Thiên 8 — Phẩm thứ tám: Việc Như Lai thành tựu

 Phẩm thứ tám: Những việc Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân lý như thật) đã làm xong

 Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài; Ma-ha-tát nghĩa là bậc lớn, chỉ Bồ-tát có địa vị cao) Mạn-thù-thất-lợi (tức Bồ-tát Văn-thù, vị Bồ-tát tiêu biểu cho trí tuệ) thưa hỏi Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), như Phật đã nói về pháp thân của Như Lai (pháp thân là thân chân thật của Phật, tức chính sự giác ngộ và chân lý mà Phật đạt được, không phải thân xác thịt). Pháp thân của Như Lai có những đặc tướng gì?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là người con trai có lòng lành)! Nếu ở các địa (các tầng bậc tu chứng của Bồ-tát, kinh thường nói có mười địa) và các ba-la-mật-đa (các hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác, như bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), khéo tu tập sự xuất ly (thoát ra khỏi mọi ràng buộc phiền não) và sự chuyển y (sự chuyển đổi tận gốc nền tảng của tâm, bỏ chỗ dựa ô nhiễm để thành chỗ dựa thanh tịnh) đến chỗ trọn vẹn đầy đủ, thì đó gọi là đặc tướng của pháp thân Như Lai.

 Nên biết đặc tướng này không thể nghĩ bàn được, vì hai lý do: vì nó không có hý luận (những suy nghĩ, lời bàn phân biệt lan man, đặt tên gọi, chia ra có không, phải trái), và vì nó không có chỗ tạo tác (không phải là thứ do nhân duyên làm ra). Còn chúng sinh thì bám chấp vào hý luận và có chỗ tạo tác."

 "Bạch Thế Tôn, sự chuyển y mà hàng Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, mục đích tự giải thoát) và Độc giác (người tự mình quán xét lý nhân duyên mà giác ngộ, không cần nghe Phật dạy) đạt được, có gọi là pháp thân không?"

 "Này thiện nam tử, không gọi là pháp thân."

 "Bạch Thế Tôn, vậy nên gọi là thân gì?"

 "Này thiện nam tử, gọi là giải thoát thân (thân giải thoát, tức trạng thái đã thoát khỏi phiền não và sinh tử). Xét về giải thoát thân thì nói rằng tất cả Thanh văn, Độc giác đều bình đẳng, hoàn toàn bình đẳng với các Như Lai. Xét về pháp thân thì nói là có sai khác. Vì pháp thân Như Lai có sai khác, nên vô lượng công đức của Như Lai sai khác một cách thù thắng nhất, đến mức dùng con số hay thí dụ cũng không thể nào sánh kịp."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật:

 "Bạch Thế Tôn, con nên hiểu đặc tướng sự sinh khởi của Như Lai như thế nào?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, việc làm của hóa thân (thân do Phật biến hiện ra để giáo hóa chúng sinh, như thân Phật sinh ra, tu hành, thành đạo ở cõi người) của tất cả Như Lai, giống như thế giới sinh khởi ra mọi chủng loại; nó lấy việc được các công đức của Như Lai trang nghiêm và gìn giữ nâng đỡ làm đặc tướng. Nên biết đặc tướng của hóa thân thì có sinh khởi, còn đặc tướng của pháp thân thì không có sinh khởi."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, nên hiểu sự khéo léo dùng phương tiện để thị hiện hóa thân như thế nào?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, khắp trong tất cả các cõi Phật tam thiên đại thiên (cõi rất lớn, gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ), hoặc sinh vào nhà vua chúa cao quý được mọi người tôn phục, hoặc sinh vào nhà có phúc điền lớn (dòng dõi đáng được cúng dường, làm ruộng phúc cho người gieo phúc) được mọi người tôn phục; cùng một lúc vào thai, ra đời, lớn lên, hưởng thụ ngũ dục, xuất gia, thị hiện tu khổ hạnh, rồi bỏ khổ hạnh mà thành Đẳng Chánh Giác (sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, ngang bằng chân lý — tức thành Phật); lần lượt thị hiện theo thứ tự như vậy. Đó gọi là sự khéo léo dùng phương tiện của Như Lai để thị hiện hóa thân."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, lời nói do thân của tất cả Như Lai gìn giữ có tất cả mấy loại khác nhau, mà nhờ lời nói ấy, những hữu tình (chúng sinh có tình thức) được giáo hóa, kẻ chưa thuần thục thì được thuần thục, kẻ đã thuần thục thì nương vào đó làm đối tượng mà mau được giải thoát?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, lời dạy của Như Lai tóm lại có ba loại: một là Khế kinh (kinh điển ghi lời Phật giảng, hợp với chân lý và hợp với căn cơ người nghe), hai là Điều phục (giới luật, những lời dạy về giới để chế ngự thân miệng), ba là Bản mẫu (các luận giải phân tích, định nghĩa giáo pháp một cách hệ thống, như cái gốc mẹ sinh ra các nghĩa)."

 "Bạch Thế Tôn, thế nào là Khế kinh? Thế nào là Điều phục? Thế nào là Bản mẫu?"

 "Này Mạn-thù-thất-lợi, nếu ở chỗ nào ta nương vào các nhiếp sự (các chủ đề lớn dùng để gom tóm giáo pháp) mà chỉ bày các pháp, thì đó gọi là Khế kinh. Tức là nương vào bốn sự, hoặc nương vào chín sự, hoặc lại nương vào hai mươi chín sự.

 Thế nào là bốn sự? Một là việc nghe pháp; hai là việc quy hướng (nương theo, quay về Tam Bảo); ba là việc tu học; bốn là việc Bồ-đề (sự giác ngộ).

 Thế nào là chín sự? Một là việc đặt tên gọi về hữu tình; hai là những gì họ thụ dụng; ba là việc họ sinh ra; bốn là việc họ tồn tại sau khi sinh; năm là việc ô nhiễm và thanh tịnh của họ; sáu là sự sai khác giữa họ; bảy là người có thể giảng nói; tám là điều được giảng nói; chín là các hội chúng.

 Thế nào gọi là hai mươi chín sự? Về phía tạp nhiễm (ô nhiễm, phiền não) có: việc gom nhiếp các hành (các pháp do nhân duyên tạo thành, luôn biến đổi); việc chúng lần lượt nối tiếp chuyển biến; việc ở ngay trong đó khởi lên tưởng về bổ-đặc-già-la (con người, cái "ta" có thật) rồi làm nhân cho sự trôi lăn trong đời sau; việc khởi lên tưởng ấy rồi làm nhân cho sự trôi lăn trong đời sau.

 Về phía thanh tịnh có: việc buộc niệm vào đối tượng quán; việc siêng năng tinh tấn ngay trong đó; việc tâm an trụ; việc an trú trong niềm vui ngay đời hiện tại; việc phương tiện vượt qua mọi duyên đau khổ; việc biết khắp về điều ấy — việc này lại có ba loại: vì là chỗ dựa để biết khắp các điều điên đảo; vì là chỗ dựa để biết khắp những hành vi sai lệch đối với các hữu tình bên ngoài, do nương vào tưởng có hữu tình; vì là chỗ dựa để biết khắp sự xa lìa tăng thượng mạn (sự kiêu mạn tự cho mình đã chứng đắc điều chưa chứng) bên trong.

 Lại có: việc chỗ dựa để tu; việc chứng ngộ; việc tu tập; việc làm cho vững chắc; việc hành tướng (cách thức tâm vận hành khi quán) của nó; việc đối tượng quán của nó; việc khéo léo quán xét điều gì đã đoạn, điều gì chưa đoạn; việc tán loạn; việc không tán loạn; việc chỗ dựa của sự không tán loạn; việc không bỏ sự gắng sức nhọc nhằn trong tu tập; việc lợi ích thù thắng của tu tập; việc sự kiên cố của nó; việc gom nhiếp hạnh thánh; việc gom nhiếp những pháp phụ theo hạnh thánh; việc thông suốt chân thật; việc chứng đắc Niết-bàn (trạng thái tịch diệt, dứt sạch phiền não và khổ đau, ra khỏi sinh tử); việc trong Pháp và Tỳ-nại-da (giới luật) được khéo nói, chánh kiến thế gian vượt lên trên chỗ đỉnh cao nhất của những chánh kiến mà tất cả ngoại đạo (các tôn giáo, học phái ngoài Phật giáo) đạt được; và việc thối lui ngay trong đó do không tu. Trong Pháp và Tỳ-nại-da được khéo nói, vì không tu tập nên gọi là thối lui, chứ không phải vì lỗi của kiến giải mà gọi là thối lui.

 Này Mạn-thù-thất-lợi, nếu ở chỗ nào ta vì hàng Thanh văn và các Bồ-tát mà chỉ bày biệt giải thoát (giới luật giữ riêng từng điều, giữ điều nào thì thoát khỏi lỗi điều ấy) và những pháp tương ứng với biệt giải thoát, thì đó gọi là Điều phục."

 "Bạch Thế Tôn, biệt giải thoát của Bồ-tát được gom nhiếp trong mấy tướng?"

 "Này thiện nam tử, nên biết có bảy tướng: một là vì giảng nói việc phép tắc thọ giới; hai là vì giảng nói những việc thuận theo tha thắng (loại tội nặng nhất, phạm vào thì như bị kẻ khác đánh bại, mất giới thể); ba là vì giảng nói những việc thuận theo sự hủy phạm; bốn là vì giảng nói bản chất của điều có phạm; năm là vì giảng nói bản chất của điều không phạm; sáu là vì giảng nói cách ra khỏi tội đã phạm; bảy là vì giảng nói việc xả bỏ luật nghi (giới luật đã thọ, có tác dụng ngăn ngừa điều ác)."

 "Này Mạn-thù-thất-lợi, nếu ở chỗ nào ta dùng mười một tướng để quyết đoán, phân biệt, chỉ bày các pháp, thì đó gọi là Bản mẫu. Những gì gọi là mười một tướng? Một là tướng thế tục; hai là tướng thắng nghĩa; ba là tướng đối tượng của các pháp Bồ-đề phần; bốn là tướng hành; năm là tướng tự tánh; sáu là tướng quả của nó; bảy là tướng lĩnh thọ và khai thị của nó; tám là tướng các pháp chướng ngại nó; chín là tướng các pháp thuận theo nó; mười là tướng lỗi hại của nó; mười một là tướng lợi ích thù thắng của nó.

 Tướng thế tục (sự thật theo quy ước, cách nói thông thường của đời): nên biết có ba loại: một là vì giảng nói về bổ-đặc-già-la (con người, cá thể); hai là vì giảng nói về biến kế sở chấp tự tánh (tính chất do tâm mê vọng tưởng tượng, gán đặt lên sự vật rồi chấp là có thật); ba là vì giảng nói về tác dụng và công việc của các pháp.

 Tướng thắng nghĩa (sự thật tối thượng, chân lý rốt ráo): nên biết là vì giảng nói bảy loại chân như (bản tánh chân thật, như thế mãi không đổi của mọi pháp).

 Tướng đối tượng của các pháp Bồ-đề phần (các pháp tu hỗ trợ đưa đến giác ngộ, gồm ba mươi bảy phẩm như bốn niệm trụ, bát chánh đạo…): nên biết là vì giảng nói tất cả mọi loại sự việc cần được biết.

 Tướng hành: nên biết là vì giảng nói tám cách quán sát. Thế nào gọi là tám cách quán sát? Một là chân thật; hai là an lập; ba là lỗi hại; bốn là công đức; năm là lý thú (đường lối nghĩa lý); sáu là lưu chuyển (sự trôi chảy biến đổi); bảy là đạo lý (lẽ phải, nguyên tắc suy lý); tám là tổng và biệt (chung và riêng).

 Chân thật: là chân như của các pháp.

 An lập: là hoặc đặt ra bổ-đặc-già-la; hoặc lại đặt ra biến kế sở chấp tự tánh của các pháp; hoặc lại đặt ra các cách trả lời: trả lời dứt khoát một chiều, trả lời bằng cách phân tích, trả lời bằng cách hỏi ngược lại, và gác lại không trả lời; hoặc lại đặt ra sự sai khác giữa lời dạy kín đáo (ẩn ý) và lời dạy rõ ràng (nói thẳng).

 Lỗi hại: là ta giảng nói các pháp tạp nhiễm có vô lượng phương diện lỗi hại khác nhau.

 Công đức: là ta giảng nói các pháp thanh tịnh có vô lượng phương diện lợi ích khác nhau.

 Lý thú: nên biết có sáu loại: một là lý thú về nghĩa chân thật; hai là lý thú về sự chứng đắc; ba là lý thú về sự dạy dỗ dẫn dắt; bốn là lý thú về sự xa lìa hai cực đoan; năm là lý thú về điều không thể nghĩ bàn; sáu là lý thú về ý định (dụng ý của người nói).

 Lưu chuyển: tức là ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), ba tướng hữu vi (ba đặc tính của mọi pháp do nhân duyên tạo thành: sinh ra, tồn tại rồi biến đổi, diệt mất) và bốn loại duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên là niệm trước vừa diệt mở đường cho niệm sau sinh; sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết; tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn trở).

 Đạo lý: nên biết có bốn loại: một là đạo lý quán đãi (lẽ nương nhau mà có); hai là đạo lý tác dụng (lẽ về công dụng); ba là đạo lý chứng thành (lẽ chứng minh, làm cho thành lập); bốn là đạo lý pháp nhĩ (lẽ tự nhiên vốn như thế).

 Đạo lý quán đãi: là các nhân, các duyên có thể sinh ra các hành và làm khởi lên những lời nói gọi tên theo đó. Như vậy gọi là đạo lý quán đãi.

 Đạo lý tác dụng: là các nhân, các duyên có thể đạt được các pháp, hoặc có thể làm thành tựu, hoặc sau khi sinh ra thì làm các công dụng. Như vậy gọi là đạo lý tác dụng.

 Đạo lý chứng thành: là các nhân, các duyên có thể khiến cho điều được lập ra, điều được nói ra, ý nghĩa được nêu ra được thành lập, khiến người ta hiểu biết đúng đắn. Như vậy gọi là đạo lý chứng thành.

 Lại nữa, đạo lý này tóm lại có hai loại: một là thanh tịnh (đúng đắn, không sai sót), hai là không thanh tịnh. Do năm tướng mà gọi là thanh tịnh; do bảy tướng mà gọi là không thanh tịnh.

 Thế nào là do năm tướng mà gọi là thanh tịnh? Một là tướng do thấy trực tiếp mà biết; hai là tướng dựa vào điều thấy trực tiếp mà biết; ba là tướng dẫn thí dụ cùng loại; bốn là tướng viên thành thật (ở đây nghĩa là lập luận chặt chẽ, trọn vẹn, chắc chắn chứng minh được); năm là tướng lời dạy khéo thanh tịnh.

 Tướng do thấy trực tiếp mà biết: là tất cả các hành đều có tính vô thường (không thường còn), tất cả các hành đều có tính khổ, tất cả các pháp đều có tính vô ngã (không có cái "ta" thật). Đây là điều mà hiện lượng (sự nhận biết trực tiếp bằng giác quan, không qua suy luận) của thế gian biết được. Những điều như vậy gọi là tướng do thấy trực tiếp mà biết.

 Tướng dựa vào điều thấy trực tiếp mà biết: là tất cả các hành đều có tính sát-na (sinh diệt trong từng khoảnh khắc cực ngắn), có đời sau, và nghiệp thiện nghiệp ác không mất đi. Vì tính vô thường thô thiển mà các điều ấy nương vào thì hiện có thể thấy được; vì sự sai khác đủ loại của các hữu tình là do nương vào đủ loại nghiệp, hiện có thể thấy được; vì sự sướng hay khổ của các hữu tình là nương vào nghiệp thiện, nghiệp ác, hiện có thể thấy được. Do những lý do này mà đối với điều không thấy trực tiếp có thể suy đoán ra. Những điều như vậy gọi là tướng dựa vào điều thấy trực tiếp mà biết.

 Tướng dẫn thí dụ cùng loại: là trong các khối hành bên trong (thân tâm) và bên ngoài (ngoại cảnh), dẫn ra sự sống chết mà người đời ai cũng biết để làm thí dụ; dẫn ra các khổ như sinh ra… mà người đời ai cũng biết để làm thí dụ; dẫn ra cái tướng không được tự tại mà người đời ai cũng biết để làm thí dụ; lại đối với bên ngoài, dẫn ra sự suy và thịnh mà người đời ai cũng biết để làm thí dụ. Những điều như vậy, nên biết gọi là tướng dẫn thí dụ cùng loại.

 Tướng viên thành thật: là chính tướng do thấy trực tiếp mà biết, hoặc tướng dựa vào điều thấy trực tiếp mà biết, hoặc tướng thí dụ cùng loại như trên, đối với điều cần chứng minh thì chắc chắn chứng minh được. Nên biết đó gọi là tướng viên thành thật.

 Tướng lời dạy khéo thanh tịnh: là những điều do bậc Nhất thiết trí (bậc biết hết thảy, tức Phật) giảng nói, như nói "Niết-bàn là sự vắng lặng rốt ráo". Những điều như vậy (?), nên biết gọi là tướng lời dạy khéo thanh tịnh.

 Này thiện nam tử, vì thế do năm tướng này mà gọi là đạo lý thanh tịnh được khéo quán xét. Vì thanh tịnh nên đáng tu tập.

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, tướng của bậc Nhất thiết trí nên biết có mấy loại?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, tóm lại có năm loại: một là khi có vị ấy xuất hiện ở thế gian, tiếng tăm là bậc Nhất thiết trí không đâu không nghe khắp; hai là thành tựu ba mươi hai tướng đại trượng phu (ba mươi hai đặc điểm thân thể tốt đẹp khác thường của bậc vĩ nhân như Phật); ba là đầy đủ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lý điều gì không, biết rõ nghiệp báo ba đời…), có thể dứt mọi nghi ngờ của tất cả chúng sinh; bốn là đầy đủ bốn vô sở úy (bốn sự không sợ hãi khi thuyết pháp giữa đại chúng, vì tự tin chắc chắn về sự giác ngộ, sự dứt sạch phiền não, việc chỉ ra chướng ngại và việc chỉ ra con đường thoát khổ) khi giảng nói chánh pháp, không bị bất kỳ học thuyết nào khác khuất phục, mà lại có thể đánh đổ mọi tà thuyết; năm là trong Pháp và Tỳ-nại-da được khéo nói, Bát chánh đạo (con đường tám nhánh của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), bốn quả Sa-môn (bốn quả vị chứng đắc của người xuất gia tu hành: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán) v.v. đều hiện có thể thấy được.

 Như vậy: vì sự xuất hiện, vì các tướng, vì dứt được lưới nghi, vì không bị kẻ khác khuất phục mà khuất phục được kẻ khác, vì đạo thánh và các bậc Sa-môn hiện có thể thấy được — năm loại như vậy, nên biết gọi là tướng của bậc Nhất thiết trí.

 Này thiện nam tử, đạo lý chứng thành như thế, do hiện lượng, do tỉ lượng (sự nhận biết bằng suy luận từ cái đã biết ra cái chưa biết), do thánh giáo lượng (sự nhận biết dựa vào lời dạy của bậc thánh đáng tin cậy), và do năm tướng nên gọi là thanh tịnh.

 Thế nào là do bảy tướng mà gọi là không thanh tịnh? Một là tướng điều này và điều khác có thể thấy cùng loại; hai là tướng điều này và điều khác có thể thấy khác loại; ba là tướng tất cả có thể thấy cùng loại; bốn là tướng tất cả có thể thấy khác loại; năm là tướng thí dụ khác loại; sáu là tướng không viên thành thật; bảy là tướng lời dạy không khéo thanh tịnh.

 Nếu nói tất cả các pháp đều có tính là cái được ý thức (thức thứ sáu, tức tâm suy nghĩ, nhận biết mọi đối tượng) nhận biết, thì đó gọi là tướng tất cả có thể thấy cùng loại.

 Nếu nói tất cả các pháp khác nhau về tướng, tính, nghiệp dụng, pháp, nhân, quả; do theo từng tướng khác nhau như thế mà chắc chắn mỗi cái mỗi khác nhau, thì đó gọi là tướng tất cả có thể thấy khác loại.

 Này thiện nam tử, nếu trong tướng điều này và điều khác có thể thấy cùng loại và trong thí dụ của nó, lại có tướng tất cả khác loại, thì vì lý do đó, đối với điều cần chứng minh không thể quyết định được, đó gọi là tướng không viên thành thật. Lại nếu trong tướng điều này và điều khác có thể thấy khác loại và trong thí dụ của nó, lại có tướng tất cả cùng loại, thì vì lý do đó, đối với điều cần chứng minh không quyết định được, cũng gọi là tướng không viên thành thật. Vì không viên thành thật nên không phải là đạo lý thanh tịnh được khéo quán xét; vì không thanh tịnh nên không nên tu tập.

 Còn tướng thí dụ khác loại và tướng lời dạy không khéo thanh tịnh, nên biết bản chất của chúng đều không thanh tịnh.

 Đạo lý pháp nhĩ: là dù Như Lai ra đời hay không ra đời, thì pháp tánh (bản tánh chân thật của mọi pháp) vẫn an trụ, pháp trụ (trật tự vững bền của các pháp), pháp giới (toàn thể các pháp với bản tánh chung của chúng) vẫn như thế. Đó gọi là đạo lý pháp nhĩ.

 Tổng và biệt: là trước hết nói chung một câu pháp, sau đó dùng các câu sau để phân biệt chi tiết từng điều, làm cho sáng tỏ rốt ráo.

 Tướng tự tánh: là những pháp Bồ-đề phần có thể giữ lấy được mà ta đã nói, có cách thực hành và có đối tượng quán, tức là niệm trụ (pháp tu chú tâm quán sát thân, cảm thọ, tâm và các pháp) v.v. Như vậy gọi là tướng tự tánh của nó.

 Tướng quả của nó: là sự dứt trừ các phiền não thuộc thế gian hoặc xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), và các quả công đức thế gian, xuất thế gian được dẫn sinh ra. Như vậy gọi là tướng đạt được quả của nó.

 Tướng lĩnh thọ và khai thị của nó: là đối với các pháp ấy, dùng trí giải thoát mà lĩnh nhận, và rộng vì người khác giảng nói, mở bày chỉ dạy. Như vậy gọi là tướng lĩnh thọ và khai thị của nó.

 Tướng các pháp chướng ngại nó: là những pháp ô nhiễm có thể ngăn trở việc tu các pháp Bồ-đề phần. Đó gọi là tướng các pháp chướng ngại nó.

 Tướng các pháp thuận theo nó: là những pháp có nhiều ích lợi cho việc tu ấy. Đó gọi là tướng các pháp thuận theo nó.

 Tướng lỗi hại của nó: nên biết chính là những lỗi lầm của các pháp chướng ngại ấy. Đó gọi là tướng lỗi hại của nó.

 Tướng lợi ích thù thắng của nó: nên biết chính là những công đức của các pháp thuận theo ấy. Đó gọi là tướng lợi ích thù thắng của nó."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Cúi mong Thế Tôn vì các Bồ-tát nói tóm lược ý nghĩa đà-la-ni (ở đây là pháp then chốt, nắm giữ toàn bộ nghĩa lý) về Khế kinh, Điều phục, Bản mẫu, không chung với ngoại đạo. Nhờ ý nghĩa đà-la-ni không chung này, khiến các Bồ-tát được thâm nhập vào ý chỉ sâu kín rất sâu xa của các pháp mà Như Lai đã nói."

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, nay ông hãy lắng nghe kỹ. Ta sẽ vì ông nói tóm lược ý nghĩa đà-la-ni không chung, khiến các Bồ-tát đối với những lời có ý sâu kín mà ta nói có thể khéo hiểu thấu.

 Này thiện nam tử, dù là pháp tạp nhiễm hay pháp thanh tịnh, ta nói tất cả đều không có tác dụng (không có chủ thể nào thật sự làm ra), và cũng hoàn toàn không có bổ-đặc-già-la. Vì về mọi phương diện đều lìa sự tạo tác, nên không phải pháp tạp nhiễm trước nhiễm rồi sau mới tịnh, cũng không phải pháp thanh tịnh sau tịnh mà trước là nhiễm.

 Kẻ phàm phu dị sinh (người thường chưa chứng thánh, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các loài khác nhau), trong cái thân thô trọng (thân tâm nặng nề, cứng nhắc do chủng tử phiền não, không được nhẹ nhàng tự tại) chấp trước các pháp; lấy cái thấy sai lầm tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn trong tâm) về tự tánh và sự sai khác của bổ-đặc-già-la làm duyên, mà cho rằng có ta và có cái của ta. Do cái thấy sai lầm này mà cho rằng: ta thấy, ta nghe, ta ngửi, ta nếm, ta chạm, ta biết, ta ăn, ta làm, ta nhiễm, ta tịnh. Những hành vi sai lầm như thế cứ thế vận hành.

 Nếu có ai biết đúng như thật những điều như vậy, thì có thể vĩnh viễn dứt bỏ cái thân thô trọng, đạt được trạng thái tất cả phiền não không còn tồn tại, thanh tịnh tột bậc, lìa mọi hý luận, lấy vô vi (cái không do nhân duyên tạo tác, không sinh diệt) làm chỗ nương, không còn phải gia hạnh (sự gắng sức, nỗ lực có chủ ý). Này thiện nam tử, nên biết đó gọi là ý nghĩa đà-la-ni không chung được nói tóm lược."

 Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại ý nghĩa này, nên nói bài kệ (bài thơ tụng trong kinh):

 Mọi pháp tạp nhiễm và thanh tịnh — đều không tác dụng, không bổ-đặc-già-la (con người, cái "ta" thật),

 Vì ta nói chúng lìa tạo tác — nhiễm hay tịnh chẳng có trước sau.

 Nơi thân thô trọng, kiến chấp ngầm — làm duyên mà cho có ta, của ta,

 Do đó lầm rằng "ta thấy…" v.v. — "ta ăn", "ta làm", "ta nhiễm, ta tịnh".

 Nếu ai biết đúng như thật vậy — mới có thể dứt hẳn thân thô trọng,

 Được chẳng nhiễm tịnh, không hý luận — nương vô vi, không phải gắng sức.

 Bấy giờ Bồ-tát Ma-ha-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, nên hiểu đặc tướng sự sinh khởi tâm của các Như Lai như thế nào?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, Như Lai không phải là cái được biểu hiện bởi sự sinh khởi của tâm, ý, thức (các tầng hoạt động của tâm phân biệt). Nhưng các Như Lai có tâm pháp sinh khởi mà không cần gia hạnh. Nên biết việc này giống như sự biến hóa."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu pháp thân của các Như Lai đã xa lìa mọi gia hạnh, mà đã không có gia hạnh thì làm sao lại có tâm pháp sinh khởi?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, do sức gia hạnh của phương tiện (cách khéo léo giáo hóa) và bát-nhã (trí tuệ thấy rõ chân lý) đã tu tập từ trước, nên có tâm sinh khởi. Này thiện nam tử, ví như người đang ngủ say không có tâm, không hề gắng sức để tỉnh dậy, nhưng nhờ sức của sự gắng sức đã làm từ trước mà lại tỉnh dậy. Lại như người đang ở trong diệt tận định (một trạng thái thiền định sâu, trong đó hoạt động của tâm và các cảm thọ, tri giác tạm dừng hẳn), không hề gắng sức để ra khỏi định, nhưng nhờ sức của sự gắng sức đã làm từ trước mà lại ra khỏi định. Như từ giấc ngủ và từ diệt tận định mà tâm lại sinh khởi, cũng vậy, Như Lai do sức gia hạnh của phương tiện và bát-nhã đã tu tập từ trước, nên biết lại có tâm pháp sinh khởi."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, hóa thân của Như Lai nên nói là có tâm hay không có tâm?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, chẳng phải có tâm, cũng chẳng phải không có tâm. Vì sao? Vì không có tâm tự mình làm chỗ dựa, nhưng có tâm nương vào cái khác (tức nương vào tâm của Như Lai)."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, chỗ hành của Như Lai và cảnh giới của Như Lai, hai điều này khác nhau thế nào?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, chỗ hành của Như Lai là cõi Phật thanh tịnh được trang nghiêm bởi vô lượng công đức không thể nghĩ bàn, về mọi phương diện đều chung cho tất cả Như Lai. Cảnh giới của Như Lai là mọi loại sai khác của năm giới. Năm giới là gì? Một là hữu tình giới (thế giới chúng sinh); hai là thế giới (các cõi nước); ba là pháp giới (toàn thể các pháp); bốn là điều phục giới (những chúng sinh cần được giáo hóa, chế ngự); năm là điều phục phương tiện giới (các phương pháp giáo hóa, chế ngự). Như vậy gọi là sự khác nhau của hai điều đó."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, Như Lai thành Đẳng Chánh Giác, chuyển bánh xe chánh pháp (thuyết giảng giáo pháp, ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não), nhập Đại Niết-bàn (sự tịch diệt hoàn toàn khi Phật qua đời) — ba điều này nên biết có đặc tướng gì?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, nên biết ba điều này đều không có tướng hai bên đối lập. Nghĩa là chẳng phải thành Đẳng Chánh Giác, chẳng phải không thành Đẳng Chánh Giác; chẳng phải chuyển bánh xe chánh pháp, chẳng phải không chuyển bánh xe chánh pháp; chẳng phải nhập Đại Niết-bàn, chẳng phải không nhập Đại Niết-bàn. Vì sao? Vì pháp thân của Như Lai rốt ráo thanh tịnh, và vì hóa thân của Như Lai luôn luôn thị hiện."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, các loài hữu tình chỉ đối với hóa thân mà thấy, nghe, phụng sự rồi sinh ra các công đức; vậy Như Lai đối với họ có nhân duyên gì?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, vì Như Lai là nhân duyên tăng thượng sở duyên (đối tượng có sức chi phối mạnh, là điều kiện chủ yếu làm phát sinh công đức) của họ; và lại vì hóa thân ấy được sức của Như Lai gìn giữ."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, cùng là không có gia hạnh như nhau, vì nhân duyên gì mà pháp thân Như Lai vì các hữu tình phóng ra ánh sáng trí tuệ lớn và hiện ra vô lượng hình bóng hóa thân, còn giải thoát thân của Thanh văn, Độc giác thì không có việc như thế?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, ví như cùng là không gắng sức như nhau, mà từ vầng mặt trời, mặt trăng, và hai loại ngọc pha-chi-ca (pha lê, thủy tinh quý) là ngọc nước và ngọc lửa phóng ra ánh sáng lớn, chứ không phải từ những thứ nước, lửa, ngọc pha-chi-ca khác; đó là vì được các hữu tình có uy đức lớn gìn giữ, và vì sức tăng thượng của nghiệp các hữu tình. Lại như từ viên ngọc ma-ni (ngọc báu quý) được người thợ khéo chạm khắc thì in ra được hình văn, chứ không phải từ những viên không được chạm khắc. Cũng vậy, nương vào vô lượng pháp giới làm đối tượng, phương tiện và bát-nhã được tu tập cực kỳ khéo léo, mài giũa, đánh bóng, tích tập mà thành pháp thân Như Lai; từ đó có thể phóng ra ánh sáng trí tuệ lớn và hiện ra đủ loại hình bóng hóa thân. Chứ chỉ từ giải thoát thân kia thì không có việc như thế."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như Thế Tôn đã nói: uy đức của Như Lai và Bồ-tát gìn giữ, khiến các chúng sinh trong Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục tình, gồm cõi người, địa ngục, súc sinh… và sáu tầng trời thấp) được sinh vào các nhà đại phú quý như dòng Sát-đế-lợi (dòng vua chúa, quý tộc ở Ấn Độ xưa), Bà-la-môn (dòng tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ xưa), thân người và của báu không gì không đầy đủ; hoặc ở các tầng trời Dục giới, Sắc giới (cõi trời của những người tu thiền, đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), Vô sắc giới (cõi cao nhất, chỉ còn tâm thức, không còn thân hình), đều có thể được thân và của cải đầy đủ. Bạch Thế Tôn, trong đây có ý sâu kín gì?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, uy đức của Như Lai và Bồ-tát gìn giữ là: con đường nào, hạnh nào ở mọi nơi có thể khiến chúng sinh được thân và của cải đều đầy đủ, thì liền tùy theo chỗ thích hợp mà vì họ giảng nói con đường ấy, hạnh ấy. Nếu ai đối với con đường ấy, hạnh ấy mà tu hành chân chính, thì ở mọi nơi, thân và của cải có được không gì là không đầy đủ. Nếu có chúng sinh nào đối với con đường, hạnh ấy mà làm trái, khinh chê, lại đối với ta khởi tâm làm hại và tâm giận dữ, thì sau khi chết, ở mọi nơi, thân và của cải có được không gì là không thấp kém. Này Mạn-thù-thất-lợi, vì nhân duyên đó, nên biết uy đức gìn giữ của Như Lai và các Bồ-tát không chỉ có thể làm cho thân và của cải đầy đủ, mà uy đức gìn giữ của Như Lai và Bồ-tát cũng khiến chúng sinh có thân và của cải thấp kém."

 Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, trong các uế độ (cõi nước nhơ bẩn, đầy ô trọc như cõi đời này) việc gì dễ có, việc gì khó có? Trong các tịnh độ (cõi nước trong sạch, thanh tịnh của chư Phật) việc gì dễ có, việc gì khó có?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, trong các uế độ, tám việc dễ có, hai việc khó có. Những gì gọi là tám việc dễ có? Một là ngoại đạo; hai là chúng sinh đau khổ; ba là sự sai khác về dòng giống, gia thế hưng thịnh và suy tàn; bốn là làm các việc ác; năm là hủy phạm thi-la (giới hạnh, giới luật); sáu là ác thú (các đường sinh tồn xấu ác như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); bảy là hạ thừa (cỗ xe thấp, tức lối tu chỉ cầu tự giải thoát cho riêng mình); tám là Bồ-tát có ý lạc (ý chí, chí nguyện) và gia hạnh thấp kém. Những gì gọi là hai việc khó có? Một là nơi các Bồ-tát có ý lạc và gia hạnh cao thượng tụ hội; hai là Như Lai xuất hiện ở đời. Này Mạn-thù-thất-lợi, trong các tịnh độ thì trái ngược với trên: nên biết tám việc rất khó có, còn hai việc thì dễ có."

 Bấy giờ Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, trong pháp môn Giải Thâm Mật (cởi mở những ý nghĩa sâu kín) này, phần này gọi là giáo pháp gì? Con nên phụng trì thế nào?"

 Phật bảo Bồ-tát Mạn-thù-thất-lợi: "Này thiện nam tử, đây gọi là giáo pháp liễu nghĩa (giáo pháp nói rõ ràng, trọn vẹn nghĩa rốt ráo, không cần giải thích thêm) về những việc Như Lai đã làm xong. Đối với giáo pháp liễu nghĩa về những việc Như Lai đã làm xong này, ông nên phụng trì."

 Khi nói giáo pháp liễu nghĩa về những việc Như Lai đã làm xong này, trong đại hội có bảy mươi lăm nghìn vị Bồ-tát Ma-ha-tát đều được chứng ngộ pháp thân viên mãn.

 Kinh Giải Thâm Mật, quyển thứ năm.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video