lợi mà mua về giết thịt; chín là câu cá; mười là thợ săn; mười một là cướp bóc; mười hai là đao phủ; mười ba là giăng lưới bắt chim; mười bốn là nói hai lưỡi (đâm thọc gây chia rẽ); mười lăm là cai ngục; mười sáu là đọc chú bắt rồng. Có thể vì chúng sinh mà dứt hẳn mười sáu nghiệp ác ấy, đó gọi là tu giới.

 Thế nào là tu định? Có thể dứt bỏ tất cả tam-muội của thế gian, như tam-muội Vô thân, khiến chúng sinh sinh tâm điên đảo, cho đó là Niết-bàn; lại có tam-muội Vô biên tâm, tam-muội Tịnh tụ, tam-muội Thế biên, tam-muội Thế đoạn, tam-muội Thế tính, tam-muội Thế trượng phu, tam-muội Phi tưởng phi phi tưởng (cảnh định cao nhất của thế gian, nơi tâm không còn nhận biết thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không nhận biết). Những phép định như vậy khiến chúng sinh sinh tâm điên đảo, cho đó là Niết-bàn. Nếu có thể dứt hẳn những tam-muội ấy thì gọi là tu tập tam-muội.

 Thế nào gọi là tu tập trí tuệ? Có thể phá được mọi cái thấy sai lầm của thế gian. Tất cả chúng sinh đều có những cái thấy sai lầm, như cho rằng: sắc chính là ta, cũng là cái của ta; trong sắc có ta, trong ta có sắc; cho đến thức cũng như vậy. Hoặc cho rằng cái thường còn chính là ta, sắc diệt mà ta vẫn còn; hoặc cho rằng sắc chính là ta, sắc diệt thì ta diệt. Lại có người nói: kẻ tạo tác gọi là ta, kẻ nhận chịu gọi là sắc. Lại có người nói: kẻ tạo tác gọi là sắc, kẻ nhận chịu gọi là ta. Lại có người nói: không có kẻ tạo tác, không có kẻ nhận chịu, mọi thứ tự sinh tự diệt, đều không do nhân duyên. Lại có người nói: không có kẻ tạo tác, không có kẻ nhận chịu, tất cả đều do thần Tự Tại (vị thần được ngoại đạo cho là đấng sáng tạo, làm chủ vạn vật) tạo ra. Lại có người nói: không có kẻ tạo tác, không có kẻ nhận chịu, tất cả đều do thời gian tạo ra. Lại có người nói: kẻ tạo tác và kẻ nhận chịu đều không có, năm đại (năm yếu tố cơ bản cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió, hư không) gọi là chúng sinh. Này thiện nam tử! Nếu có thể phá được những cái thấy sai lầm như vậy của tất cả chúng sinh thì gọi là tu trí tuệ.

 Này thiện nam tử! Tu tập giới là để thân được lặng yên; tu tập tam-muội là để tâm được lặng yên; tu tập trí tuệ là để phá tâm nghi ngờ. Phá tâm nghi ngờ là để tu tập đạo; tu tập đạo là để thấy Phật tính; thấy Phật tính là để đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là để được đại Niết-bàn cao tột; được đại Niết-bàn là để dứt hết mọi sinh tử, mọi phiền não, mọi cõi hữu, mọi cảnh giới, mọi đế (các chân lý thuộc phạm vi thế gian như khổ và nguyên nhân của khổ) của chúng sinh. Dứt sinh tử cho đến dứt các đế là để được pháp thường, lạc, ngã, tịnh."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã dạy, nếu không sinh không diệt gọi là đại Niết-bàn, thì sự sinh cũng vậy, không sinh không diệt, sao không gọi là Niết-bàn?"

 "Này thiện nam tử! Đúng vậy, đúng vậy, như ông nói. Sự sinh ấy tuy không sinh không diệt nhưng có đầu có cuối."

 "Bạch Thế Tôn! Pháp sinh tử này cũng không có đầu không có cuối. Nếu không đầu không cuối thì gọi là thường còn; thường còn tức là Niết-bàn. Sao không gọi sinh tử là Niết-bàn?"

 "Này thiện nam tử! Pháp sinh tử này đều có nhân có quả; vì có nhân có quả nên không thể gọi là Niết-bàn. Vì sao? Vì thể của Niết-bàn không có nhân, không có quả."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Niết-bàn cũng có nhân có quả. Như Phật đã nói:

 Do nhân nên sinh trời, do nhân đọa đường ác,

 do nhân được Niết-bàn, vì thế đều có nhân.

 Như xưa kia Phật bảo các tỳ-kheo: 'Nay Ta sẽ nói về đạo và quả của sa-môn. Sa-môn là người có thể tu đầy đủ giới, định, tuệ; đạo là bát thánh đạo; quả của sa-môn chính là Niết-bàn.' Bạch Thế Tôn! Niết-bàn như vậy há chẳng phải là quả sao? Sao lại nói thể của Niết-bàn không nhân không quả?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Nhân của Niết-bàn mà Ta nói chính là Phật tính. Tính của Phật tính không sinh ra Niết-bàn, vì thế Ta nói Niết-bàn không có nhân. Vì phá được phiền não nên gọi là quả lớn; vì không do đạo sinh ra nên gọi là không có quả. Vì thế Niết-bàn không nhân không quả."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Phật tính của chúng sinh là tất cả cùng chung một cái, hay mỗi người có một cái riêng? Nếu là cùng chung, thì khi một người đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tất cả chúng sinh lẽ ra cũng đồng thời đạt được. Bạch Thế Tôn! Như hai mươi người cùng có một kẻ thù, nếu một người trừ được thì mười chín người kia cũng đều trừ được. Phật tính cũng vậy, một người được thì những người khác cũng phải được. Nếu mỗi người có riêng thì là vô thường (không thường còn, có biến đổi). Vì sao? Vì có thể đếm được. Thế mà Phật nói Phật tính của chúng sinh chẳng phải một, chẳng phải hai. Nếu mỗi người có riêng thì không nên nói chư Phật bình đẳng, cũng không nên nói Phật tính như hư không."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Phật tính của chúng sinh chẳng phải một, chẳng phải hai. Chư Phật bình đẳng giống như hư không, tất cả chúng sinh cùng có chung. Nếu ai có thể tu bát thánh đạo, nên biết người ấy liền thấy rõ được. Này thiện nam tử! Trên núi Tuyết có loại cỏ tên là Nhẫn Nhục, bò ăn cỏ ấy thì sữa thành đề hồ (chất tinh túy nhất chế từ sữa, ngon và bổ nhất). Phật tính của chúng sinh cũng như vậy."

 Sư Tử Hống thưa: "Cỏ Nhẫn Nhục Phật nói là một hay nhiều? Nếu chỉ có một thì bò ăn sẽ hết; nếu nhiều thì sao lại nói Phật tính của chúng sinh cũng như vậy? Như Phật nói, nếu ai tu tập bát thánh đạo thì thấy Phật tính, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu đạo chỉ có một thì như cỏ Nhẫn Nhục, sẽ có lúc hết; nếu có lúc hết thì một người tu rồi, những người khác không còn phần. Nếu đạo có nhiều thì sao có thể nói là tu tập đầy đủ, cũng không thể gọi là trí tát-bà-nhã (trí biết tất cả, trí tuệ toàn tri của Phật)."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Như con đường bằng phẳng, tất cả chúng sinh đều đi trên đó mà không bị ngăn trở. Giữa đường có cây, bóng mát mẻ; người đi đường ngồi dưới gốc dừng xe nghỉ ngơi. Nhưng bóng cây ấy vẫn luôn ở đó không dời, cũng không tiêu mất, không ai mang đi được. Con đường ví cho thánh đạo, bóng cây ví cho Phật tính. Này thiện nam tử! Ví như thành lớn chỉ có một cửa, tuy nhiều người qua lại ra vào, không ai có thể gây cản trở, cũng không ai phá hủy, làm sập mà mang đi được. Này thiện nam tử! Ví như cây cầu là chỗ người đi qua, cũng không ai ngăn chặn, cản trở, phá hủy mang đi. Này thiện nam tử! Ví như thầy thuốc giỏi chữa khắp mọi bệnh, cũng không ai có thể ngăn thầy chỉ chữa người này mà bỏ người kia. Thánh đạo và Phật tính cũng như vậy."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Các thí dụ được dẫn không hợp nghĩa như vậy. Vì sao? Người đi trước trên đường sẽ cản người đi sau, sao lại nói không có ngăn trở? Các thí dụ khác cũng vậy. Nếu thánh đạo và Phật tính như thế thì khi một người tu sẽ cản trở những người khác."

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Điều ông nói không hợp nghĩa. Thí dụ về đạo của Ta là thí dụ lấy một phần nhỏ, không phải lấy toàn bộ. Này thiện nam tử! Đạo của thế gian thì có ngăn trở, có khác biệt bên này bên kia, không bình đẳng. Đạo vô lậu (con đường tu không còn dính phiền não rò rỉ) thì không như vậy, khiến chúng sinh không bị ngăn trở, bình đẳng không hai, không có phương hướng, nơi chốn, không có khác biệt bên này bên kia. Con đường chân chính như vậy đối với Phật tính của tất cả chúng sinh làm liễu nhân (nhân làm hiển lộ cái vốn sẵn có, như đèn soi cho thấy đồ vật), chứ không làm sinh nhân (nhân sinh ra cái trước đó chưa có), giống như ngọn đèn sáng soi rõ đồ vật.

 Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh đều cùng do vô minh làm nhân duyên mà có hành (những tạo tác, hoạt động của thân, lời, ý). Không thể nói một người do vô minh làm nhân duyên mà có hành rồi thì những người còn lại không có. Tất cả chúng sinh đều do vô minh làm nhân duyên mà có hành, vì thế nói mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối tiếp nhau tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết) đều bình đẳng. Con đường chân chính vô lậu mà chúng sinh tu cũng như vậy, đều dứt như nhau phiền não, bốn loài sinh (bốn cách sinh ra: từ thai, từ trứng, từ chỗ ẩm ướt, từ biến hóa), các cõi, các đường trong các hữu của chúng sinh. Vì nghĩa ấy nên gọi là bình đẳng. Những người đã chứng, cái biết cái thấy của người này người kia không ngăn trở nhau, vì thế gọi là trí tát-bà-nhã."

 Sư Tử Hống thưa: "Thân của tất cả chúng sinh không phải một loại: có thân trời, có thân người, thân súc sinh, ngạ quỷ (loài quỷ đói), địa ngục. Nhiều loại thân khác biệt nhau như vậy, sao lại nói Phật tính là một?"

 Phật dạy: "Này thiện nam tử! Ví như có người bỏ thuốc độc vào sữa, cho đến khi thành đề hồ vẫn đều có độc. Sữa không gọi là lạc (sữa đông, sữa chua), lạc không gọi là sữa, cho đến đề hồ cũng vậy. Tên gọi tuy thay đổi mà tính độc không mất, khắp trong năm vị (năm giai đoạn chế biến sữa: sữa tươi, lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ) đều như vậy. Nếu uống đề hồ cũng có thể chết người, dù thật ra không bỏ độc vào đề hồ. Phật tính của chúng sinh cũng như vậy: tuy ở trong năm đường (năm nẻo tái sinh: trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) nhận những thân khác nhau, nhưng Phật tính ấy luôn là một, không thay đổi."

 Sư Tử Hống thưa: "Bạch Thế Tôn! Mười sáu nước lớn (mười sáu vương quốc lớn ở Ấn Độ thời Phật) có sáu thành lớn là thành Xá-bà-đề, thành Bà-chỉ-đa, thành Chiêm-bà, thành Tỳ-xá-ly, thành Ba-la-nại, thành Vương Xá. Sáu thành ấy lớn nhất ở đời. Vì sao Như Lai bỏ đi, lại đến nơi biên địa xấu xa, rất quê mùa, chật hẹp nhỏ bé là thành Câu-thi-na mà nhập bát-niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, tức Phật nhập diệt, rời bỏ thân xác)?"

 "Này thiện nam tử! Ông không nên nói thành Câu-thi-na là biên địa xấu xa, quê mùa chật hẹp nhất, mà nên nói thành này được trang nghiêm bằng những công đức vi diệu. Vì sao? Vì đó là nơi chư Phật, Bồ-tát đã đi qua. Này thiện nam tử! Như nhà của người hèn, nếu vua ghé qua thì nên khen ngợi rằng: 'Ngôi nhà này đẹp đẽ, đầy đủ công đức, khiến được đại vương quay xe ghé thăm.' Này thiện nam tử! Như người bệnh nặng uống thứ thuốc tồi tệ, uống rồi khỏi bệnh thì nên vui mừng khen ngợi: 'Thuốc này hay nhất, tốt nhất, chữa lành bệnh cho ta.' Này thiện nam tử! Như người đi thuyền giữa biển lớn, thuyền bỗng vỡ, không có gì để bám, nhờ bám vào một xác chết mà vào được bờ. Đến bờ rồi nên rất vui mừng khen ngợi: 'Nhờ gặp được cái xác này mà ta được an ổn.' Thành Câu-thi-na cũng như vậy, là nơi chư Phật, Bồ-tát đi qua, sao lại nói là thành biên địa xấu xa, quê mùa chật hẹp?

 Này thiện nam tử! Ta nhớ thuở xưa, cách nay số kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Hằng, có một kiếp tên là Thiện Giác. Bấy giờ có vị thánh vương họ Kiều-thi-ca, đầy đủ bảy báu (bảy vật báu của vua Chuyển luân: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu), có đủ một ngàn người con. Vua ấy ban đầu dựng nên thành này, chu vi bề dọc bề ngang mười hai do-diên, trang hoàng bằng bảy báu. Xứ này có nhiều sông, nước trong sạch, êm dịu, ngọt ngon, như sông Nê-liên-thiền, sông Y-la-bạt-đề, sông Hy-liên-thiền, sông Y-sưu-mạt-đôi, sông Tỳ-bà-xá-na; những sông như thế có đến năm trăm con. Hai bên bờ sông cây cối sum suê, hoa trái tươi sạch. Bấy giờ nhân dân sống lâu vô lượng. Khi ấy vị Chuyển luân thánh vương, sau một trăm năm, cất lời tuyên bố: 'Như Phật đã dạy, tất cả các pháp đều vô thường. Nếu ai tu tập mười điều thiện (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến) thì dứt được nỗi khổ lớn của vô thường ấy.' Nhân dân nghe xong đều cùng vâng theo tu mười điều thiện.

 Lúc ấy Ta nghe danh hiệu Phật, giữ gìn mười điều thiện, suy ngẫm tu tập, lần đầu phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Phát tâm rồi, Ta lại đem pháp ấy dạy lại vô lượng vô biên chúng sinh rằng: 'Tất cả các pháp đều vô thường, biến đổi hư hoại.' Vì thế nay Ta tiếp nối ở nơi này cũng nói các pháp vô thường, biến đổi hư hoại, chỉ nói thân Phật là pháp thường trụ (thường còn mãi, không biến đổi). Ta nhớ lại nhân duyên đã làm thuở xưa, vì thế nay đến đây nhập Niết-bàn, cũng muốn đền đáp ân xưa của đất này. Vì nghĩa ấy, trong kinh Ta có nói: 'Quyến thuộc của Ta là người nhận ơn thì biết đền đáp.'

 Lại nữa, này thiện nam tử! Thuở xưa khi chúng sinh sống lâu vô lượng, thành này tên là Câu-xá-bạt-đề, chu vi bề dọc bề ngang năm mươi do-diên. Bấy giờ ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người sinh sống) dân cư ở liền sát nhau, gà bay từ nhà này sang nhà kia được. Có vị vua Chuyển luân tên là Thiện Kiến, đầy đủ bảy báu, đủ một ngàn người con, làm vua cả bốn châu thiên hạ. Thái tử thứ nhất suy ngẫm chính pháp mà thành Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không nhờ thầy dạy, thường sống một mình, không thuyết pháp rộng rãi). Vua Chuyển luân thấy thái tử thành Bích-chi Phật, oai nghi đĩnh đạc, thần thông hiếm có, thấy vậy liền bỏ ngôi vua như vứt bỏ nước mũi nước bọt, xuất gia ở khoảng giữa rừng cây sa-la này, suốt tám vạn năm tu tập tâm từ (lòng thương muốn đem vui cho chúng sinh), rồi tâm bi (lòng thương muốn cứu khổ cho chúng sinh), tâm hỷ (lòng vui theo niềm vui của người), tâm xả (lòng buông bỏ, bình đẳng không phân biệt thân sơ), mỗi tâm đều tám vạn năm. Này thiện nam tử! Muốn biết vị thánh vương Thiện Kiến lúc ấy, chính là thân Ta. Vì thế nay Ta luôn vui thích an trú trong bốn pháp ấy. Bốn pháp ấy gọi là tam-muội. Vì nghĩa ấy nên thân Như Lai là thường, lạc, ngã, tịnh. Này thiện nam tử! Vì nhân duyên ấy mà nay Ta đến ở giữa rừng cây sa-la thành Câu-thi-na này, nhập tam-muội chính thụ (trạng thái thiền định chân chính, tâm hoàn toàn an trụ trong định).

 Này thiện nam tử! Ta nhớ thuở xưa, cách nay vô lượng kiếp, thành này bấy giờ tên là Ca-tỳ-la-vệ. Thành ấy có vua tên là Bạch Tịnh, phu nhân của vua tên là Ma-da. Vua có một người con tên là Tất-đạt-đa. Bấy giờ vương tử không do thầy dạy, tự mình suy ngẫm mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Ngài có hai đệ tử: một là Xá-lợi-phất, hai là Đại Mục-kiền-liên; đệ tử hầu cận tên là A-nan. Bấy giờ Thế Tôn ấy ở giữa hai cây sa-la song đôi giảng nói kinh Đại Niết-bàn như thế này. Lúc ấy Ta có mặt trong hội, được dự việc ấy, nghe nói các chúng sinh đều có Phật tính. Nghe xong, Ta liền được không thối lui đối với bồ-đề (sự giác ngộ), rồi tự phát nguyện: 'Nguyện đời vị lai khi tôi thành Phật, cha mẹ, đất nước, tên gọi, đệ tử, người hầu cận, việc thuyết pháp giáo hóa đều giống hệt như Thế Tôn hiện nay, không khác.' Vì nhân duyên ấy mà nay Ta đến đây tuyên dương giảng nói kinh Đại Niết-bàn.

 Này thiện nam tử! Khi Ta mới xuất gia, chưa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vua Tần-bà-sa-la (vua nước Ma-kiệt-đà) sai sứ đến nói: 'Thái tử Tất-đạt! Nếu ngài làm thánh vương thì tôi xin làm bề tôi. Nếu ngài không ưa đời sống gia đình mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì xin trước hết hãy đến thành Vương Xá này thuyết pháp độ người và nhận sự cúng dường của tôi.' Lúc ấy Ta im lặng, tức là đã nhận lời mời ấy.

 Này thiện nam tử! Sau khi Ta mới đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đi về nước Kiệt-xà (?), bên sông Y-liên-thiền có một vị Bà-la-môn (người thuộc giai cấp tu sĩ, tư tế cao nhất trong xã hội Ấn Độ) họ Ca-diếp, cùng năm trăm đệ tử ở bên bờ sông ấy cầu đạo cao tột. Ta vì người ấy mà đến thuyết pháp. Ca-diếp nói: 'Cù-đàm (họ của Đức Phật)! Nay tôi đã già, đã một trăm hai mươi tuổi. Toàn thể nhân dân nước Ma-già-đà cùng đại vương Tần-bà-sa-la đều cho rằng tôi đã chứng quả A-la-hán. Nay nếu tôi đến trước ông nghe pháp thì toàn thể nhân dân có thể sinh lòng điên đảo: "Đại đức Ca-diếp không phải A-la-hán sao?" Mong ông Cù-đàm mau đi nơi khác. Nếu dân chúng nơi đây biết chắc công đức của Cù-đàm hơn tôi, thì chúng tôi không còn cách nào được cúng dường nữa.' Lúc ấy Ta đáp: 'Ca-diếp! Nếu ông không quá ghét giận Ta, thì xin cho Ta ở nhờ một đêm, sáng mai Ta sẽ đi sớm.' Ca-diếp nói: 'Cù-đàm! Lòng tôi không có gì khác, rất quý trọng ông. Chỉ là nơi tôi ở có một con rồng độc, tính hung dữ nóng nảy, e rằng sẽ làm hại ông.' Ta nói: 'Ca-diếp! Độc nhất trong các thứ độc không gì hơn ba độc (tham, giận, si), Ta nay đã dứt hết; độc của thế gian Ta chẳng sợ.' Ca-diếp lại nói: 'Nếu quả ông không sợ thì tốt lắm, xin cứ ở lại.'

 Này thiện nam tử! Lúc ấy Ta cố ý vì Ca-diếp mà hiện mười tám phép biến hóa thần thông, như trong kinh đã nói. Bấy giờ Ca-diếp cùng năm trăm người quyến thuộc, thấy nghe việc ấy rồi đều chứng quả A-la-hán. Lúc ấy Ca-diếp còn có hai người em: một tên là Già-da Ca-diếp, hai tên là Na-đề Ca-diếp, thầy trò quyến thuộc cũng có năm trăm người, cũng đều chứng quả A-la-hán. Khi ấy những đồ đệ của sáu vị thầy ngoại đạo ở thành Vương Xá nghe việc ấy, liền sinh lòng rất ác đối với Ta. Lúc ấy Ta giữ lời hứa, nhận lời mời của vua, đến thành Vương Xá. Chưa đến nửa đường, vua cùng vô lượng trăm ngàn người đều ra đón rước. Ta vì họ thuyết pháp. Nghe pháp xong, tám vạn sáu ngàn vị trời cõi Dục giới (cõi của những chúng sinh còn ham muốn dục lạc, gồm cõi người và sáu tầng trời thấp) phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; mười hai vạn người tùy tùng của vua Tần-bà-sa-la được quả Tu-đà-hoàn; vô lượng chúng sinh thành tựu tâm nhẫn (khả năng an nhận, hiểu và chấp nhận chân lý). Vào thành rồi, Ta độ Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên cùng quyến thuộc của họ hai trăm năm mươi người, khiến họ bỏ tín ngưỡng cũ, xuất gia học đạo. Ta liền ở đó nhận sự cúng dường của vua. Sáu vị thầy ngoại đạo cùng nhau tụ họp kéo đến thành Xá-vệ.

 Bấy giờ trong thành ấy có một vị trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) tên là Tu-đạt-đa. Ông vì con trai đi hỏi vợ mà đến thành Vương Xá. Đến thành ấy rồi, ông ở nhờ nhà trưởng giả San-đàn-na. Lúc ấy vị trưởng giả này nửa đêm thức dậy bảo người nhà: 'Các ngươi hãy dậy mau cùng nhau trang hoàng, quét dọn nhà cửa, sửa soạn cỗ bàn.' Tu-đạt nghe vậy liền nghĩ: 'Chẳng lẽ ông ấy muốn mời vua Ma-già chăng? Hay là có tiệc vui cưới hỏi?' Nghĩ vậy rồi ông liền đến hỏi: 'Thưa đại sĩ (cách gọi tôn kính)! Ông muốn mời vua Tần-bà-sa-la nước Ma-già-đà chăng? Hay là có tiệc vui cưới hỏi, mà vội vàng bận rộn đến thế?'

 Trưởng giả đáp: 'Không phải đâu, thưa cư sĩ (người tại gia). Sáng mai tôi mời Phật, vị Pháp vương cao tột.' Trưởng giả Tu-đạt lần đầu nghe đến danh Phật, lông trên người đều dựng đứng, liền hỏi lại: 'Thế nào gọi là Phật?' Trưởng giả đáp: 'Ông chưa nghe sao? Thành Ca-tỳ-la có một người thuộc dòng họ Thích, tên là Tất-đạt-đa, họ Cù-đàm, cha tên là Bạch Tịnh. Ngài sinh ra chưa bao lâu, các thầy xem tướng đoán rằng nhất định sẽ làm Chuyển luân thánh vương, chắc chắn như quả am-la (một loại quả, như quả xoài) đã cầm trong tay. Nhưng lòng ngài không ham thích, bỏ đi xuất gia, không thầy mà tự giác ngộ, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, tham, giận, si đã dứt sạch, thường còn không đổi, không sinh không diệt, không có lo sợ. Đối với các chúng sinh, lòng ngài bình đẳng như cha mẹ thương đều đứa con một. Thân tâm của ngài hơn hết thảy mọi người; tuy hơn tất cả mà không kiêu mạn. Người xoa hương thơm lên thân ngài và kẻ cắt xẻo thân ngài, lòng ngài đối với hai người không khác. Trí tuệ thông suốt, đối với các pháp không ngăn ngại. Ngài có đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), tam-muội năm trí, đại từ đại bi, và ba niệm xứ (ba sự an trú tâm của Phật: người nghe pháp kính tin cũng không vui mừng, người không kính tin cũng không buồn, có người tin người không tin cũng không vui không buồn). Vì thế gọi là Phật. Sáng mai ngài nhận lời mời của tôi, vì thế vội vàng chưa rảnh tiếp ông.'

 Tu-đạt-đa nói: 'Lành thay, đại sĩ! Vị gọi là Phật có công đức cao tột ấy nay ở đâu?' Trưởng giả đáp: 'Nay ngài ở ngay tại thành lớn Vương Xá này, trong tinh xá (ngôi chùa, nơi ở của người tu) Trúc Lâm Ca-lan-đà.' Lúc ấy Tu-đạt-đa một lòng nghĩ đến mọi công đức của Phật: mười lực, vô sở úy, tam-muội năm trí, đại từ đại bi và ba niệm xứ. Khi nghĩ như vậy, bỗng nhiên sáng rực, ánh sáng mạnh mẽ như ban ngày. Ông liền theo ánh sáng đi ra đến cửa thành. Nhờ thần lực của Phật, cửa thành tự mở. Ra khỏi cửa rồi, trên đường có một ngôi đền thờ thần; Tu-đạt đi qua, lễ bái kính chào, liền trở lại tối đen, trong lòng hoảng sợ, lại muốn quay về chỗ trọ.

 Khi ấy ở cửa thành có một vị thần bảo Tu-đạt: 'Thưa ngài! Nếu đến chỗ Như Lai sẽ được nhiều lợi ích tốt lành.' Tu-đạt-đa hỏi: 'Lợi ích tốt lành thế nào?' Đáp: 'Thưa trưởng giả! Giả sử có người đem chuỗi ngọc báu thật (?), trăm con ngựa hay, trăm con voi thơm (voi quý), trăm cỗ xe báu, đúc vàng thành tượng người cũng một trăm pho, những người nữ xinh đẹp đeo chuỗi ngọc nạm đủ các báu, cung điện nhà cửa tốt đẹp chạm trổ hoa văn, mâm vàng đựng thóc bạc, mâm bạc đựng thóc vàng, mỗi thứ một trăm, đem cho một người; cứ như thế lần lượt cho khắp cả cõi Diêm-phù-đề, công đức được hưởng cũng không bằng người phát tâm bước một bước đến chỗ Như Lai.' Tu-đạt-đa hỏi: 'Này thiện nam tử! Ông là ai?' Đáp: 'Thưa trưởng giả! Tôi là con của Bà-la-môn Thắng Tướng, là bạn lành của ông thuở trước. Ngày xưa nhân thấy Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên mà lòng tôi sinh vui mừng, bỏ thân này được làm con của Tỳ-sa-môn, vị Thiên vương phương bắc (vị vua trời trấn giữ phương bắc), chuyên lo canh giữ thành Vương Xá này. Tôi chỉ nhân lễ bái các vị Xá-lợi-phất mà sinh lòng vui mừng, còn được thân tốt đẹp như thế này, huống gì được gặp bậc Đại sư Như Lai mà lễ bái cúng dường.'

 Trưởng giả Tu-đạt nghe việc ấy xong liền quay lại đường cũ, đến chỗ Ta. Đến nơi, ông cúi đầu sát chân Ta kính lễ. Lúc ấy Ta liền vì ông thuyết pháp thích hợp. Trưởng giả nghe xong được quả Tu-đà-hoàn. Đã chứng quả rồi, ông lại thỉnh Ta: 'Như Lai đại từ, cúi mong ngài đoái đến thành Xá-vệ nhận chút cúng dường của con.' Ta liền hỏi: 'Ở nước Xá-vệ, ông có tinh xá nào đủ chỗ cho chúng ta ở không?' Tu-đạt-đa thưa: 'Nếu Phật thương xót mà đoái đến, con sẽ dốc sức lo liệu xây dựng.' Này thiện nam tử! Lúc ấy Ta im lặng nhận lời. Trưởng giả Tu-đạt đã được nhận lời, liền thưa với Ta: 'Từ trước đến nay con chưa từng làm việc này, cúi mong Như Lai sai Xá-lợi-phất chỉ bảo phép tắc.' Ta liền dặn bảo Xá-lợi-phất giúp ông lo liệu.

 Lúc ấy Xá-lợi-phất cùng Tu-đạt-đa ngồi chung một xe đến thành Xá-vệ. Nhờ thần lực của Ta, qua một ngày một đêm đã đến nơi. Khi ấy Tu-đạt-đa thưa với Xá-lợi-phất: 'Thưa đại đức! Ngoài thành lớn này, nơi nào có khoảng đất không gần không xa, nhiều suối ao, có rừng cây đẹp, hoa trái sum suê, trong sạch thanh vắng? Con sẽ ở đó xây tinh xá cho Phật Thế Tôn và chư tỳ-kheo tăng.' Xá-lợi-phất nói: 'Vườn rừng của Kỳ-đà không gần không xa, trong sạch yên vắng, có nhiều suối ao, cây cối hoa trái mùa nào cũng có. Nơi này tốt nhất, có thể dựng tinh xá.'

 Tu-đạt-đa nghe lời ấy xong liền đến chỗ đại trưởng giả Kỳ-đà, nói với Kỳ-đà: 'Nay tôi muốn xây tăng phường (nơi ở của chư tăng) cho vị Pháp vương cao tột, chỉ có vườn đất của ông là thích hợp để xây. Nay tôi muốn mua, ông có bằng lòng bán cho không?' Kỳ-đà đáp: 'Dù ông lấy vàng ròng trải khắp mặt đất, tôi cũng không bán.' Tu-đạt-đa nói: 'Hay lắm, Kỳ-đà! Vườn đất thuộc về tôi, ông hãy lấy vàng.' Kỳ-đà đáp: 'Vườn tôi không bán, sao lại lấy vàng?' Tu-đạt-đa nói: 'Nếu ý ông chưa rõ, chúng ta hãy cùng đến chỗ người xử kiện.' Hai vị trưởng giả liền cùng đến chỗ người xử kiện. Người xử kiện phán: 'Vườn thuộc về Tu-đạt, Kỳ-đà lấy vàng.'

 Trưởng giả Tu-đạt liền sai người dùng xe ngựa chở vàng đến, theo đó trải ra mặt đất. Trong một ngày, chỉ còn năm trăm bước đất chưa trải vàng kín. Kỳ-đà nói: 'Thưa trưởng giả! Nếu ông hối hận thì tùy ý dừng lại.' Tu-đạt-đa nói: 'Tôi không hối hận.' Rồi ông tự nghĩ nên lấy vàng ở kho nào cho đủ. Kỳ-đà nghĩ: 'Như Lai Pháp vương chân thật cao tột, pháp mầu ngài nói trong sạch không nhiễm, nên mới khiến người này coi nhẹ của báu đến thế.' Ông liền nói với Tu-đạt: 'Phần còn lại chưa trải kín thì không cần vàng nữa, xin cho tôi được dâng phần ấy. Tôi sẽ tự xây cổng lầu cho Phật, để Như Lai thường qua lại ra vào.' Trưởng giả Kỳ-đà tự xây cổng lầu. Trưởng giả Tu-đạt trong bảy ngày xây xong đủ ba trăm gian phòng lớn, sáu mươi ba chỗ thiền phòng yên tĩnh (phòng ngồi thiền), phòng mùa đông, nhà mùa hạ đều riêng biệt, nhà bếp, nhà tắm, chỗ rửa chân, nhà xí lớn nhỏ, không thứ gì không đầy đủ.

 Sắp đặt xong, ông liền cầm lư hương, hướng về thành Vương Xá từ xa khấn rằng: 'Những gì cần sắp đặt đã làm xong, cúi mong Như Lai từ bi thương xót, vì các chúng sinh mà nhận chỗ ở này.' Lúc ấy Ta từ xa biết rõ lòng trưởng giả, liền cùng đại chúng rời thành Vương Xá; chỉ trong khoảng thời gian một tráng sĩ co duỗi cánh tay, đã đến tinh xá của Tu-đạt trong vườn rừng Kỳ-đà ở thành Xá-vệ. Ta đến rồi, trưởng giả Tu-đạt đem mọi thứ đã sắp đặt dâng cúng Ta. Ta nhận xong liền ở trong đó."

 Hết quyển thứ hai mươi chín, kinh Đại Bát Niết-bàn.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi.

 Ngài Tam tạng (vị pháp sư thông thạo cả ba kho giáo pháp: kinh, luật, luận) Đàm Vô Sấm, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào thời Bắc Lương.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video