Thiên 1 — Phẩm thứ nhất: Không thể nói, không hai

 # Kinh Giải Tiết do Phật nói (kinh Phật dạy về việc gỡ mở những chỗ nút thắt sâu kín của giáo lý)

 Kinh Giải Tiết do Phật nói, một quyển.

 Kinh dịch lại, nằm ngoài năm bộ lớn của Đại thừa (Đại thừa: "cỗ xe lớn", dòng giáo pháp hướng đến thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh; năm bộ lớn là Bát Nhã, Bảo Tích, Đại Tập, Hoa Nghiêm, Niết Bàn; "dịch lại" nghĩa là bản dịch khác của cùng một kinh đã có bản dịch trước).

 Kinh Giải Tiết do Phật nói, một quyển.

 Pháp sư Tam tạng (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Chân Đế, người Thiên Trúc (Ấn Độ), dịch vào đời Trần.

 Kinh Giải Tiết do Phật nói.

 Phẩm thứ nhất: Không thể nói bằng lời, không hai.

 Tôi nghe như vầy. Một thời, Phật Bà-già-bà (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn, đấng đầy đủ phúc đức được đời tôn kính) ở núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu, tức núi Kên Kên) gần thành Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà ở Ấn Độ xưa), cùng với chúng đại tỳ-kheo (tỳ-kheo: người nam xuất gia đã thọ đủ giới) chín vạn chín nghìn người. Tất cả đều là A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử), các lậu (phiền não, thứ làm rỉ chảy tâm và giữ người lại trong sinh tử) đã hết, việc cần làm đã làm xong, đã bỏ mọi gánh nặng, đã được lợi ích cho chính mình, đã dứt hết những trói buộc vào các cõi tồn tại; tâm khéo được giải thoát, khéo được tự tại, khéo được xa-ma-tha (phép tu "chỉ": làm tâm lắng dừng, chuyên chú vào một điểm) và tỳ-bà-xá-na (phép tu "quán": dùng trí tuệ quan sát thấu suốt sự vật).

 Tên các vị là Tịnh Mệnh A-nhã Kiều-trần-như (một trong năm vị đệ tử đầu tiên của Phật), cho đến Tu-bồ-đề, vị trụ trong định A-la-na (định "Vô tránh": tâm lắng yên, không tranh cãi với ai; định là trạng thái tâm tập trung, không tán loạn), v.v. Lại có chúng đại tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ đủ giới) ba vạn sáu nghìn người, đứng đầu là Ma-ha-ba-xà-ba-đề (dì của Phật, người nữ xuất gia đầu tiên) cho đến tỳ-kheo-ni Bạt-đà-ca-tỳ-la. Lại có vô số ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tu tại gia) và ưu-bà-di (nữ cư sĩ tu tại gia), đứng đầu là vua Tần-bà-sa-la (vua nước Ma-kiệt-đà).

 Lại có hàng trăm nghìn, không đếm xuể, Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc lớn), là chúng Bồ-tát trong Hiền kiếp (thời kỳ vũ trụ hiện tại, có nghìn vị Phật hiền thánh ra đời), hoặc ở cõi này, hoặc từ phương khác đến; đứng đầu là Bồ-tát Di-lặc, vị "Nhất sinh bổ xứ" (chỉ còn một đời nữa là thành Phật, sẽ kế vị Phật Thích-ca), Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi (vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ), Bồ-tát Quán Thế Âm (vị Bồ-tát lắng nghe tiếng kêu khổ của chúng sinh để cứu giúp), v.v. Các vị đều thông suốt pháp tính (bản tính chân thật của mọi sự vật) lớn lao sâu xa, hiền hòa dễ dạy, khéo thực hành bình đẳng, tu theo con đường của Bồ-tát, là thiện tri thức (người bạn lành, người dẫn đường chân chính) đích thực của hết thảy chúng sinh, được đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và gìn giữ giáo pháp không quên mất) không bị ngăn ngại, chuyển bánh xe pháp không lui sụt (giảng dạy giáo pháp không bao giờ thoái lui), đã từng cúng dường vô số chư Phật. Những đại chúng như thế đều tụ họp đông đủ.

 Khi ấy, Bồ-tát Như Lý Chính Văn (tên có nghĩa: "nghe đúng chính như lý") hỏi Bồ-tát Năng Giải Thâm Thâm Nghĩa Tiết (tên có nghĩa: "giải được những nút thắt nghĩa lý rất sâu"): "Này Phật tử (người con Phật)! 'Hết thảy pháp (mọi sự vật, hiện tượng) không hai' — câu 'hết thảy pháp không hai' ấy nghĩa thế nào?"

 Bồ-tát Năng Giải Thâm Thâm Nghĩa Tiết đáp: "Thiện nam tử (người nam có căn lành, cách xưng hô thân mật)! Hết thảy pháp không ra ngoài hai loại này, đó là sở tác và phi sở tác (sở tác: pháp hữu vi, những gì do nhân duyên tạo tác mà thành, có sinh có diệt; phi sở tác: pháp vô vi, cái không do tạo tác, không sinh không diệt). Cái gọi là sở tác thì không phải sở tác, cũng không phải phi sở tác; cái gọi là phi sở tác thì không phải phi sở tác, cũng không phải sở tác."

 Bồ-tát Như Lý Chính Văn hỏi: "Này Phật tử! Thế nào là sở tác không phải sở tác, cũng không phải phi sở tác; và phi sở tác không phải phi sở tác, cũng không phải sở tác?"

 Bồ-tát Năng Giải Thâm Thâm Nghĩa Tiết đáp: "Thiện nam tử! Chữ 'sở tác' là lời lẽ trong chính giáo của Đại Sư (bậc Thầy lớn, tức Phật). Đã là lời lẽ trong chính giáo của Đại Sư, thì đó là lời nói do thế gian đặt ra, khởi lên từ phân biệt (sự suy tính, chia tách, gán tên của tâm). Lời nói thế gian ấy đã khởi từ phân biệt, thì vì các thứ phân biệt và những điều được nói ra đều hoàn toàn không thành thật, cho nên nó không phải sở tác. Thiện nam tử! Còn nói là phi sở tác thì cũng thuộc vào phạm vi lời dạy. Nếu có pháp nào lìa cả sở tác lẫn phi sở tác, thì pháp ấy cũng như thế, cũng như thế (cũng chỉ là lời nói) (?).

 Nếu như vậy, há lời dạy của Đại Sư không có nghĩa gì sao? Không phải không có nghĩa. Nếu có nghĩa thì nghĩa ấy ra sao? Đó là cái thể không thể nói (bản thể chân thật vượt ngoài lời lẽ), chỉ có cái biết, cái thấy không phân biệt của bậc thánh mới nhận ra được. Vì muốn khiến người khác thấu suốt cái thể không thể nói ấy, nên Đại Sư nói lời dạy này, gọi đó là 'pháp sở tác'.

 Thiện nam tử! Chữ 'phi sở tác' là lời lẽ trong chính giáo của Đại Sư. Đã là lời lẽ trong chính giáo của Đại Sư, thì đó là lời nói do thế gian đặt ra, khởi lên từ phân biệt. Lời nói thế gian ấy đã khởi từ phân biệt, thì vì các thứ phân biệt và những điều được nói ra đều hoàn toàn không thành thật, cho nên nó không phải phi sở tác. Thiện nam tử! Còn nói là sở tác thì cũng thuộc vào phạm vi lời dạy. Nếu có pháp nào lìa cả phi sở tác lẫn sở tác, thì pháp ấy cũng như thế, cũng như thế (?). Nếu như vậy, há lời dạy của Đại Sư không có nghĩa gì sao? Không phải không có nghĩa. Nếu có nghĩa thì nghĩa ấy ra sao? Đó là cái thể không thể nói, chỉ có cái biết, cái thấy không phân biệt của bậc thánh mới nhận ra được. Vì muốn khiến người khác thấu suốt cái thể không thể nói ấy, nên Đại Sư nói lời dạy này, gọi đó là 'pháp phi sở tác'.

 Thiện nam tử! Ví như một nhà ảo thuật khéo léo cùng đệ tử của ông, ở ngã tư đường, lấy cỏ lá, cây gỗ, đá sỏi… gom về một chỗ rồi làm hiện ra đủ thứ cảnh ảo: quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ; ngọc ma-ni (ngọc báu), trân châu, san hô, ngọc đá, cùng kho lẫm… Nếu có những người như trẻ thơ, phàm phu (người thường chưa giác ngộ), ngu si, hiểu biết sai lệch, không nhận ra cái gốc của trò ảo thuật là cỏ cây…, thì khi thấy hoặc nghe, người ấy nghĩ rằng: 'Thật có bốn đạo quân voi ngựa này và kho báu này.' Rồi theo những gì đã thấy đã nghe, tùy sức mình mà bám chặt vào điều thấy nghe ấy và nói rằng: 'Đây là thật, ngoài ra đều không thật.' Người ấy cần phải suy xét lại.

 Còn nếu có những người không phải trẻ thơ, phàm phu, ngu si, hiểu biết sai lệch, biết rõ gốc của trò ảo thuật là cỏ cây…, thì khi thấy hoặc nghe, họ nghĩ rằng: 'Không hề có những thứ voi ngựa và kho báu này.' Theo những gì đã thấy đã nghe, tùy sức mình mà không bám vào điều thấy nghe ấy, họ nói rằng: 'Như ta đã nghĩ, đây là thật, ngoài ra đều không thật.' Tuy họ nói theo lời thế gian, nhưng là để bày tỏ nghĩa thật, nên người ấy không cần phải suy xét lại.

 Thiện nam tử! Cũng vậy, những phàm phu như trẻ thơ này chưa được trí tuệ thánh xuất thế (vượt ra ngoài thế gian) về chân như (bản tính chân thật "như vậy" của mọi pháp, không đổi khác), chưa biết cái thể không thể nói của các pháp. Khi thấy hoặc nghe các pháp sở tác và phi sở tác, người ấy nghĩ rằng: 'Thật có các pháp sở tác và phi sở tác như thế.' Vì sao? Vì thấy được, biết được. Theo những gì đã thấy đã nghe, tùy sức mình mà bám chặt vào đó, theo điều thấy nghe mà nói: 'Đây là thật, ngoài ra đều không thật.' Người ấy cần phải suy xét lại.

 Còn nếu có những người không phải phàm phu như trẻ thơ, đã thấy được chân thật, đã được trí tuệ thánh xuất thế về chân như, đã biết cái thể không thể nói của các pháp, thì khi thấy hoặc nghe, họ nghĩ rằng: 'Các pháp sở tác và phi sở tác như ta thấy biết đều không có thật, chỉ có tướng giả (hình dạng giả tạm), khởi lên từ phân biệt, như trò ảo hóa lừa dối tâm phàm. Ở trong đó mới khởi lên những tên gọi sở tác, phi sở tác và các tên gọi khác.' Người ấy theo điều thấy nghe mà không sinh bám chấp, không nói: 'Đây là thật, ngoài ra đều không thật.' Tuy họ nói theo lời thế gian, nhưng là để bày tỏ nghĩa thật, nên người ấy không cần phải suy xét lại. Thiện nam tử! Như thế, bậc thánh nhờ cái biết cái thấy của thánh mà đã nhận ra cái thể không thể nói; vì muốn khiến người khác thấy được thật tướng (bộ mặt chân thật) của các pháp, nên mới nói ra những lời dạy gọi là sở tác, phi sở tác, v.v."

 Khi ấy, Bồ-tát Năng Giải Thâm Thâm Nghĩa Tiết liền nói kệ (bài thơ tụng ý nghĩa giáo lý):

 Phật nói pháp dứt bặt lời, không hai, chẳng phải cảnh giới của người phàm;

 Kẻ ngu mê lầm trong đó, bám vào cái hai mà chấp vào hý luận (những lời bàn luận rối rắm vô ích do phân biệt sinh ra);

 Vì không quyết định được, hoặc quyết định sai lầm, nên mãi xoay vần trong các cõi tồn tại của sinh tử;

 Người trí lìa bỏ cái thấy nghe, chọn lấy nghĩa chân thật ở trong đó.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video