Thiên 9 — Quyển 9: Phê chú bài từ Cây Không Rễ

 Trọn bộ trước tác của tiên sinh Trương Tam Phong, quyển chín

 Trường Ất sơn nhân Lý Tây Nguyệt, người đất Hán Gia, biên soạn lại. Trương Đạo Uyên, tự Tử Thâm, kính cẩn chép chữ.

 Chu Đạo Sinh, hiệu Vãn Thành tử, người đất Lãng Trung, kính cẩn khắc in.

 Cháu: Chu Anh, hiệu Xuân Thành,

 Chu Toản, hiệu Tố Viên, cùng hiệu đính chữ nghĩa,

 Con trai: Chu Hoàng, hiệu Bàn Khê.

 Lời phê và chú giải các bài từ "Cây không rễ"

 Lời tựa

 Sách "Ngộ Chân thiên" của Thiên Thai (tức Trương Bá Đoan, hiệu Tử Dương, người đất Thiên Thai) làm sáng tỏ việc lớn là dùng hai loại thuốc trong và ngoài (nội dược: thứ thuốc luyện từ tinh, khí, thần trong thân mình; ngoại dược: dương khí tiên thiên phải thu lấy để bổ sung) để "phản hoàn" (đưa thân tâm đã hao tổn quay trở về trạng thái nguyên sơ lúc mới sinh). Người đương thời hiểu biết nông cạn, có kẻ ngờ đó là sách về "lô hỏa" (thuật đốt lò luyện khoáng chất, kim loại để làm thuốc hoặc làm ra vàng) và "thái chiến" (thuật giao hợp nam nữ để hút lấy tinh khí của người kia).

 Diệp Văn Thúc không hiểu việc phản hoàn, lại đem những lời suông về "thanh tịnh" (chỉ ngồi yên, giữ lòng trong lặng) bám theo danh tiếng sách ấy mà lưu hành ở đời. Ông Bảo Quang thấy vậy cười rằng: "Người này không hiểu kim đan (viên thuốc vàng – cách gọi thành quả tu luyện trong thân, giúp trường sinh)." Rồi ông viết chú giải để sửa lại cho đúng. Lục Tử Dã, Trần Thượng Dương tiếp đó phát huy thêm; ba bản chú giải "Ngộ Chân" ra đời thì bản chú của họ Diệp chìm mất.

 Tiên sinh Trương Tam Phong ở Liêu Dương là một bậc thiên tiên (tiên ở bậc cao nhất, thành tựu trọn vẹn). Khi ở núi Võ Đang, ông từng làm hai mươi bốn bài "Đạo tình về cây không rễ" ("đạo tình" là thể ca hát của đạo sĩ, dùng lời dân dã để khuyên đời tu đạo), sánh ngang trước sau với "Ngộ Chân" của Tử Dương; người đời cũng có kẻ cho đó là thuật thái chiến, lô hỏa. Hàm Hư than rằng: "Đạo không được thực hành là do đạo không được hiểu rõ." Ông thường muốn viết lời giải để làm sáng tỏ, chỉ tiếc chưa có bạn tu đan cùng chí hướng.

 Lưu Ngộ Nguyên ở núi Thê Vân, với tài học rộng thông suốt, biện luận giỏi, đã viết vài chục bộ sách lưu truyền ở đời, trong đó có "Lời phê chú Cây không rễ". Hàm Hư lấy ra xem, thấy lời lẽ dồi dào, lý lẽ tròn đầy thông suốt, nên mừng rỡ vô cùng, mừng vì người ấy đã nói trước điều lòng mình cũng nghĩ như thế. Chỗ nào trong đó còn chưa nói hết, Hàm Hư bèn bổ sung: dược vật trong và ngoài, hỏa hầu (cách điều chỉnh mức độ, thời điểm vận dụng ý và khí khi luyện, ví như canh lửa lò) của việc phản hoàn, lô đỉnh (lò và vạc – chỉ chỗ và "dụng cụ" để luyện đan trong thân) trước và sau, đều nói ra không còn sót. Từ đây hai bản giải "Cây không rễ" chẳng khác gì ba bản chú "Ngộ Chân". Sách giải xong, ông nhờ tôi viết tựa; tôi không tài giỏi gì, chỉ ghi lại tấm lòng dụng công của ông như thế.

 Ngày Lập thu năm Đinh Mùi, chủ nhân động Thanh Hà cùng sư đệ Hà Tây Phục kính cẩn ghi.

 Tự đề hai bài từ về "Cây không rễ"

 Điệu "Giá cô thiên"

 Đạo pháp lưu truyền có chính, có tà; kẻ vào đường tà, bỏ đường chính đầy khắp chân trời. Bay vút lên thì hiếm thấy con phượng xuyên mây, chìm đắm thì phần nhiều thành con ếch rơi giếng. Phân biệt cái hỗn loạn ồn ào chẳng khó: chúng đều lấy đất đỏ làm chu sa (khoáng vật đỏ dùng luyện đan – ý nói lấy giả làm thật). Muốn biết con đường thật sự thông tới huyền diệu, hãy ngắm kỹ hoa dưới cây không rễ.

 Điệu "Mại hoa thanh"

 Dưới cây không rễ nói chuyện "chân thường" (cái chân thật thường còn, không sinh không diệt); muôn loài có linh tính trong sáu nẻo luân hồi (lục đạo: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục) cùng chung một ánh sáng. Hiểu được việc trước và sau thời Uy Âm (Uy Âm vương – vị Phật đầu tiên của thuở xa xưa nhất, chỉ thời trước khi có trời đất), thì biết vốn không đến không đi, dáng vẻ vẫn đường hoàng.

 Năm Hồng Vũ thứ mười bảy đời Minh, năm Giáp Tý, tiết Trung Hòa (ngày mồng một tháng hai âm lịch), người già sót lại của nhà Đại Nguyên là Trương Tam Phong tự ghi tại

 lều cỏ trên đỉnh Thiên Trụ núi Võ Đang.

 Nguồn gốc của Trương chân nhân Tam Phong

 Chân nhân (người tu đạo đắc đạo) là người Ý Châu, đất Liêu Đông, họ Trương tên Quân Thực, tự Huyền Nguyên (?), hiệu Tam Phong tử, lại có hiệu Côn Dương. Có thuyết nói ông họ Trương tên Chính, tự Quân Bảo, hiệu Huyền Huyền tử (?). Ông là người cuối đời Tống. Sinh ra đã có tư chất khác thường: thân hình như rùa, xương cốt như hạc, tai to mắt tròn. Cao hơn bảy thước, râu dài cứng như ngọn kích, trên đầu búi một búi tóc, thường đội mũ hình trăng khuyết. Một cái nón, một tấm áo vá, nóng lạnh đều mặc thế. Không chăm chút dáng vẻ, người đời gọi ông là "Trương Lôi Thôi". Ăn cả thưng cả đấu là hết sạch, có khi nhịn ăn ngũ cốc mấy tháng vẫn bình thường.

 Khoảng niên hiệu Diên Hựu (1314–1320, đời Nguyên), năm sáu mươi bảy tuổi, ông vào phía nam núi Tung, gặp Lã Thuần Dương (tức Lã Động Tân) và Trịnh Hỏa Long, được truyền yếu chỉ kim đan, tu luyện thành đạo. Có thuyết nói ông vào núi Chung Nam, được Hỏa Long chân nhân truyền dạy, tu luyện thành đạo.

 Thẩm Vạn Sơn, một nhà chài ở Tần Hoài, còn có tên là Vạn Tam, thích làm việc thiện, vui lòng bố thí, nhưng vì nhà nghèo nên không được như ý. Chân nhân truyền cho thuật "điểm đá thành vàng" để ông được toại nguyện. Vạn Tam tự hiệu là Tam Sơn đạo sĩ; trong phòng luyện đan của ông có câu đối: "Tám trăm trâu lửa cày dưới trăng đêm, ba nghìn mỹ nữ cười trong gió xuân." Đời gọi đó là "chậu tụ báu" (chậu thần bỏ gì vào cũng sinh ra không hết); phố Tam Sơn phía tây nam thành chính là nhà cũ của ông.

 Cuối đời Nguyên, chân nhân ở quán Kim Đài đất Bảo Kê. Ngày hai mươi tháng chín năm Bính Ngọ niên hiệu Chí Chính (1366), ông tự nói sắp từ giã cõi đời, để lại bài kệ rồi qua đời. Người dân là Dương Quỹ Sơn sắm quan tài khâm liệm xong, đến lúc sắp hạ huyệt thì ông sống lại, khi ấy đã một trăm ba mươi tuổi. Từ đó ông vào đất Thục, đến núi Thái Hòa (tức núi Võ Đang), dựng lều tranh ở am Ngọc Hư. Trước am có năm cây cổ thụ, ông thường nghỉ dưới gốc, thú dữ không làm hại, chim dữ không vồ, mọi người đều kinh ngạc. Có người hỏi thuật tiên, ông tuyệt nhiên không đáp; hỏi kinh sách thì giảng giải không biết mỏi. Ông từng nói với dân làng ở Võ Đang: "Núi này rồi sẽ rất hiển hách." Về sau, khoảng niên hiệu Vĩnh Lạc, hoàng đế

 ra sắc lệnh tu sửa núi Võ Đang; chân nhân ẩn mình trong đám thợ, chăm chỉ làm việc, tích công đức, người ta đều không nhận ra, chỉ có Tôn chân nhân hiệu Bích Vân biết rõ. Bấy giờ Bích Vân làm trụ trì núi Võ Đang, qua lại với chân nhân, được chân nhân giúp ích nhiều. Danh tiếng chân nhân thấu tới triều đình; hoàng đế nhiều lần sai sứ mời mà ông không đến, chỉ gửi thơ từ nhờ Bích Vân dâng lên vua. Sau ông truyền đạo cho đạo nhân Nguyên Tĩnh, rồi không biết đi đâu.

 Thư của hoàng đế Vĩnh Lạc tìm hỏi Tam Phong

 Hoàng đế kính dâng thư lên chân tiên Trương tiên sinh Tam Phong: Trẫm ngưỡng mộ chân tiên đã lâu, khát khao được tận mắt thấy dung nghi, đã từng sai sứ mang hương dâng thư, đi khắp các núi danh tiếng thành kính mời thỉnh. Chân tiên đạo đức cao vời, vượt trên muôn vật, hợp với lẽ tự nhiên, thần diệu khó lường. Trẫm tài chất tầm thường, đức hạnh mỏng manh, nhưng tấm lòng chí thành mong được gặp thì sớm tối không quên. Nay kính cẩn lại sai sứ mang hương dâng thư, thành kính chắp tay chờ xe rồng kiệu phượng, mong ngài vui lòng mà đến, cho thỏa tấm lòng ngưỡng mộ tha thiết của trẫm. Kính dâng thư.

 Lời thơ Tam Phong nhờ Tôn Bích Vân chuyển dâng lên vua

 Khẩu quyết thánh sư truyền miệng, phương pháp sáng tỏ để lại muôn đời. Truyền cho người trong thế gian, được mấy người hiểu. Áo rách thì lấy vải vá, cây yếu thì lấy đất vun; người hao tổn lấy gì bù? Chính là then máy tạo hóa của âm dương. Lấy báu vật trong quẻ Khảm (quẻ Khảm ☵: một hào dương nằm giữa hai hào âm, trong đan đạo chỉ dương khí chân thật ẩn trong chỗ âm), một cành hoa vàng hé lộ. Mây lành mở ra nơi chân trời, ánh sáng lành lấp kín cái gốc của sự chết. Đã trở về thì lặng lẽ mờ mịt, như say lại như dại. Đại đan nhỏ như hạt kê, thoát khỏi vỏ thì chứng được vô vi (cảnh giới tự nhiên, không còn làm gì có chủ ý). Thong dong giữa khoảng trời đất rộng, muôn hiện tượng như hạt châu trong lòng bàn tay. Người nào dùng được thuốc này, sống lâu ngang trời đất. Nếu không kéo dài được tuổi thọ, thì lời ta nói đều là sai.

 Kim đan nặng một cân, nhắm mắt lặng lẽ giữ lấy thần. Chỉ lấy ngay trong nhà mình, cần gì nhọc công tìm bên ngoài. Luyện thành thủy ngân của cô gái Ly (quẻ Ly ☲, một hào âm giữa hai hào dương, chỉ chân âm trong tâm), nuốt hết tinh của chàng trai Khảm (chân dương). Kim đan cùng hỏa hầu, từng lời đều là tiếng nói huyền diệu.

 Lời phê chú các bài từ "Cây không rễ" của tổ sư Trương Tam Phong

 Lưu Ngộ Nguyên ở núi Vân Thê chú; sơn nhân Lý Hàm Hư ở núi Trường Ất giải thêm.

 [Lưu chú] "Cây không rễ" là tên của các bài từ. Phàm cây có rễ mới sinh sôi nảy nở được; nếu không có rễ thì ắt không bền lâu. Người sống trên đời, sinh, già, bệnh, chết, chợt còn chợt mất, trăm năm năm tháng chỉ như tia lửa đá, như ánh chớp, cũng giống như cây không có rễ. Tiên ông làm hai mươi bốn bài từ, lấy tên "Cây không rễ" là để đánh thức người đời, khiến họ nhìn thấu cuộc đời trôi nổi như mộng ảo, sớm tu luyện tính mệnh (tính: phần tâm linh, tinh thần; mệnh: phần thân thể, sinh lực; tu cả hai là cốt lõi của đan đạo).

 [Lý giải] "Cây không rễ" là nói về khí trong thân người. Trăm mạch trong thân người đều sinh từ khí, khí sinh từ cõi hư vô (trống rỗng, không hình không tướng), nên gọi là "không rễ". Nhà luyện đan ở trong cõi hư vô nuôi ra rễ gốc; cả tiên thiên (cái vốn có trước khi thành hình, phần nguyên sơ trời phú) lẫn hậu thiên (cái có sau khi đã sinh ra, chịu ảnh hưởng của đời sống) đều từ không mà sinh ra có, vậy "không rễ" chính là nguồn gốc của "có rễ". Người luyện phần hậu thiên phải đi vào chỗ không mà tìm cái có, rồi lại đem cái có gửi vào chỗ không; người luyện phần tiên thiên thì lại phải lấy cái có đi vào chỗ không, rồi từ không quay về có. Căn nguyên của tu luyện chỉ như thế mà thôi. Nhưng khí trong thân người có khác nhau ở tuổi trẻ, tuổi tráng, tuổi già; khí trong tu luyện có khác nhau ở giai đoạn đầu, giữa, cuối. Hai mươi bốn chương hợp với khí hậu của một năm (hai mươi bốn tiết khí), đều khuyên người tùy lúc mà ngắm hoa dưới cây không rễ; đây là bài đạo tình hay nhất, đẹp nhất vậy.

 Bài một. [Lưu nói] Than cho đời. [Lý nói] Khuyên người nuôi đóa hoa ẩn kín.

 Cây không rễ, hoa đương ẩn kín; tham đắm vinh hoa, ai chịu dừng? Việc đời trôi nổi, thuyền trên biển khổ, trôi đến dạt đi chẳng tự chủ. Không bờ không bến khó neo buộc, mãi lượn chốn hiểm có cá dữ, thuồng luồng. Chịu quay đầu, chính là bờ; chớ đợi sóng gió đánh vỡ thuyền.

 Ngộ Nguyên nói: "Không biết đây là điệu gì." Hàm Hư nói: "Người hát đạo tình gọi là điệu 'Vãn Ô Vân'."

 [Lưu chú] Hoa là tinh thần của cây bừng nở ra. Thân người như cây, chân linh (điểm linh tính chân thật, sức sống tinh thần nguyên sơ) của người như hoa của cây. Phàm cây có rễ nên sinh sôi và nở hoa được. Riêng thân người không có rễ, sống chết vô thường, hoàn toàn nhờ một chút khí chân linh vận động: chân linh thịnh thì thân còn mà sống, chân linh suy thì thân mất mà chết. Sự còn mất sống chết của người đều tùy chân linh thịnh hay suy. Vậy chân linh tuy là hoa của cây người, nhưng thật ra lại là rễ của cây người.

 Ngọc Dương (Vương Xứ Nhất) gọi chân linh này là hoàng nha (mầm vàng), Bá Dương (Ngụy Bá Dương, tác giả "Chu dịch tham đồng khế") gọi là kim hoa (hoa vàng), Thuần Dương (Lã Động Tân) gọi là linh căn (rễ thiêng), Tử Dương (Trương Bá Đoan) gọi là chân kim (vàng thật), Nghiêu Phu (Thiệu Ung) gọi là thiên căn (rễ trời), tiên ông (Trương Tam Phong) gọi là kim tinh (tinh chất của vàng), các sách đan kinh lại gọi là tiên thiên nhất khí (một luồng khí nguyên sơ có trước trời đất); tên gọi nhiều cách, nhưng tất cả đều để tả một vật này.

 Vật này sinh trước trời đất, ẩn trong cõi hậu thiên; định vị trời đất, thống lĩnh âm dương, vận hành ngũ hành (năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ), nuôi dưỡng muôn vật; lớn thì không có gì ở ngoài nó, nhỏ thì không có gì ở trong nó; buông ra thì trùm khắp lục hợp (bốn phương cùng trên dưới, tức cả vũ trụ), cuộn lại thì lui ẩn vào chỗ kín đáo. Xét về bản thể: Nho gọi là thái cực (cái nguồn gốc duy nhất trước khi phân âm dương), Đạo gọi là kim đan, Phật gọi là viên giác (giác ngộ tròn đầy). Xét về công dụng: Nho gọi là minh đức (đức sáng vốn có), gọi là tâm của trời đất; Đạo gọi là linh bảo (báu thiêng), gọi là thử mễ huyền châu (hạt châu huyền diệu nhỏ như hạt kê); Phật gọi là chính pháp nhãn tạng (kho con mắt chính pháp, tức tâm giác ngộ chân thật), niết-bàn diệu tâm (tâm nhiệm mầu của cõi tịch diệt giải thoát).

 Chân linh của người vốn tròn trịa, sáng rực, trong sạch trần trụi, đỏ thắm tinh khôi; không sinh không diệt, không phải sắc cũng không phải không; ở bậc thánh không tăng, ở kẻ phàm không thiếu (?). Vì giao tiếp với cõi hậu thiên, "kẻ thường dân bỏ mất nó, người quân tử giữ được nó", nên mới có phân biệt thánh và phàm. "Thường dân bỏ mất" là bỏ chân linh mà chạy theo linh giả; "quân tử giữ được" là giữ chân linh mà không chạy theo linh giả.

 Vì thường dân thuận theo linh giả, nên chân linh mờ tối không sáng; chiều theo dục vọng, tham đắm vinh hoa, tranh danh đoạt lợi, không chịu dừng nghỉ, nhận giả làm thật; trăm nỗi lo lay động lòng, muôn việc làm nhọc thân, như con thuyền trên biển khổ, trôi đến dạt đi, mãi lượn bừa ở chốn hiểm có cá dữ thuồng luồng. Nếu biết bừng tỉnh quay đầu, lập tức vượt sang bờ bên kia; đừng đợi sóng gió đánh vỡ thuyền, mất cả tính mệnh. Một khi đã mất thân người, muôn kiếp khó ra khỏi được.

 [Lý giải] Sơn nhân (tôi) ở ẩn dưới "cây không rễ" đã nhiều năm, thường muốn giảng rõ lẽ sâu kín huyền diệu để kêu gọi người cùng chí. Một hôm dạo trong vườn núi, thấy hoa cây thanh tĩnh u nhã, tự có phong vị, bèn ngộ ra chữ "u" (ẩn kín, sâu lắng) này chính là nguồn sinh phát của hai mươi bốn chương "Cây không rễ". U là sâu, là cõi hư vô. Mọi cõi hư vô trong thiên hạ đều là đàn tràng hoa cây của người tu đạo. Cho nên thầy tôi ở núi có đề câu cho trai Trúc Bão: "Ba lối hoa u tự tỏa hương, bốn vườn trúc dài bóng đan xen." Lời hay thay, cũng cùng ý với đây.

 Hoa mà không sâu kín thì hương không tự tại; việc chốn bụi hồng sớm tối khó yên. "Bóng trúc đan xen" là lòng trống rỗng nương với khí lặng yên, khiến khí của người nuôi tâm, tâm nuôi khí; khí thịnh thì lý đầy, tâm yên thì thần toàn vẹn, có thể giữ được cái chân thật của ta, có thể ôm giữ cái linh của ta. Ngộ Nguyên lấy hai chữ "chân linh" làm hoa và rễ của cây người, lời ấy cũng đúng. Chân linh là chân tri và linh tri. Linh tri (cái biết nhạy bén, thuộc về tính) thuộc âm; chân tri (cái biết chân thật, thuộc về tình) thuộc dương. Tính và tình không hư hại thì chân linh đầy đủ; khốn nỗi bị thất tình lục dục (bảy thứ cảm xúc: mừng, giận, buồn, vui, yêu, ghét, muốn; sáu thứ ham muốn của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) làm tiêu hao, thì bên trong hại tính, bên ngoài hại tình, mà chân linh mất đi. Chân linh mất thì có cây mà không có hoa, có cây mà không có rễ. Đại ý của Ngộ Nguyên là như vậy.

 Tôi còn có lời nói thêm: hoa sinh từ cây, cây sinh từ rễ, rễ sinh từ chỗ không; bản thể của chân linh thật ra thai nghén từ trong hư vô, nên nói "hoa đương ẩn kín". Thai nghén trong hư vô, tức là trí tuệ tiên thiên của con người, cũng là cái hư linh (sự sáng suốt linh diệu của tâm trống lặng) của người: không bóng không hình, chứa đủ mọi lẽ mà ứng với muôn việc; thánh hiền dùng nó thì có dư, tiên Phật nuôi nó thì ai nấy đều đủ, chỉ có điều không được để tình dục quấy vào. Tình dục quấy vào thì ngày ngày lấy cái có trong cái không ra để dùng; đã ngày ngày lấy cái có thì ắt ngày ngày mất cái không; ngày ngày mất cái không thì ắt ngày ngày mất rễ; mất rễ thì mất cây, mất cây thì mất hoa. Tục ngữ nói: "Người già thì lẩm cẩm, cây già thì rỗng ruột", trí tuệ đã cạn, hư linh đã tan, còn chân linh gì nữa?

 Người đời đều tham đắm vinh hoa, không chịu nghỉ ngơi, ngày ngày làm những việc của cuộc đời trôi nổi. Hoàn toàn không nghĩ rằng trăm năm thoáng chốc, người chết thì việc bỏ lại, thân mình đang ngồi trên con thuyền biển khổ; lại không nghĩ rằng một sớm vô thường (cái chết bất chợt) đến, tính chìm thuyền lật, không bờ không bến, khó lòng neo buộc; một phen trôi dạt, chốn hiểm cá dữ thuồng luồng, bôn ba vất vả, nhọc nhằn tất bật, chỉ uổng công làm tổn hại trí tuệ của ta, che lấp hư linh của ta, có ích gì đâu!

 Tiên sư ở chỗ này thương xót rất sâu, bèn chèo con thuyền từ bi đến độ mà rằng: người đời sở dĩ vào sâu biển khổ, chìm đắm khó ra, đều vì không chịu quay đầu, không nhận ra bờ. Nếu chịu quay đầu thì đó chính là bờ. Bờ là con đường giác ngộ. Bước lên được đường giác ngộ thì trí tuệ trở lại, hư linh còn mãi; lỗi lầm đã qua không sửa được nữa, nhưng điều phải sắp tới vẫn còn theo kịp; thần và khí tuy đã suy, việc phản hoàn vẫn có cách; chớ đợi sóng gió cuồn cuộn đánh vỡ thuyền, may ra thuyền còn thì người còn, có thể dùng để sang bờ bên kia, giúp thoát khỏi hố hiểm.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Khích lệ người học. [Lý nói] Khuyên người vun trồng và chiết ghép.

 Cây không rễ, hoa đương suy yếu; cây già thì ghép lại cành non. Mai gá lên liễu, dâu ghép vào lê, truyền cho người tu chân làm mẫu. Xưa nay thần tiên có phép trồng ghép, người già vốn có thuốc chữa. Tìm minh sư (thầy sáng suốt, thật sự đắc đạo), hỏi phương thuốc, bắt tay tu gấp vẫn còn quá muộn.

 Bản chú của Ngộ Nguyên chữ "suy yếu" viết là "nguy", cũng gần với ý suy yếu.

 [Lưu chú] Người ta phần nhiều nghĩ rằng tuổi già sức yếu, tinh thần có hạn, như hoa trên cây đã tàn nguy, không còn sinh phát, không thể trở về nguồn, không thể khôi phục gốc, bèn tự bỏ mình mà chờ chết. Thử xem cây già ở đời, ghép cành non vào thì lại tươi tốt, như cây mai gá lên cây liễu, cây dâu ghép vào cây lê; đó đều là vật vô tình mà còn sống lại được, huống chi con người là linh thiêng nhất trong muôn vật, được khí chính của trời đất, lẽ nào già rồi lại không có thuốc chữa? Đạo dùng thuốc chữa là đạo gì? Chính là đạo trồng ghép khi đã già. Muốn biết đạo này, hãy gấp tìm minh sư, xin hỏi phương thuốc thật. Nếu được phương thuốc thật, bắt tay tu gấp vẫn còn là quá muộn.

 [Lý giải] "Vi" là suy yếu. Người già thì nguyên khí (khí gốc trời phú) suy yếu, không thể không gấp rút vun bổ; xem mai gá liễu, dâu ghép lê thì có khuôn mẫu rồi. "Gá" ví với ý trong đan pháp là "gửi ở nhà Đoài", "gửi thân ở nhà hàng xóm phía tây" (Đoài là phương tây; ý nói phải nương vào cái bên ngoài cùng loại để bổ cho mình); "ghép" ví với ý trong đan pháp là lấy tính nối vào mệnh, lấy ta nối vào bên kia. Cho nên mai gá liễu, dâu ghép lê chính là khuôn mẫu tu chân của người nay, là phương trồng ghép của tiên xưa.

 Trồng ghép là phương thuốc chữa già. Ghép cây có nhiều phương hay, mà nói mai, liễu, dâu, lê là vì chúng cùng loại. Bổ cành già ra, cắm cành non vào, kẹp lại, buộc lại, đắp đất tốt lên, đực cái ngậm khớp nhau, đó là cách ghép cây. Phương chữa già cũng phải lấy cùng loại vào cùng loại, dùng "đất mầu nhiệm" (chỉ ý thổ, sự chú tâm điều hòa) gắn hợp lại, sau đó mới trở già về trẻ, quay về nguyên sơ. Phép này minh sư biết, cốt ở người chịu tìm hỏi. "Tu gấp vẫn muộn" là sợ thời gian không đợi người, vô thường chợt đến, tính chưa sáng mà mệnh chưa lập, sẽ đi vào cõi quỷ mờ mịt.

 Hà Tiên Cô nói: "Trong vườn Lãng Uyển (vườn tiên), trên cây bàn đào mọc ra cành liễu rủ, trên cây phù tang kết quả lê giao (quả lê tiên); đó là Đông Vương Công và Tây Vương Mẫu chỉ bày phương tiên." Lời của Tam Phong không phải không có căn cứ.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Công phu luyện kỷ (luyện chính mình: rèn tâm cho định, không bị ngoại cảnh lay động – bước nền trước khi luyện đan). [Lý nói] Làm rõ chỗ diệu của hoa và liễu.

 Cây không rễ, hoa đương xanh non; thần tiên hoa rượu từ xưa đến nay. Trại khói hoa, rừng rượu thịt, không kiêng đồ mặn mà chẳng phạm dâm. Phạm dâm mất báu trường sinh, rượu thịt qua ruột, đạo vẫn trong lòng. Mở cửa ra, nói với anh: không hoa không rượu, đạo chẳng thành.

 Bản chú của Ngộ Nguyên chữ "xanh" viết là "trong"; nhưng "xanh" là lúc mới sinh non mềm, gần với ý xanh tươi không vướng nhiễm.

 [Lưu chú] Đạo kim đan lấy chỗ trong sạch tột cùng, không chút cặn bã làm chỗ quy về; nhưng muốn được trong sạch tột cùng thì phải vượt qua từ chỗ đục nhất mà ra; ở chỗ đục nhất mà hoàn toàn không vướng chút nhiễm nào, đó mới là trong thật, nên nói: "Cây không rễ, hoa đương trong, thần tiên hoa rượu từ xưa đến nay."

 Lấy gì thấy hoa rượu có thể thành thần tiên? Trại khói hoa, rừng rượu thịt đều là chỗ dễ làm mê người; nếu trong trại khói hoa thấy sắc mà không coi là sắc, không bị khói hoa mê hoặc; trong rừng rượu thịt tùy duyên qua ngày, không bị rượu thịt ràng buộc, thì đó là không phạm dâm dục mà cũng không kiêng đồ mặn, và cái tính ham ăn ham sắc đều được hóa giải; đạo tâm thường còn, nhân tâm (lòng người phàm, đầy dục vọng) thường diệt, chân linh không tổn không hại, đại đạo có thể mong. Nói "không kiêng đồ mặn" không phải là tham đồ mặn, mà là rượu thịt qua ruột mà lòng không so đo.

 Không phạm dâm thì lòng không có khói hoa; rượu thịt qua ruột thì lòng không có rượu thịt. Lòng không có khói hoa thì tự có hoa tiên trường sinh; lòng không có rượu thịt thì tự có rượu tiên kéo dài mạng sống. Có hoa tiên, có rượu tiên thì đến được quê tiên trong sạch chân thật. Những kẻ ở đời tránh khói hoa, kiêng rượu thịt, đâu biết trong hoa phàm rượu phàm có thể sinh ra thần tiên! Đâu biết không hoa không rượu thì đạo không thể thành! "Xao hào ca" (bài ca của Lã Động Tân) nói: "Rượu là bạn hiền, hoa là bạn đồng hành; nơi phố hoa ngõ liễu tìm chân nhân, chân nhân chỉ dạo chơi ở phố hoa." Có thể gọi là diệu dụng của "hoa đương trong" vậy.

 [Lý giải] Con người nặng nhất là tính ham ăn ham sắc, nên tiên sư Tam Phong mượn hoa và rượu để chỉ điểm. Kẻ tham hoa rượu thì nhiều, nhưng có biết có thần tiên hoa rượu chăng? Nguyên khí trong thân xanh tươi non mởn; người nào ăn được, chế ngự được, uống được, cài được lên đầu, tự nhiên thần thanh khí sảng; đó gọi là thần tiên hoa rượu, xưa nay đều có, nhưng không phải là trại khói hoa, rừng rượu thịt ở đời.

 Khói hoa rượu thịt làm mờ tâm trí người: rượu thịt làm khí nặng mùi tanh mặn, khói hoa khơi động dâm dục; hai thứ ấy đều có hại, mà dâm dục hại hơn đồ tanh mặn. Người giỏi luyện kỷ, gặp gì ăn nấy, không đòi hỏi thêm, nên không kiêng đồ mặn mà đã quên đồ mặn; thấy sắc không coi là sắc, không quyến luyến người đẹp, thế là không phạm dâm dục mà dâm dục dứt hẳn. Nếu không thế thì tinh mất dịch rỉ, tai hại không ít; cho nên "Hoàng Đình kinh" nói: "Lá rụng cây khô mất màu xanh, chuyên giữ kín, chế ngự cảnh thì mới yên lâu dài." Do đó biết kẻ phạm dâm dục ắt mất báu trường sinh.

 Rượu thịt qua ruột mà đạo vẫn ở trong lòng, hoa rượu nào từng làm mê người! Người tự mê vì hoa rượu mà thôi! Không tìm (?) hoa phàm rượu phàm thì ắt thấy hoa tiên rượu tiên. Hoa tiên rượu tiên là thứ giúp thành đạo, chính là đóa hoa xanh non trên cây không rễ. Vị đậm sắc đẹp, bồi bổ hơn hết. Tiên sư mở cửa huyền môn, nói cho anh nghe: nếu không có thứ hoa rượu này thì đạo khó thành.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Phá các bàng môn (đường tu lệch, không chính tông). [Lý nói] Than cho lối tu một mình.

 Cây không rễ, hoa đương lẻ loi; xin hỏi âm dương đã được cùng loại chưa? Trứng gà mái, khó ấp nở con, là trái với lò tạo hóa của âm dương. Con gái không chồng thành người đàn bà oán hận, con trai không vợ là kẻ đàn ông cô quạnh. Than kẻ lầm đường, quá mơ hồ, ngồi yên tu một mình, khí lại khô héo.

 [Lưu chú] Đạo tu chân phải có âm dương cùng loại mới thành tựu được một báu vật chân linh. Nếu có âm mà không dương, có dương mà không âm, thì gọi là hoa lẻ không cùng loại, chân linh không thành, cũng như trứng của gà mái vậy! "Khó ấp nở con" là vì trái với lò tạo hóa do âm dương giao cảm. Lại như con gái không chồng, con trai không vợ, làm sao sinh nở được? Những kẻ mù quáng ở đời, không xét cùng lẽ âm dương, không truy tìm nguồn tạo hóa, làm việc hồ đồ: hoặc quán không (ngồi quán tưởng sự trống rỗng), hoặc định tức (nén giữ hơi thở), hoặc tư thần (tưởng nhớ hình thần trong thân), hoặc thủ khiếu (chú ý giữ một điểm trên thân), hoặc ban vận (dùng ý đẩy khí chạy quanh thân); đều là ngồi yên tu một mình, có âm mà không dương, chẳng những không ích gì cho tính mệnh mà còn làm hại tính mệnh, càng tu khí càng khô.

 [Lý giải] "Lẻ loi" là chỉ lối tu bên trong. Tu bên trong để nuôi tính, không thể lập mệnh, vì nó lẻ loi không có đôi, không sinh ra báu vật của mệnh. Giống như gà mái không có gà trống phối đôi, tuy đẻ được trứng mà không ấp nở ra gà con. Người nay lấy tu tính làm nuôi khí, mà không biết khí ấy chính là cô âm (âm đơn độc, không có dương). Muốn không khô héo thì phải lấy chân dương phối với chân âm, mới là vật cùng loại; xin hỏi người tu đạo đã được cái cùng loại chưa?

 Chân dương là nghĩa, chân âm là đạo; "phối nghĩa với đạo" (lời Mạnh Tử) thì không còn lẻ loi. Nhưng trong đó có ba tầng thứ lớp: trước tiên lấy chân âm sinh chân dương, kế đó lấy chân dương phối chân âm, sau nữa từ trong âm dương giao cảm sinh ra khí lớn mạnh chân linh; đâu như trứng gà mái khó ấp nở con! Không ấp nở con được là vì trái với nghĩa âm dương, với lò tạo hóa.

 Âm dương là vợ chồng. Đạo của thánh nhân khởi đầu từ vợ chồng, hóa sinh ra muôn vật; nam nữ vợ chồng ở đời cũng như vậy. Con gái nếu không chồng thì âm lẻ không sinh mà thành người đàn bà oán hận; con trai nếu không vợ thì dương lẻ không nuôi mà thành kẻ đàn ông cô quạnh. Lẽ này rõ ràng dễ biết, thế mà những kẻ lầm đường ở đời quá mơ hồ, cho rằng ngồi yên tu một mình có thể sáng tâm, có thể thấy tính, có thể vượt thẳng một bước vào cảnh giới, hoàn toàn không bàn đến việc phối hợp âm dương. Tôi e ngày ngày ngồi, ngày ngày tu, đi trên điện "ngoan không" (sự trống rỗng chết, vô tri), chơi trong biển "tịch diệt" (lặng tắt), lâu dần khí sẽ khô kiệt.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Phối hợp âm dương. [Lý nói] Đảo ngược âm dương.

 Cây không rễ, hoa đương lệch; lìa âm dương thì đạo không trọn. Kim cách mộc, hống cách diên (hống: thủy ngân; diên: chì – hai vị thuốc chính của đan đạo, ví cho hai thứ âm dương trong thân), dương góa âm lẻ mỗi bên một ngả. Âm dương ở đời là trai lấy gái, sinh con sinh cháu đời đời truyền. Thuận thì thành phàm, ngược thì thành tiên, chỉ ở khoảng giữa mà đảo lộn.

 [Lưu chú] Kinh Dịch nói: "Một âm một dương gọi là đạo." "Ngộ Chân" nói: "Âm dương được cùng loại thì quy về giao cảm, hai và tám ngang nhau tự hòa hợp thân thiết." Nếu âm dương mỗi bên lệch đi: hoặc dương cảm mà âm không ứng, hoặc âm cầu mà dương không gọi, hoặc dương quá mà âm không kịp, hoặc dương thịnh mà âm không đủ, đều là hoa chân linh bị lệch, không trung không chính, đạo không trọn vẹn.

 Chân tình của người như kim (vàng, kim loại), chân tri như diên (chì), hai thứ thuộc cứng; linh tính như mộc (gỗ), linh tri như hống (thủy ngân), hai thứ thuộc mềm. Chân tình chân tri cứng mà dễ chìm; linh tính linh tri mềm mà dễ nổi. Nếu lấy tính tìm tình, tình đến quy về tính; lấy chân chế ngự linh, linh quy về chân; cứng mềm ứng nhau, âm dương hòa hợp, hóa thành một khí, thì sinh cơ còn mãi không dứt. Nếu tình không quy về tính, linh không quy về chân, thì gọi là "kim cách mộc, hống cách diên, dương góa âm lẻ mỗi bên một ngả", sao có thể trở về gốc về nguồn, kết thành đan chân linh được!

 Thử xem ở đời, nam nữ phối hợp, sinh con sinh cháu, đời đời truyền nối; thì biết đạo tu chân, âm dương hợp nhau, sinh tiên sinh thánh, cũng có thể đời đời truyền nối không dứt; chỉ có khác ở thuận và nghịch, tiên và phàm mà thôi. Thuận thì thành phàm, nghịch thì thành tiên; chỗ phân định là ở khoảng giữa mà đảo ngược.

 Chữ "giữa" này, lý rất sâu, việc rất kín: không phải cái giữa của trong và ngoài, không phải cái giữa trên dưới một thân, mà là cái giữa nơi âm dương giao cảm, không hình không tượng, gọi là gốc trời đất, khiếu âm dương (khiếu: cửa, chỗ thông), nhà của sống chết, cửa huyền tẫn (cửa của cái mẹ huyền diệu sinh ra muôn vật, theo Lão Tử); người sinh ra ở đây, người chết cũng ở đây, làm thánh làm hiền ở đây, làm người làm thú cũng ở đây. Người tu đạo đứng vững gót chân ở chỗ này, vận hành theo chiều nghịch, trong khoảng đảo ngược ấy, tai họa biến thành phúc, sát phạt hóa thành ân đức; đó là điều gọi là "trong một canh giờ thì đan thành".

 Than ôi! Cái "khoảng giữa" người khó biết, cái "đảo ngược" người cũng khó hiểu. Phái thái chiến lấy chỗ nam nữ giao hợp làm "khoảng giữa", lấy việc nam hút máu nữ làm "đảo ngược"; phái ban vận lại lấy huyệt Hoàng Đình (vùng giữa bụng, trên rốn) làm "khoảng giữa", lấy việc khí huyết đi lên đằng sau, đi xuống đằng trước làm "đảo ngược". Những thứ ấy đều chỉ là gây ra lối tà, đâu biết nghĩa "khoảng giữa" và "đảo ngược" của thần tiên? Người hiếu học nên sớm phân biệt kỹ.

 [Lý giải] "Lệch" là chỉ âm dương cách trở, không thể làm thành đan được (?). Âm dương hợp ở giữa thì "đao khuê" (vốn là cái thìa nhỏ đong thuốc; trong đan đạo chỉ viên đan nhỏ kết lại khi hai khí hợp nhất) ngưng kết mà đạo thuật đầy đủ. Kim, mộc, diên, hống tức là âm dương. Tinh của mộc, tính của hống đều thuộc âm; khí của kim, tình của diên đều thuộc dương. Tinh và khí cần đến nhau, tính và tình giao cảm; kim mến đức nhân của mộc, mộc yêu đức nghĩa của kim; hống đi đón diên, diên đến nương hống; như thế mới không có bệnh cách trở, mà sinh ra đại dược (thuốc lớn) và chân thân.

 Nếu âm lẻ dương góa, mỗi bên một ngả, thì âm dương không phối hợp, lệch mà không trọn, sao có thể hóa sinh ra báu vật tột bậc, lưu truyền muôn đời? Phép phối hợp thì tiên và phàm giống nhau, chỉ là người phàm dùng thuận, nhà tiên dùng nghịch mà thôi. Ngộ Nguyên nói "khoảng giữa đảo ngược" người không thể biết; tôi nói chữ "nghịch" này người cũng không biết. Muốn hiểu khoảng giữa đảo ngược, trước phải biết diệu dụng của chữ "nghịch". Người biết được nghịch thì kim, mộc, diên, hống đều ở trong đó, âm dương càn khôn đều đảo ngược cả, lại còn bao nhiêu việc khác đều xoay vần trong chữ "nghịch"; được thuốc, hoàn đan (đan trở về, tức thu được dương khí tiên thiên về thân), chốc lát có thể mong được.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Lúc thuốc sinh ra. [Lý nói] Lẽ của phương Khôn.

 Cây không rễ, hoa đương mới; sinh ra ở phương Khôn (quẻ Khôn ☷, toàn hào âm, ứng với phương tây nam), Khôn chính là người. Hái hoa cài, hái lấy nhụy, nhụy hoa lớp lớp rực rỡ sắc xuân. Người đời không thấu lẽ trong hoa, một bí quyết thiên cơ đáng muôn vàng. Mượn tên hoa, làm thân hoa, từng câu "Xao hào" nói thật đúng.

 [Lưu chú] "Mới" là vật vốn có từ đầu đã bị vùi lấp lâu ngày, bỗng lại có, nên nói hoa đến lúc mới, ánh sáng lại sinh. Như mặt trăng hiện ra ở phương tây nam là phương Khôn: dưới thuần âm hé lộ một chút dương nhỏ; ví với người "trong căn phòng trống sinh ra ánh sáng trắng" (tâm trống lặng thì tự sáng), chân linh hiện ra, lại thấy được "bản lai diện mục" (bộ mặt vốn có từ đầu, tức bản tính chân thật). Bộ mặt vốn có ấy chính là con người thật không chết vốn có của ta; có người này thì là người, không có người này thì không phải là người; đó là cái ta nhận từ trời mà được làm người.

 Nhưng con người thật này không dễ hiện ra, không thể thấy thường xuyên; vào lúc hư cực tĩnh đốc (trống rỗng đến tột cùng, yên lặng đến chắc thật), muôn duyên đều lặng, thì thấp thoáng có hình tượng. Hư cực tĩnh đốc chính là tượng thuần âm của quẻ Khôn, nên nói "sinh ra ở phương Khôn, Khôn chính là người". Người này đã lâu bị bụi bẩn vùi lấp, tuyệt không dấu vết, một khi hiện hình tức là hoa mới; thời cơ không được để lỡ, phải gấp bắt tay hái lấy, làm thành của mình. "Hái hoa cài" là hái hoa của con người thật này. "Hái lấy nhụy" là hái lấy tâm của con người thật này. Hái dần dần, từ ít đến nhiều, tích dày thì ánh sáng tỏa xa, chân linh không mờ, thì nhụy hoa lớp lớp, muôn lẽ sáng tỏ, tùy lòng mà đi, đâu đâu cũng là đạo; rực rỡ như ngày xuân, dương khí khắp đất, chỗ nào cũng nở hoa.

 Nhưng hoa này người người đều có, người người đều thấy, mà người người không thấu, phần nhiều để lỡ ngay trước mặt; nếu có người thấu được thì vượt phàm vào thánh chỉ trong khoảnh khắc, nên nói "một bí quyết thiên cơ đáng muôn vàng". Tiên ông từ bi, mượn tên hoa, làm thân hoa, ngay trong cái có hình mà chỉ ra cái không, từng câu "Xao hào" chia ra nói rõ yếu chỉ tiên thiên, mong cho người người thành đạo, ai nấy làm tiên. Khổ nỗi người đời không thấu lẽ trong hoa, mà còn có kẻ đoán bừa làm bậy theo lối "ngự nữ khuê đan" (lối luyện đan bằng giao hợp với phụ nữ), đến tiên ông cũng không làm gì được. Há chẳng đáng than ư!

 [Lý giải] Ngộ Nguyên giảng chữ "người" là bộ mặt vốn có, là người đã từng thấy người này, nên bất giác lời dài lòng nặng, mong mình hiểu và người cũng hiểu, lòng từ bi tha thiết lắm. Nhưng chữ "chính là" trong "Khôn chính là người" thì vẫn chưa nói tỏ. Xét ra, hoa để ví người, người thì mượn hoa làm ví dụ. "Hoa đương mới" là như người đến chỗ quy căn (trở về gốc), đạt đến hư tĩnh, giữ yên lặng, quan sát chỗ "một dương trở lại" (như quẻ Phục, một hào dương sinh lại dưới năm hào âm), bất giác sắc xuân lại mới. Hoa này hiện ở phương Khôn: thấy Khôn tức thấy hoa, thấy hoa tức thấy người; chỗ hoa sinh tức là chỗ người sinh, nên nói "Khôn chính là người".

 Đan pháp gieo diên ở đất kim, rải hống ở đất hỏa; kim và hỏa ở phương tây nam; "phía tây nam được bạn" (lời quẻ Khôn); chỗ kim hỏa hợp nhau chính ở trên phương Khôn. Người này là thân kim thể hỏa, một khối thuần dương, chính là chân khí của ta, còn gọi là chân tình. "Mập mờ thấp thoáng, trong đó có tượng" (lời Lão Tử): nóng như lửa, đẹp như hoa, khí hoa xông người đậm như rượu, có được nó thì như say.

 Lúc này ta liền hái mà cài lên, thời cơ không được để qua. Ta lại hái lấy cái nhụy của nó, phải nuốt cho hết. Từ hoa đến nhụy, thấu vào từng lớp, thật đúng là cung xuân rực rỡ; người đời biết cái ngoài mà không biết cái trong, ắt không thấu lẽ mầu trong hoa. Lẽ mầu trong hoa thuần là thiên cơ; thiên cơ lộ ra thì một bí quyết đáng muôn vàng. Các câu thứ tư, năm, sáu, bảy trong bài này đều là lời trong "Xao hào ca" của Lã tổ. Ông Tam Phong nói: "Lã tổ lấy thân người mượn tên hoa, lấy thân hoa làm thân người; ta từng câu dùng lời 'Xao hào', nói rất xác thực mà có ý vị."

 Bài tiếp. [Lưu nói] Thừa thời cơ mà thu lấy. [Lý nói] Đến bên lò thì giữ định tĩnh.

 Cây không rễ, hoa đương rộ; dung nhan đẹp đẽ hơn cả nắm phấn. Đề phòng con vượn con ngựa (tâm như vượn, ý như ngựa – ví lòng dạ xao động khó giữ), đã ngang lại bướng, hãy treo lên bộ mặt sắt mẹ sinh cho. Rút ra thanh kiếm báu Thanh Long, hái hết từng đóa tươi nơi đầu tường. Nhân gió căng buồm, chở đầy về, sao chịu đi qua núi báu tay không.

 "Đầu tường" có bản viết là "hoa quỳnh", "hoa quỳnh" có bản viết là "đầu tường", tôi đều đã thấy. Bản chú này giảng theo "đầu tường" có ý vị, nên theo.

 [Lưu chú] Chân linh tiên thiên bừng phát, một gốc mà muôn dạng, tùy lúc ngắm tượng, không vật nào không có nó, đó là hoa rất rộ. Lúc đương rộ, tinh hoa lộ hết, tinh thần hướng ra ngoài, dễ ganh đua khoe lạ, phô bày phong lưu, nên nói "dung nhan đẹp đẽ hơn cả nắm phấn". Lúc ấy phải đề phòng nguy hiểm, buộc chặt vượn ngựa, treo lên bộ mặt sắt mẹ sinh, cầm thanh kiếm báu Thanh Long, đối cảnh mà quên tình, hái hết hoa vừa ló đầu tường, không để chút nào chạy theo sắc tướng mà hao tán chân khí.

 "Bộ mặt mẹ sinh" là bộ mặt sắt không biết không hay. "Kiếm báu Thanh Long" là chân tính không nhiễm không vướng. Mặt sắt mẹ sinh chính là kiếm báu Thanh Long, hai thứ cùng một gốc mà khác tên: nói về thể thì là mặt sắt mẹ sinh, nói về dụng thì là kiếm báu Thanh Long. Mặt sắt là thể của định (tâm vững lặng không lay), kiếm báu là khí cụ của tuệ (trí sáng suốt phân biệt); định để dùng tuệ, tuệ để thành định; định tuệ cần nhau, thể dụng không lìa. Chân linh tiên thiên, chính sắc mà là không, thường ứng mà thường tĩnh, không rỉ không lọt, đó gọi là "hái hết từng đóa tươi nơi đầu tường".

 Đóa tươi đầu tường là hoa vừa ló ra khỏi tường mà chưa rời đầu tường, lúc chân khí chưa tan; ở lúc này hái lấy thì tuyệt không cặn bã, thuần là thiên chân; sinh dần hái dần, hái dần thu dần, phải hái đến khi không còn gì để hái mới thôi. Than ôi! Đại dược khó gặp, đại pháp khó gặp; may mà gặp được, thời cơ không được để lỡ, nhân cánh buồm gió thuận, phải gấp hái hoa tươi, chở đầy mà về; sao chịu qua núi báu tay không, tự chuốc hối hận về sau.

 [Lý giải] "Rộ" là lúc đầy thịnh. "Dung nhan đẹp đẽ" ví với tiên thiên nhất khí, tức điều mà bài "Đạo tình năm canh" của tiên ông nói: "Các âm đã hết, đến kỳ dương rực rỡ, một cành sắc xuân, hoa vàng tươi đẹp." "Hơn cả nắm phấn" là lúc thuốc sinh cũng là lúc ma hoa thi đua sắc đẹp. Tiên xưa nói: "Tiên thiên hiện ra thì ma của thuốc dễ nổi lên"; nếu không phải luyện kỷ đã thuần thục, thấy đẹp mà không động, ai có thể được hoa vàng trong nửa khắc! Cho nên nói "đề phòng vượn ngựa, đã ngang lại bướng", tức điều mà bài đạo tình "Nhất chi hoa" nói: "Dáng vẻ yêu kiều, mười ngón thon thon, không kéo động được ngựa ý vượn tâm của ta."

 "Treo lên bộ mặt sắt mẹ sinh" là đem định lực ra, "chính là khiến nó không chút xao động". "Rút ra thanh kiếm báu Thanh Long, hái hết từng đóa tươi nơi đầu tường" cùng một nghĩa với câu: "Đẩy lui bầy ma, giận dữ vung kiếm tuệ sắc bén, dám hái lấy đóa hoa ló tường từng đóa tươi mới." Ngộ Nguyên lấy mặt sắt làm định, kiếm báu làm tuệ, thật là tri âm; nhưng định và tuệ nếu không từ luyện kỷ mà có, thì định không phải chân định, tuệ không phải chân tuệ, không thể đem ra dùng khi lâm sự. "Nhất chi hoa" nói: "Lúc lúc phòng ngựa ý, khắc khắc khóa vượn tâm, ngày đêm không ngủ, công luyện kỷ không gián đoạn." Phải luyện đến chỗ "ta là biển thanh tịnh, một hạt bụi cũng không nhiễm", mới là chân định; "ta là viên ngọc dạ minh, treo mãi giữa không trung", mới là chân định (?: có lẽ là "chân tuệ").

 "Đầu tường" là hoa đã ló khỏi tường mà vẫn còn trên tường, đó gọi là hoa ló tường: lửa trong nhất, thời điểm đúng nhất; không được thầy truyền thì người không hiểu, không phải người từng trải thì không biết. Nếu biết lúc cành hoa ló tường mà liền hái về, đó là thủ đoạn của nhà tiên. "Hái hết" là một hơi hút hết, nuốt vào nhà ta, không phải nói hái dần thu dần. Hái dần thu dần là việc ôn dưỡng (nuôi giữ đan bằng lửa nhẹ, ấm đều) và trừu thiêm (rút bớt và thêm vào), còn là một bước ở phía sau.

 "Nhân gió căng buồm, chở đầy về" là bốn hậu (bốn khoảng thời gian trong việc hái thuốc) hợp đan, gấp khởi hà xa (cỗ xe sông – chỉ việc vận khí theo vòng mạch Nhâm Đốc, đưa thuốc đi khắp vòng trong thân) chở về; sao chịu đi qua núi báu tay không. Núi báu là chỗ tiên thiên sinh ra. ○ Đan pháp: lúc luyện là thuốc, lúc hái là thuốc, lúc nuôi thì là lửa; nhưng có thuốc thì có lửa, chỉ không phải lửa ôn dưỡng thôi. Chương này giải thích theo việc hái thuốc là đúng.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Tiến lui âm dương. [Lý nói] Ôn dưỡng hoàn đan.

 Cây không rễ, hoa đương bay; rụng rồi lại nở có kỳ định. Hoa diên hiện, lúc Quý hết, vườn tây vẫn hoa đầy cành. Đối trăng vừa thu dọn xong, lại hướng mặt trời buổi sớm vá áo nạp (áo vá của người tu). Huyền cơ này, đời ít biết, phải cùng thần tiên suy xét kỹ.

 Bản chú của Ngộ Nguyên, "lại hướng" viết là "liền nhân", chữ khác mà ý giống. Duy có "vừa trải" viết là "kinh tàn", rồi giải "thu dọn" là dẹp bỏ tư dục của nhân tâm, tức là để đuổi giặc; e là sai lại chồng thêm sai.

 [Lưu chú] Tinh thần người suy bại, chân linh hao tán, như hoa bay tơi tả rụng tàn. Nhưng hoa tàn rụng còn có kỳ nở lại, người suy bại cũng có đạo phản hoàn. Đạo phản hoàn là đạo gì? Là đạo trong âm phục hồi dương, đã tàn lại nở. Hoa diên là ánh sáng của chân tri, của đạo tâm. Quý thủy (nước Quý – Quý là can thuộc thủy âm, ở đây chỉ thứ khí âm đục của hậu thiên) là tư dục, khí lạ từ ngoài của nhân tâm. Hoa diên hiện thì đạo tâm không mờ; Quý thủy tiêu hết thì nhân tâm thường lặng. Đạo tâm không mờ, nhân tâm thường lặng, thì chân linh vẫn như cũ không thiếu không tổn; vật vốn tròn đầy từ đầu lại hiện ra ở đây, đó là hoa đã tàn mà nở lại đầy cành.

 Vì Quý thủy cần hết, nên "đối trăng kinh tàn thu dọn đi"; vì hoa diên cần hiện, nên "liền nhân mặt trời sớm vá áo nạp". Tư dục của nhân tâm như khí lạ từ ngoài đến, như vầng trăng tàn khuyết; chân tri của đạo tâm là chính khí vốn có, như ánh dương của mặt trời. Đối trăng mà thu dọn chỗ tàn khuyết, quét sạch tư dục của nhân tâm, là để lui âm; hướng mặt trời sớm mà vá áo nạp, thêm dần chân tri của đạo tâm, là để tiến dương. Lui âm lui đến khi âm khí hoàn toàn không còn, mới là thu dọn xong chỗ tàn; tiến dương đến khi dương khí thuần toàn, mới là vá xong áo nạp. Âm hết dương thuần, trở về gốc nguồn, bộ mặt vốn có hiện ra trọn vẹn; "rụng rồi lại nở" đâu phải lời suông! Thiên cơ rụng rồi lại nở này người đời ít biết. Nếu muốn biết, phải cùng thần tiên suy cứu từ đầu đến cuối mới biết được.

 [Lý giải] Lời chú của Ngộ Nguyên lý rất hay, nhưng không phải nghĩa gốc của chương này. Xét chương này là nói về ôn dưỡng hoàn đan. "Bay" là lên xuống, tức ý sáng tiến dương hỏa, tối lui âm phù (dương hỏa: giai đoạn tăng cường vận khí; âm phù: giai đoạn giảm bớt, làm dịu). "Rụng rồi" là hoàn đan đã được như lá rụng về cội, chính là chỉ phục mệnh (trở về với mệnh gốc). Sau khi phục mệnh, lại lấy kim thủy ở lò ngoài, rút diên thêm hống (bớt dần phần dương khí đã thu, thêm dần phần thần tính của mình), ôn dưỡng linh thai (bào thai linh – viên đan được nuôi như thai nhi). "Ngộ Chân" nói: "Lò ngoài thêm bớt phải ra công"; "Tham đồng khế" nói: "Trông chừng thời hậu phải thêm cẩn thận, xét kỹ điều hòa nóng lạnh; xoay vòng mười hai tiết, hết tiết lại phải tự thân lo"; ông Tam Phong nói: "Gặp giờ Tý, Ngọ chuyên làm hỏa hầu, gặp giờ Mão, Dậu thì mộc dục (tắm gội – tạm ngừng vận lửa để đan nghỉ ngơi) kim đan"; chính là vậy. Cho nên nói "lại nở có kỳ định". Vật lại nở chính là cành hoa vườn tây ở câu dưới.

 "Hoa diên hiện, lúc Quý hết": thuốc lớn hoàn đan thì diên sinh sau Quý; diên sinh thì hái, kim mà để quá ngày rằm thì không dùng được nữa. Chỉ sau ngày thứ năm nghìn không trăm bốn mươi tám (khoảng tuổi mười bốn), khi Quý thủy vừa dâng lần đầu, cân nhắc mà dụng công, bắt lấy báu "thủ kinh" (nghĩa gốc là lần hành kinh đầu tiên; trong đan pháp ví với lần dương khí tiên thiên đầu tiên vừa sinh, tinh khiết nhất), mới là thượng thượng. Quý sinh là ngày mười bốn, Quý hết là ngày mười lăm, một vùng ánh dương, chính là lúc này. Nói về thân người thì chẳng qua là cái động lớn trong cái tĩnh lớn mà thôi. Hái mà nuốt vào thì thành hoàn đan; nhưng đại đan đã đến tay, diên bên ngoài lại sinh, nhà đan ắt lấy dùng để ôn dưỡng, nên nói "vườn tây vẫn hoa đầy cành".

 "Đối trăng vừa thu dọn xong" là rút diên; "lại hướng mặt trời sớm vá áo nạp" là thêm hống. Phép thu dọn phải rõ ngày hối, ngày sóc của trăng (cuối tháng, đầu tháng), nên lấy "đối trăng" mà nói; phép vá áo phải dùng sớm tối của mặt trời, nên lấy "mặt trời sớm" làm ví dụ; đó là ý tinh vi của nhà huyền đạo. Những chỗ huyền vi như thế, thế gian ít ai biết; nếu muốn biết, phải cùng thần tiên đắc đạo suy tìm kỹ lưỡng, may ra mới không sai.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Lò yển nguyệt. [Lý nói] Báu trên trời.

 Cây không rễ, hoa đương nở; trong lò yển nguyệt hái xuống. Kéo dài tuổi thọ, bớt bệnh tai, nên kết bạn hiền, sắm sẵn pháp tài. Từ đây thành được báu trên trời, mặc cho bầy kẻ mê cười ta khờ. Khuyên người tài giỏi, chớ khoe khôn, không gặp minh sư chớ đoán bừa.

 [Lưu chú] Báu chân linh tiên thiên không hình không tượng, không phương không chốn, lấy từ đâu mà hái để kết hoàn đan? Tuy không hình không tượng, không phương không chốn, nhưng cũng có lúc hoa nở. Sau khi nở, trong mập mờ có tượng, trong thăm thẳm có tinh, tinh ấy rất thật, trong đó có tín (dấu hiệu đến đúng hẹn); hình tượng giống như yển nguyệt. Bọn thợ tầm thường không biết ý lấy tượng của người xưa: có kẻ chỉ vào khoảng giữa hai quả thận, có kẻ chỉ vào minh đường giữa hai lông mày, có kẻ chỉ vào quả tim thịt; lại có bọn đầu sỏ tà ma chỉ vào cửa sinh của phụ nữ, sai lắm, sai lắm!

 Cái gọi là yển nguyệt là mặt trăng nằm ngửa. Mặt trăng trên trời, mỗi tháng vào ngày mồng ba, dưới phần thân tối ở phương tây nam là đất Khôn, hiện ra một vệt sáng hình lông mày ngài (hình ●); vệt sáng ấy nằm ngửa nên gọi là yển nguyệt. Trong quẻ là dưới thuần âm một dương nhỏ dần sinh, tức quẻ Phục; ở người là tĩnh đến cùng lại động, căn phòng trống sinh ánh sáng, tâm của trời đất nảy động. Tâm này bên trong ngậm một chút tổ khí tiên thiên (khí tổ – khí nguồn cội đầu tiên), từ chỗ tối tăm hé lộ manh mối, có tượng như ánh sáng yển nguyệt. Vì chút tổ khí này là gốc của trời đất, là căn bản của ngũ hành, có thể tạo nên tiên Phật, có thể làm nên thánh hiền, có thể giữ vững tính mệnh, nên lại gọi là lò yển nguyệt.

 Tâm trời đất này đức hợp với trời đất, sáng hợp với mặt trời mặt trăng, thứ tự hợp với bốn mùa, lành dữ hợp với quỷ thần, khó gặp khó gặp. May mà ngẫu nhiên gặp, thời cơ không được để lỡ, phải gấp bắt tay hái xuống, niêm kín cất chặt, đừng để rỉ lọt; thì có thể kéo dài tuổi thọ, có thể bớt bệnh tai. Nhưng việc kéo dài tuổi thọ, bớt bệnh tai này, không phải người có công lớn hạnh lớn thì không làm được, không phải người có chí lớn sức lớn thì không làm nổi; phải bên ngoài kết duyên lành để tu đức, bên trong sắm pháp tài để dùng lòng thành, mới có thể cảm động "hoàng cực" (đạo trung chính tối cao của trời) mà được báu trời.

 Pháp tài không phải tiền của thế gian, mà là của cải trong pháp, tức là của cải lành: chuyên tâm dốc chí, thực hành chân thật, một niệm không lùi. Thượng Dương chân nhân (Trần Trí Hư) nói: "Trời có khi trái ý, nên dùng pháp tài tinh thành mà cầu. Vì muốn cầu báu trời thì phải làm hết việc người; việc người chưa hết tức là không có pháp tài; không có pháp tài mà mơ tưởng báu trời thì khó lắm." Người muốn cầu báu trời, há có thể không sắm pháp tài trước sao?

 Báu trời không phải vật gì khác, chính là kim đan luyện thành từ chân linh, cũng là hoàn đan khi tâm trời đất được phục hồi trọn vẹn. Gọi là chân linh, gọi là tâm trời đất là nói lúc chưa tu luyện; gọi là báu trời, gọi là kim đan là nói lúc tu luyện đã chín muồi. Đã được báu trời thì muôn cái có đều không, căn trần (giác quan và đối tượng của chúng) đều hóa, vào cảnh không biết không hay, không người không ta, mặc cho bầy kẻ mê cười ta khờ. Việc "khờ" này phải được minh sư truyền miệng trao lòng, không thể đoán bừa mà biết. Tiên ông nói: "Khuyên người tài giỏi, chớ khoe khôn, không thông minh sư chớ đoán bừa", lời nhắc tỉnh người sau nhiều lắm.

 [Lý giải] "Nở" là nói nhụy ngọc vừa sinh. Lò yển nguyệt trong người không có chỗ nhất định, cũng không có lúc nhất định; vì dương khí vừa động, trong tĩnh có ánh sáng, nên lấy trăng non sinh ra sau đêm tối cùng tận mà ví. Trăng này ở trên trời thì có phương Canh (phương tây), có ngày mồng ba, đều có thời và chỗ để chỉ; nếu ở trong thân người thì chỗ hiện tức là phương Canh, lúc hiện tức là mồng ba, không thể định trước. Yển nguyệt hình gì? Hình vẽ của họ Lưu là đúng. "Yển" gồm cả nghĩa ngửa: chín phần đen một phần trắng, trong đen thấy trắng, dương khí vừa sinh, nên hiện ánh trắng ở trên mà thành yển nguyệt. Hình người nay nói thì như thế này (?), là trăng ngửa chứ không phải yển nguyệt, sao lại nói "hái xuống"?

 Nói "hái xuống" là vì khí ấy ở trên không trung. Nhà đan thấy một sợi ánh trắng ấy, cũng không được vội khởi hà xa, chỉ nên dùng cái thần đạm bạc, cái ý hòa dịu, từ chỗ khí sinh mà hái lấy, nên nói "trong lò yển nguyệt hái xuống". Lúc thần khí hợp nhau, chốc lát ánh dương hiện lớn, như hình tròn ngày rằm, đó là trăng trung thu, đó là khí đủ triều dâng, mới đánh nó đi theo hoàng đạo (đường vàng – đường khí đi ở giữa thân), đưa vào hoàng đình; từ đó tuổi thọ có thể kéo dài, bệnh tai có thể giảm bớt.

 "Bạn hiền, pháp tài" là những người cùng lòng mến đạo, chịu bỏ của lành ra, hộ pháp cho người, giúp người thành đạo. Trong sách "Tu chân biện nạn" và lời phê chú chương này, Ngộ Nguyên vẫn cho pháp tài là vật trong thân; đó là lời để uốn nắn thói tham. Nói cho công bằng, pháp tài có hai thứ: một là pháp tài bên trong, là vàng thật; một là pháp tài bên ngoài, là của báu giả. Mượn giả để tu thật thì quả là không thể thiếu, chỉ không nên tham lấy quá mức thôi. Đến khi luyện thành báu trời, làm ra vẻ ngây ngô khờ khạo, ôm ngọc thô trong lòng (giấu tài, không khoe ra), bầy kẻ mê cười ta là đồ khờ, đều có thể mặc kệ cả. Nhưng việc luyện báu trời đâu dễ nói! Không được minh sư chỉ thông thì không biết.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Hoàn đan chín muồi. [Lý nói] Hoàn đan rồi vào núi.

 Cây không rễ, hoa đương tròn; kết quả thu hoạch, mùi vị đủ đầy. Như quả quýt đỏ, giống viên đạn tròn, giữ gìn đề phòng chớ lơi lỏng. Học lấy phép thu đầu của cỏ cây (cây cỏ cuối mùa thu khí về gốc), phục mệnh quy căn, trở về bản nguyên. Chọn đất linh, dựng am đạo, hội hợp tiên thiên mà xong đại hoàn.

 [Lưu chú] Báu chân linh, đã đi rồi lại đến, cũ mà vẫn mới, không tổn không hại, vẫn là vật nguyên vẹn vốn có, đó là hoa tròn. Nói "tròn" là nói kết quả thu hoạch, mùi vị đủ đầy. Kim đan thành tựu thì ngũ hành tụ lại, tứ tượng (bốn hình tượng: rồng xanh, hổ trắng, chim đỏ, rùa đen – ví bốn khí trong thân) hòa hợp; nhân, nghĩa, lễ, trí, tín hòa thành một lẽ; tinh, thần, hồn, phách, ý quy về một khí; lại được phù hỏa (lửa theo đúng phép tắc) nấu nung chín muồi, hóa thành vật thuần dương, sống động tươi mới, đỏ như quả quýt đỏ, tròn như viên đạn.

 Lúc này phải giữ gìn đề phòng, trong mười hai canh giờ không được lơi lỏng, giấu sáng nuôi trong tối, học lấy phép thu đầu của cỏ cây, phục mệnh quy căn, trở về bản nguyên, để đợi tĩnh cùng lại động, hội hợp tiên thiên, mà xong việc đại hoàn đan. Đây là nói hoàn đan đã thành, lại theo đuổi công phu đại đan. Bởi hoàn đan chỉ làm trọn vật vốn có từ năm xưa, là việc vượt phàm, như Lã tổ nói: "Ba diên chỉ được một diên thành, quả vàng mầm tiên chưa hiện hình." Đại đan là từ hoàn đan lại làm sự nghiệp cao hơn, là việc vào thánh, như Lã tổ nói: "Lại đặt lò, dựng lại vạc, cưỡi hổ cưỡi rồng lìa cảnh phàm." Nếu chỉ tu hoàn đan mà không làm tiếp đại đan, thì chỉ xong đạo bậc sơ thừa, chẳng qua là một con người hoàn toàn mà thôi, sao vào được cõi thánh nhân!

 Cái gọi là "chọn đất linh, dựng am đạo" không phải đất linh, am đạo bên ngoài, mà là đất linh, am đạo bên trong. Tu đạo đến chỗ quy căn phục mệnh, việc hoàn đan xong, ôn nó nuôi nó, thần khí đầy đủ thì đan linh, gọi là linh đan. Từ đất linh này, lại đặt lò, dựng lại vạc, gọi là dựng am đạo; nói "chọn đất linh" là chờ một dương sinh. Một dương sinh này là dương trong tiên thiên, tĩnh cùng mà động, không như hoàn đan là dương tiên thiên sinh ra trong hậu thiên. Tuy đều là tiên thiên, nhưng có khác biệt trước sau. Muốn xong đại hoàn đan, không hội hợp dương trong tiên thiên thì không thể thành công, nên nói "hội hợp tiên thiên mà xong đại hoàn". Đại đan thành tựu mới vào nền thánh; nếu đại đan chưa thành thì chỉ là sự nghiệp nửa đường, không phải công phu trọn vẹn của tu đạo. Kinh Phật nói: "Người đứng yên đầu sào trăm thước, tuy đã vào được nhưng chưa là thật. Đầu sào trăm thước bước thêm bước, mười phương thế giới là toàn thân." Đó chính là nói việc xong đại hoàn chăng?

 [Lý giải] "Tròn" chỉ hoàn đan, có ý tính và tình đoàn viên. Phép ấy công ở chỗ đạt hư giữ tĩnh, quan sát trăng sinh ở phương Canh, ví như dương khí vừa động, liền vận hống của mình ra đón; ngoài chạm trong kích mà có tượng, trong chạm ngoài cảm mà có linh, như nam châm hút sắt, thu vào đan điền (vùng dưới rốn, nơi kết đan), đó là hoàn ngoại đan. Phép này cực giản cực dễ, nên tiên xưa nói: "Không quá nửa canh giờ, lập tức thành tựu."

 Đan có hai phẩm, chia ra thì có ba thừa (ba bậc). Đan pháp ba thừa đều hái hoa diên, đều gọi là hoàn đan, chỉ có khác lớn nhỏ trước sau. Một là sơ thừa, gọi là kết đan, lại gọi là ngọc dịch hoàn đan: trong hậu thiên trở về tiên thiên, bỏ Quý lấy Nhâm (bỏ phần thủy âm đục, lấy phần thủy dương trong), dùng ngọc dịch (nước bọt quý, chất dịch trong thân) bồi đắp, thành tròn nội đan; đây là học vấn tận tính, bậc nhân tiên (tiên trong cõi người, khỏe mạnh sống lâu). Một là thượng thừa, gọi là hoàn đan, lại gọi là thất phản (bảy lần trở về): lấy cái tiên thiên đã trở về từ hậu thiên, trồng ra tiên thiên, lập làm mẹ đan; đây là học vấn lập mệnh, bậc địa tiên (tiên ở cõi đất, trường sinh). Một là đại thừa, gọi là cửu chuyển đại hoàn đan (đại hoàn đan chín lần chuyển luyện): thuốc của nó ví với trăng tròn đêm rằm, là tiên thiên trong tiên thiên, lửa đến liền làm, hóa thành dịch trắng, nuốt vào bụng, ngưng lại cứng chắc tột bậc, đó là kim dịch hoàn đan, linh diệu tột bậc, thành thánh thành chân; đây là học vấn tính mệnh đều xong, bậc thiên tiên.

 "Hoa đương tròn" là nói về nền đan bậc thượng thừa. Coi như đã kết một quả, thu một mùa; mà phép luyện diên của nó, hai vật nuốt nhau, ngũ hành đều đủ, đó gọi là "mùi vị đủ đầy". Đan này tuy không phải đan đại thừa, nhưng cũng đỏ tươi như quả quýt đỏ, tròn trịa như viên đạn; công phu đến đây phải lặng lẽ trông nom, liên tục như có như không; nếu không ôm ấp gần gũi thì dễ thất lạc, nên phải giữ gìn đề phòng, chớ lơi lỏng.

 "Học lấy phép thu đầu của cỏ cây" là điều Kinh Dịch nói: "Lấy đó rửa lòng, lui giấu vào chỗ kín." "Phục mệnh quy căn trở về bản nguyên" là điều "Tham đồng khế" nói: "Chỗ ở thật trong khoảng trắng, vuông tròn một tấc." "Chọn đất linh, dựng am đạo": Ngộ Nguyên nói đất linh, am đạo ở trong thân người, nhưng cũng có hai cách dùng trong và ngoài. Đất linh, am đạo bên trong thì phải cầu linh đài (tâm) trong sạch, thần khí hòa dịu, mà dựng am Thái Bình của lòng người đạo ở trong đó; đất linh, am đạo bên ngoài thì phải cầu núi thiêng đất phúc, không bị ồn ào bụi bặm quấy nhiễu, mà dựng am tranh mây trắng của người đạo ở đó. Như thế thì lòng và dấu vết đều trong sạch, sức thật đầy tràn, trong diên sinh ra dương, hội lại hợp lại, đạo thành cửu chuyển đại hoàn, thì công thánh xong xuôi.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Khí chân nhất. [Lý nói] Chỗ giao cấu (chỗ âm dương giao hợp).

 Cây không rễ, hoa đương thông suốt; nói đến không rễ, lại có rễ. Khiếu tam tài, tinh nhị ngũ; trời đất giao nhau, muôn vật sinh. Mặt trời mặt trăng giao nhau, nóng lạnh thuận; trai gái giao nhau, thai mới thành. Rất rõ ràng, nói cùng anh, còn e gặp nhau nhận không thật.

 [Lưu chú] Báu chân linh tiên thiên chứa đủ mọi lẽ, ứng với muôn việc; "lặng yên không động, cảm mà liền thông suốt mọi lẽ trong thiên hạ" (lời Kinh Dịch), không chỗ nào vướng, đi đâu cũng thuận lợi, đó là hoa thông suốt. Hoa đã thông suốt, thế là cây tuy không rễ mà hoa lại có rễ. Rễ ấy là rễ gì? Là khiếu sinh ra trời, sinh ra đất, sinh ra người, tức tam tài (ba ngôi: trời, đất, người); là tinh của nhị ngũ, chỗ âm dương và ngũ hành hợp nhau mầu nhiệm (nhị là âm dương, ngũ là ngũ hành).

 Vì nó là khiếu tam tài, là tinh nhị ngũ, ở tiên thiên thì sinh ra âm dương, ở hậu thiên thì ẩn trong âm dương; một khí chia làm âm dương, âm dương hợp thành một khí. Cho nên âm dương trời đất trên dưới giao nhau, hợp làm một khí mà muôn vật sinh; âm dương mặt trời mặt trăng qua lại giao nhau, hợp làm một khí mà nóng lạnh thuận; âm dương trai gái hai bên giao nhau mà thai mới thành. Xem trời đất, mặt trời mặt trăng, trai gái, một âm một dương giao nhau mới có tạo hóa, thì biết đạo tính mệnh, không phải âm dương giao hợp làm một thì không thể hoàn thành; một khí ấy chính là gốc của tính mệnh, khiếu của sống chết. Có một khiếu này thì âm dương giao nhau mà sống; không có một khí này thì âm dương trái nhau mà chết. Sự sống chết của người chỉ ở khoảng một khí này còn hay mất mà thôi.

 Nhưng người ta không biết một khí này là vật gì, ở chỗ nào. Có kẻ ngờ khí này là hơi thở ra vào, có kẻ vận chuyển cho nó lên xuống ở hoàng đình, có kẻ tụ khí ở đan điền, có kẻ tụ khí ở giữa hai lông mày, có kẻ tụ khí ở thiên cốc (hang trời – vùng giữa đỉnh đầu), có kẻ tụ khí ở sau gáy; đủ thứ không dứt, nghìn lạ trăm quái, cuối cùng rơi vào trống rỗng. Đâu biết khí chân nhất tiên thiên (khí duy nhất, chân thật, nguyên sơ) nhìn không thấy, nghe không được, nắm không lấy được; thánh nhân lấy cái thật để tả cái hư, lấy cái có để tả cái không. Cái thật mà có là chân âm chân dương; cái hư mà không là khí của hai tuần trăng "nhị bát" (huyền thượng và huyền hạ, mỗi bên tám lạng, ví hai khí âm dương cân bằng). Hai thứ đối nhau, một khí ở giữa, ngưng kết thành đan; đây là sự nghiệp trong hư không, sao lại lấy vật có hình có tượng mà đoán? Lại sao lấy cái khiếu có phương có chốn mà làm?

 Tiên ông vì người ta đều không biết một khí này, nên lấy khiếu tam tài, tinh nhị ngũ mà chỉ bày, lại lấy trời đất, mặt trời mặt trăng, trai gái giao nhau mà chỉ bày, rõ ràng chỉ một khí ra cho người, chỉ e người gặp khí này (?) ngay trước mặt mà nhận không thật. Ngộ Nguyên to gan, không tránh tội lỗi, nay lại vì tiên ông mà truyền thần tả ý, nói rõ cho mọi người. Phải biết khí chân nhất tiên thiên không phải vật khác, chính là một chút khí chân linh; vì khí này cứng mạnh, trung chính, nên gọi là chân nhất; vì khí này dễ biết, đơn giản mà làm được, nên gọi là chân linh. Một mà chân, linh mà chân, tuyệt không cặn bã, nên gọi là vật tiên thiên. Chân nhất và chân linh cùng gốc khác tên, không phải hai vật; không biết có ai nhận ra thật chăng?

 [Lý giải] "Hanh" là thông suốt. Một khí thông suốt chính là từ chữ "giao" ở dưới mà ra. Hoa sinh từ cây, cây sinh từ rễ, rễ sinh từ không, đó là không rễ mà lại có rễ. Rễ của cái không rễ chính là rễ sinh trời, sinh đất, sinh người; rễ này là một khiếu hư vô, nên gọi là khiếu tam tài. Khiếu này là chỗ giao tinh, nên nói "khiếu tam tài, tinh nhị ngũ". Nhị ngũ là: trời năm là một năm, đất mười lại là một năm; nhị ngũ tức là hai chữ "thổ", hai chữ thổ hợp lại thì thành chữ "khuê", tức đao khuê thành. Nê Hoàn (Trần Nam, hiệu Nê Hoàn) nói: "Một khiếu huyền quan (cửa ải huyền diệu, chỗ then chốt kết đan) không ai biết, đó là đao khuê rất kỳ lạ." Bởi chỗ nhị ngũ giao tinh chính là nguồn sinh ra thuốc.

 Người tu hành lớn, ở một khiếu hư vô này, biết nó là chỗ giao cấu, ắt có thể khiến tiên thiên nhất khí từ hư vô mà đến; công dụng của sự giao lớn thay! Cho nên trời đất giao thì muôn vật sinh, mặt trời mặt trăng giao thì nóng lạnh thuận, trai gái giao thì thai mới thành; đó đều là bằng chứng của giao cấu. Lý này rất rõ ràng, người người dễ hiểu mà người người lại không hiểu. Tiên sư rộng lớn từ bi, nói cho anh nghe, chỉ cần ở chỗ "nhị bát gặp nhau" mà hợp hai khí thành một khối, thì đại dược có thể sinh. Chỉ e rồng hổ (rồng ví chân hống, hổ ví chân diên) gặp nhau, phun ra khí hai tuần trăng, mà người luyện đan nhận không thật thôi.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Kim tinh nở thịnh. [Lý nói] Nhận lấy kim tinh.

 Cây không rễ, hoa đương đẹp; đối cảnh quên tình, ngắm nguyệt hoa (ánh trăng). Kim tinh thịnh, chói mắt như hoa, chớ ở trong vườn chọn nhầm dưa. Năm kim tám đá (các loại kim loại và khoáng thạch dùng luyện đan ngoài) đều là giả, muôn cỏ nghìn phương thảy đều sai. Cóc vàng, quạ ngọc, nhận được thật thì là tay lão luyện.

 Bản chú của Ngộ Nguyên, "đối cảnh quên tình" viết là "tháng tháng lúc nở".

 [Lưu chú] Linh bảo tiên thiên cứng mạnh trung chính, thuần túy tinh khiết, hoa của nó đẹp nhất. Lúc đương đẹp, như nguyệt hoa nở ra, kim tinh thịnh vượng, người nên ngắm nó, không được để lỡ trước mặt. "Tháng tháng nở" là nở đúng lúc, không phải lúc thì không nở, theo tháng định kỳ, động tĩnh có thường, không sai mảy may. Kim tinh là tinh sáng của kim, ở trăng thì gọi là nguyệt hoa, ở người thì gọi là chân tinh. Chân tinh là tinh của chân linh, không lúc nào mờ, nên lấy nguyệt hoa, kim tinh mà ví.

 Chân linh người không dễ biết, xem cái thật của trăng và kim thì có thể biết; chân linh người không dễ thấy, xem ánh sáng của trăng, tinh của kim thì liền thấy. Phàm tinh hoa của vật, lâu thì hư; duy nguyệt hoa tháng tháng nở, kim tinh muôn năm không giảm. Nguyệt hoa, kim tinh như vậy, chân tinh của người cũng như vậy; nhưng chân tinh có lúc không tinh là vì âm khí hậu thiên che lấp, còn bản thể của nó chưa từng mất. Kim tinh thịnh chính là chân tinh thịnh; chân tinh đương thịnh thì soi sáng thế giới, khí đầy vũ trụ, tuyết trắng bay giữa không, mầm vàng đầy mặt đất (bạch tuyết, hoàng nha – hình ảnh chỉ thuốc đan đã sinh), ánh vàng chói mắt, bên trái bên phải đâu đâu cũng là hoa.

 Nhưng chân tinh này không hình không tượng, không phải sắc không phải không, không thể có lòng mà cầu, không thể vô tâm mà giữ, chỉ có thể lĩnh hội bằng thần, không thể nói bằng miệng; tuy sáng sủa rõ ràng, sẵn có đầy đủ, người người thường thấy mà người người không biết, khó nhận ra nhất. Người tu đạo phải xét cùng chỗ sâu, tìm đến chỗ vi tế, biết thật thấy rõ mới bắt tay làm, không được nhận giả làm thật, tựa như đúng mà thật ra sai, lại ở trong vườn chọn nhầm dưa. Bọn tu mù luyện quáng ở đời, có kẻ ngờ kim tinh là vật có hình có tượng, bèn luyện năm kim tám đá, uống muôn cỏ nghìn phương, không cùng loại với ta, sao kết đan nối mệnh được, há chẳng sai lắm sao?

 Con cóc là vật dưới nước, thuộc âm; cóc mà gọi là vàng, là dương trong âm, trắng trong đen, chính là chân tri của ta. Con quạ là vật bay lên cao, thuộc dương; quạ mà gọi là ngọc, là âm trong dương, cái mái trong cái trống, chính là linh tri của ta. Chân tri và linh tri mới là vật cùng loại với ta, mới là báu tính mệnh của ta. Lấy hai vật này hợp thành đan, chân đến cực linh, linh đến cực chân, chân linh không tan, hòa thành thiên lý, không sắc không không, không sinh không diệt; cái gọi là nguyệt hoa là đây, cái gọi là kim tinh là đây; nguyệt hoa nở, kim tinh thịnh, há có lẽ nào không trường sinh!

 Nhưng người ta phần nhiều không nhận ra chân tri, linh tri là vật gì; nếu có người nhận ra thật, thì là tay lão luyện tu đạo, chưa có ai không thành đạo. Than ôi! Đạo kim đan sai một li đi một dặm, người nhận ra thật được mấy ai!

 [Lý giải] "Giai" là đẹp, là tiếng gọi khen hoa vàng đẹp. Nhà đan lấy chân diên làm hoa vàng đẹp. "Tham đồng khế" nói: "Thể của diên bên ngoài đen, bên trong ôm hoa vàng." Nay từ trong diên đen lấy ra kim trắng, phối với hống đỏ, sinh ra tiên thiên nhất khí, đó chính là hoa vàng đẹp. Đem nó trở về mình thì thành hoàn đan; nhưng hoàn đan phải luyện kỷ trước, luyện kỷ thuần thì hoàn đan dễ. "Đối cảnh quên tình" là sau khi luyện kỷ thuần thục, mọi cảnh đẹp không chút động tình, chỉ ham ngắm chút chân khí này.

 Chút chân khí này gọi là nguyệt hoa. Sao lại gọi là nguyệt hoa? Bởi trăng tròn có thể dùng đo thời hậu của khí. "Ngộ Chân" nói: "Rằm tháng tám ngắm ánh trăng, chính là lúc kim tinh mạnh thịnh", điều này cùng một con mắt pháp với ngắm nguyệt hoa. Trăng từ mồng ba bắt đầu sinh, Lục tiên (Lục Tử Dã) ví là khí còn non; trăng đến rằm thì đầy, Lục tiên ví là khí đủ; khí đủ thì kim tinh mạnh thịnh. Kim tinh là vật hiện ra trong nguyệt hoa, cùng gốc khác tên; thịnh thì mầm vàng đầy vạc, tuyết trắng khắp không, con mắt tuệ nhìn thì chói sáng như hoa. Đan sĩ dùng kiếm thông thiên lấy về, kịp thời tiến lửa, chế thành hoàn đan, chỉ có hoa này mà thôi.

 Chớ bỏ hoa thật mà lại vào vườn chọn thứ dưa giả, đến nỗi than mình sai lầm. Chẳng những chọn dưa là sai, mà năm kim tám đá cũng đều giả mà không thật, muôn cỏ nghìn phương thảy đều sai mà không đúng; muốn cầu thứ không giả không sai, chỉ có kim tinh này mà thôi. Kim tinh này từ đâu sinh ra? Hãy xem cóc vàng, quạ ngọc, chính là chỗ sinh ra. Cóc là vật âm dưới nước, gọi là vàng, tức chân dương trong quẻ Khảm; quạ là vật dương trên trời, gọi là ngọc, tức chân âm trong quẻ Ly. Chân âm và chân dương giao cảm, sinh ra khí hai tuần trăng; lại lấy khí hai tuần trăng sinh ra khí chân nhất. Nguyệt hoa, kim tinh đều là vật này, chỉ cần người nhận ra thật. Nếu nhận ra thật thì là tay lão luyện thông rõ hỏa hầu, biết phân biệt diên.

 Bài tiếp. [Lưu nói] Thu hái thuốc. [Lý nói] Vin bẻ hoa vàng.

 Cây không rễ, hoa đương nhiều; khi nở khắp đất lại cách sông ái (sông ân ái – ví tình ái ràng buộc như dòng sông ngăn trở). Khó vin bẻ, biết làm sao, mỗi bước đi đều trong hang rồng hổ. Hái được hoa vàng đem về động, tên đề ở Tử Phủ (phủ tía – cung điện trên trời nơi ghi danh người thành tiên) mãi không mờ. Cười ha hả, chốn mây trắng, sửa soạn thang trời lên Đại La (tầng trời cao nhất của tiên).

 Bản của Ngộ Nguyên chữ "ái" viết là "ngại", sai.

 [Lưu chú] Trong vũ trụ đều là đạo khí đầy khắp; phàm chỗ nào chân linh chiếu sáng tới tức là chỗ có hoa, hoa ấy rất nhiều, nở khắp đất. Khổ nỗi hoa nở khắp đất mà người không nhận ra ngay trước mặt, như có con sông ngăn trở; dù muốn vin bẻ cũng khó vin bẻ nhất, cũng không biết làm sao. Khó vin bẻ là vì người đời đều bị danh lợi lôi kéo, bị ân ái trói buộc, bỏ thật nhận giả, lấy khổ làm vui, mỗi bước đi đều ở chốn hiểm dữ của rồng hổ, trái với đạo tính mệnh, nên khó vin bẻ.

 Nếu là bậc trượng phu dũng mãnh, nam nhi quyết liệt, lập tức cởi bỏ duyên đời, cầu thầy truyền khẩu quyết, mượn giả tu thật, trong đám hoa chọn hái đóa hoa vàng trung chính nhất, đem về trong động, ôn dưỡng thành đan, kéo dài tuổi thọ, thì tên đề ở Tử Phủ, mãi không phai mờ. Hoa vàng chính là hoa vàng ở quê Mậu Kỷ, sắc chính giữa trung ương (Mậu Kỷ là hai can thuộc thổ, ở chính giữa, chỉ ý chân thật); hoa này trung chính, thuần là sinh cơ, không có khí tạp. Sinh cơ về động thì bốn mùa đều xuân, như ở trong ổ mây trắng, tiêu dao tự tại, có trời đất riêng chẳng phải cõi người; há chẳng cười ha hả, tự biết vui sướng sao? Đến địa vị này, hoàn đan đã được, lại đặt lò, dựng lại vạc, làm việc cao hơn, sửa soạn thang trời mà làm thiên tiên Đại La vậy.
 [Lời giải của họ Lý] Cái vốn có từ tiên thiên (phần chân thật nguyên sơ con người được bẩm thụ trước khi có thân hình, chưa nhiễm thói đời), người hiền không thêm được, kẻ ngu không bớt được. Ai ai cũng có, người người đều sinh ra cùng nó, hoa quả thật đang nở nhiều. Chỉ vì bị sông ái (dòng sông tình ái, dục vọng, ví lòng ham muốn ngăn cách con người với đạo) ngăn trở, nên cái vốn có bị chìm lấp. Dù khắp mặt đất hoa nở, cũng đành chịu vì có sông ái ngăn cách! Sông ái là lòng người thuộc hậu thiên (phần hình thành sau khi có thân xác, nhiễm thói quen và dục vọng), ở cõi dục giới (cõi của ham muốn). Nó ngăn trở được đạo tâm (tấm lòng chân thật hợp với đạo) thuộc tiên thiên. Đạo tâm đã bị ngăn thì muốn vin bẻ hoa tiên thật khó. Vậy nay biết tính sao?

 Tiên sư bảo người học rằng: chỉ có cách từng bước tìm kiếm, từng chặng dò hỏi, đi qua một lớp núi, lại vượt một lớp nước, đi thẳng vào hang rồng hổ, thì mới mong thấy được cái vốn có của mình. Con rồng này từ trong lửa mà ra, con hổ này từ trong nước mà sinh. Chúng có thể từ trong hậu thiên nhả ra khí tiên thiên. Rồng ẩn trong âm, hổ ẩn trong dương. Âm dương giao hợp thì sinh ra rồng hổ, rồng hổ giao hợp thì sinh ra kim hoa (hoa vàng: tượng trưng cho tinh hoa dương khí tiên thiên mới nảy sinh, là vị thuốc để luyện đan). Kim hoa này ở phương Khôn, tức phương tây nam (Khôn là một quẻ trong tám quẻ, thuộc hành Thổ, chỉ phương tây nam, tượng trưng cho đất, cho mẹ). Đất Khôn sắc vàng nên hoa ấy cũng là hoa vàng. Người nào hái được hoa vàng, mang về động, kết thành kim đan (viên thuốc vàng: thành quả tu luyện kết tụ trong thân, giúp trường sinh thành tiên), thì tên được đề ở Tử phủ (phủ Tía, nơi ghi danh các tiên), mãi mãi không phai.

 "Cười ha ha" là học đến chỗ sâu mà tự mình thấu được. "Mây trắng a" là ở chỗ yên ổn thì chỗ nương tựa càng sâu dày. Nếu muốn đầu sào trăm thước tiến thêm bước nữa (đã đến chỗ cao lại vươn cao hơn) để đến bậc thiên tiên (tiên ở cõi trời, bậc tiên cao), thì phải đặt lại lò đỉnh (lô đỉnh: ví nơi luyện đan trong thân; lô là lò nhóm lửa, đỉnh là vạc đựng thuốc) và bắc cao thang trời, nếu không thì không thể làm Đại La thiên tiên (tiên ở cõi trời Đại La, cõi cao nhất). Ai muốn làm thiên tiên thì từ đây mà sửa soạn thang trời.

 Lại: [Họ Lưu nói] Trong âm sinh ra dương. [Họ Lý nói] Trong đỉnh sinh ra thuốc.

 Cây không rễ, hoa đang thơm, đỉnh chì ấm áp hiện ánh báu. Trên cầu vàng, trông Khúc Giang, trong trăng rõ ràng thấy mặt trời. Nuốt gan quạ cùng tủy thỏ, đổi sạch ruột gan cũ đầy bụi trần. Trường danh lợi, làng ân ái, chẳng còn ngoảnh lại mà bận rộn uổng công.

 [Lời chú của họ Lưu] Chân linh (cái thiêng sáng chân thật vốn có) của tiên thiên gom đủ mọi điều tốt đẹp, muôn điều lành đều quy về đó, nên khí của nó thơm nhất. Lúc nó đang thơm chính là lúc "đỉnh chì ấm áp hiện ánh báu". Đỉnh chì tức là chân tri (cái biết chân thật, phần tâm thật thà trong sáng). Vì chân tri có thể bỏ cái cũ lấy cái mới, có thể tu thành tiên, thành bậc chân nhân, nên gọi là đỉnh chì. "Báu" là báu vật chân linh. Chân linh không có chân tri thì không hiện ra, bởi chân tri có đủ đạo tâm, trong đạo tâm chứa khí "chân nhất" (cái khí nguyên một, chân thật) của tiên thiên, ấy gọi là chân linh. "Đỉnh chì ấm áp" là cứng mềm cân nhau, không lệch không nghiêng, thì đỉnh dựng vững. Đỉnh dựng vững thì đạo tâm phát hiện; đạo tâm phát hiện thì ánh sáng của chân linh dần sinh, ấy gọi là "hiện ánh báu".

 "Cầu vàng" là Kim (hành Kim); "Khúc Giang" (sông Khúc) là Thủy (hành Thủy). Lên cầu vàng mà trông Khúc Giang là hình tượng trong nước có kim. Trong nước có kim, trong âm sinh dương, tức là "trong trăng thấy mặt trời", cũng tức là "đỉnh chì ấm áp hiện ánh báu". Ánh sáng ở đỉnh chì đã hiện thì âm dương hợp đức, thần và khí nương nhau mà cưỡi đúng thời. Cho nên đưa vào ổ tạo hóa, khiến nó ở lại mà không cho đi, ấy gọi là "nuốt gan quạ cùng tủy thỏ". Gan quạ màu xanh, là tinh của mặt trời (theo truyền thuyết trong mặt trời có con quạ vàng), tượng trưng cho linh tính của linh tri (cái biết linh hoạt, sáng suốt). Tủy thỏ màu trắng, là tinh hoa của mặt trăng (trong mặt trăng có thỏ ngọc), tượng trưng cho chân tình của chân tri.

 Nuốt gan quạ cùng tủy thỏ thì tính không rời tình, tình không rời tính; chân thật đến cực điểm thì linh, linh đến cực điểm thì chân; tính tình như một, chân linh không mờ tối, tròn vành vạnh, sáng rực rỡ, trong sạch trơn trụi, trần trụi tự tại. Mọi thứ tích tụ của hậu thiên đều trút sạch, đạo tâm còn mãi, nhân tâm (lòng người phàm, đầy ham muốn) tắt hẳn, thế là đã "đổi sạch ruột gan cũ đầy bụi trần". Ruột gan đã đổi thì muôn việc đều không, danh lợi ân ái còn gì để luyến tiếc nữa!

 [Lời giải của họ Lý] "Thơm" là cái thơm không nghe thấy, không ngửi được, cái thơm trong sạch tinh khiết đến cùng cực, tức là lúc tiên thiên mới hiện, chưa nhiễm hậu thiên. Đỉnh chì là ngoại đỉnh (cái đỉnh bên ngoài). Phép tạo chì (chì: tượng trưng cho dương khí chân thật của tiên thiên) tất phải dựng ngoại đỉnh ở phía tây nam, gọi là làng Khôn, lại gọi là mẹ Khôn. Thân mẹ vốn rỗng, phải nhờ tinh mặt trời của cha Càn (Càn là quẻ tượng trưng cho trời, cho cha, thuần dương) mới sinh ra được chì. Tinh mặt trời là long hống (thủy ngân rồng; hống là thủy ngân, tượng trưng cho phần âm tinh, thần sáng trong tâm), tức "gan quạ" nói ở dưới. Rồng là con trưởng (quẻ Chấn, trưởng nam, thuộc phương đông, tượng rồng xanh); con thay thân cha, gieo vào lòng mẹ, thì khí và tinh giao cảm, đỉnh chứa chân diên (chì thật) tiên thiên được dựng lên ở đó.

 Chung tổ (Chung Ly Quyền, một vị tổ sư phái Đan đạo) nói: "Mặt trời dời vào trong vầng trăng sáng", đó chính là phép dựng đỉnh. Câu dưới nói: "Trong trăng rõ ràng thấy mặt trời", chính là lúc ấm áp này. Đỉnh chì ấm áp thì ánh báu hiện ra. Ánh báu là ánh sáng của mệnh bảo (báu vật của mạng sống, tức nguyên khí). Ánh sáng này phát hiện chính là khí tiên thiên, hiện một vệt trắng chiếu lên từ chỗ lông mày và mắt. Lã tổ (Lã Động Tân) nói: "Đỉnh chì ấm áp, ánh sáng thấu qua rèm màn", lại nói: "Xét đầu lông mày, có điềm báo", đều cùng một cảnh này.

 "Cầu vàng" là hạ thước kiều (cầu ô thước dưới: chỗ nối mạch khí ở phần dưới thân), nằm trên đường phía tây nam, là nơi kim khí chiếu rọi. "Khúc Giang" là khí vòng quanh cầu ô thước, ánh sáng in ở phía tây nam. Người xưa chú câu của Lã tổ "Trên Khúc Giang, ánh trăng sáng trong", cho Khúc Giang là mười hai khúc của ruột non, thế là lạc vào ma đạo. Lại có người cho là khoảng giữa miệng và mũi, càng lạc vào ma đạo nặng hơn. Chỉ có tiên sinh Trần Nê Hoàn (Trần Nam, một vị tổ phái Nam Tông) nói: "Trên đường tây nam ánh trăng sáng, thuốc lớn vẫn từ chốn ấy sinh. Nhớ được người xưa một câu thơ: trên sông Khúc Giang cầu ô thước bắc ngang", là rất hiểu ý chỉ.

 Vì sao vậy? Tây nam thuộc Khôn, Khôn là bụng. Chỗ ánh báu hiện, ánh trăng đang sáng; chỗ ánh trăng sáng, kim khí đang ra. Cho nên đứng trên cầu vàng trông thấy Khúc Giang, trên sông có trăng, chiếu thẳng vào cầu vàng. Ánh trăng sáng tỏ, trong âm sinh dương, nên nói "Trong trăng rõ ràng thấy mặt trời". "Thái dương" là mặt trời. Con quạ dương trong mặt trời là tinh của mặt trời. "Nuốt gan quạ" là ăn tinh mặt trời phương đông; "cùng uống tủy thỏ" là ăn tinh hoa mặt trăng phương tây. Tinh và hoa cùng uống thì thuốc lớn mới sinh; mặt trời mặt trăng cùng nuốt thì kim đan thành hình. Cho nên nói "Nuốt gan quạ cùng tủy thỏ, đổi sạch ruột gan cũ đầy bụi trần". Thế thì còn ân ái danh lợi nào quấy rối lòng trong sạch của ta, khiến ta lại ngoảnh đầu nghĩ tưởng, suốt ngày bận rộn uổng công nữa đâu?

 Lại: [Họ Lưu nói] Đến lò ra công. [Họ Lý nói] Công phu ôn dưỡng (giữ ấm, nuôi dưỡng đan bằng lửa nhẹ, liên tục).

 Cây không rễ, hoa đang tươi, lửa phù lửa hỏa cùng nấu thủy ngân với chì. Lúc đến lò, cảnh hiện trước mắt, hái lấy hoàn toàn nhờ thuyền pháp đưa qua. Tay thợ cao cường giữ chặt bánh lái, mặc cho sóng lớn lật tung đáy biển. Qua ba cửa ải, thấu Nê Hoàn, sớm xuyên suốt chín khiếu khắp thân.

 [Lời chú của họ Lưu] Báu vật chân linh, bụi nhơ lui sạch, trong sạch tinh khiết đến cùng cực, hoa sao chẳng tươi? Nhưng sở dĩ tươi được là hoàn toàn nhờ công phu dùng phù hỏa (lửa phù và lửa hỏa: phép điều tiết lửa luyện đan, "hỏa" là lửa dương để tiến lên, "phù" là lửa âm để lui xuống) nấu chì và thủy ngân. Chân linh là thể của chân tri và linh tri; chân tri, linh tri là dụng của chân linh. Chân linh tách ra thành chân tri, linh tri; chân tri, linh tri hợp lại thành chân linh. Nấu chì của chân tri và thủy ngân của linh tri tức là nấu chân linh. "Nấu" là dùng chân tri để chế ngự linh tri, dùng linh tri để thuận theo chân tri. Chân tri, linh tri ngưng kết lại thì trở thành báu vật chân linh, hoa tươi đến mức lời nói khó tả.

 Nhưng chân linh dễ kết, còn hỏa hầu (cách điều chỉnh độ lửa và thời điểm trong việc luyện đan) là khó nhất. Ông Tử Dương (Trương Bá Đoan, tác giả sách Ngộ Chân Thiên) nói: "Dẫu biết chu sa cùng chì đen, không biết hỏa hầu cũng như không. Đại để đều nhờ sức tu trì, sai một mảy lông chẳng thành đan." Bởi đạo kim đan, hái thuốc có thời, luyện thuốc có phép; nếu không biết thời, không biết phép, thì dù thuốc lớn ở ngay trước mắt cũng chẳng về tay mình. Cho nên lúc đến lò ra công, trong mơ hồ có hình tượng, trong thăm thẳm có tinh, một điểm ánh sáng chân linh từ hư vô thấu ra, tựa có tựa không, chẳng phải sắc chẳng phải không, cảnh tượng hiện trước mắt, ấy là lúc thuốc lớn phát sinh.

 Lúc ấy cũng có những cảnh ảo của tam thi (ba con trùng xấu trong thân theo Đạo giáo, xúi người làm ác), lục tặc (sáu giặc: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý dẫn dụ người), ngũ uẩn (năm thứ hợp thành thân tâm theo nhà Phật: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), thất tình (bảy thứ tình: mừng, giận, buồn, sợ, yêu, ghét, muốn) hiện ra trước mắt. Phải lái vững thuyền pháp, giữ chặt bánh lái mái chèo, gặp cảnh mà quên tình, mặc cho đáy biển nổi sóng dậy gió, vẫn không động không lay. Dụng công như thế, hái dần luyện dần, nâng dương nén âm, càng lâu càng có sức. Công phu đến ngày, tự nhiên tinh hóa thành khí, khí hóa thành thần, thần hóa thành hư. Qua ba cửa ải này, ở Nê Hoàn (cung Nê Hoàn: vùng đỉnh đầu, nơi chứa thần) gió nổi, pháp tướng hiện bày, mà âm khí trong chín khiếu (chín lỗ trên thân: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, hậu môn, lỗ tiểu) khắp người cũng đều hóa hết.

 Ba cửa ải không phải là thuyết của phái luyện công cho là vĩ lư (huyệt ở xương cụt), giáp tích (huyệt ở giữa sống lưng), mà là ba ải luyện tinh, luyện khí, luyện thần. Luyện tinh hóa khí là ải đầu, luyện khí hóa thần là ải giữa, luyện thần hóa hư là ải trên. Qua ba ải này, thần hợp với thái hư (khoảng trống mênh mông nguyên thủy), ra vào không trở ngại, ấy gọi là "thấu Nê Hoàn", vì cung Nê Hoàn là nơi chứa thần. "Chín khiếu khắp thân" là nói trên ảo thân (thân xác giả tạm này). Qua ba ải, lên Nê Hoàn, pháp thân (thân chân thật do đạo thành) thành tựu, thì âm khí trong trăm mạch chín khiếu của ảo thân đều hóa thành dương khí, khiếu nào cũng sáng rỡ, cho đến trăm vạn bốn nghìn (?) lỗ chân lông cũng hóa thành thần hộ pháp. Người học không được vì câu chữ mà làm hại ý.

 [Lời giải của họ Lý] Chương này nói về ôn dưỡng. Ngộ Nguyên (hiệu của Lưu Nhất Minh, người chú thích họ Lưu) cho rằng "qua ba ải, thấu Nê Hoàn, xuyên chín khiếu" không phải thuyết vĩ lư, giáp tích của phái luyện công, mà là sau ba lần luyện, thần hợp với hư, ra vào không trở ngại, khiến chín khiếu của ảo thân khiếu nào cũng sáng. Thuyết ấy được. Nhưng mấy câu đầu nếu không nói theo lúc ôn dưỡng, thì các việc vào thất hoàn đan (vào phòng kín tu luyện để đưa đan trở về), ôn dưỡng thoát thai (nuôi đến khi thai thánh thoát ra) đều lẫn lộn vào một bài, e không phải bản ý của tiên sư chỉ điểm từng đoạn. Nay chỉ nói theo ôn dưỡng.

 "Tươi" là tươi sáng, công ôn dưỡng đã sâu, là hình tượng ngày mới tháng thịnh. "Phù hỏa" là theo quẻ Truân, quẻ Mông thay nhau làm việc (theo sách Tham Đồng Khế, sáng ứng quẻ Truân, tối ứng quẻ Mông), sáng tiến dương hỏa, tối lui âm phù. Giờ Tý (11 giờ đêm đến 1 giờ sáng) dương sinh, tiến hỏa nên ở giờ Tý; đến "sáng" thì là giờ Dần (3 đến 5 giờ sáng). Không tiến ở Tý mà ở Dần là vì Hỏa sinh ở Dần, dương khí phát mạnh, nên tiến hỏa lúc ấy. Giờ Ngọ (11 giờ trưa đến 1 giờ chiều) âm sinh, lui phù nên ở giờ Ngọ; đến "tối" thì là giờ Tuất (7 đến 9 giờ tối). Không lui ở Ngọ mà ở Tuất là vì kho của Hỏa ở Tuất, âm khí chủ việc cất giữ, nên lui phù lúc ấy. Lui phù để thêm thủy ngân, tiến hỏa để rút chì. Lấy chì chế ngự thủy ngân, lấy thủy ngân ngậm chì, chì ngày bớt mà thủy ngân ngày thêm, nên nói "lửa phù lửa hỏa cùng nấu thủy ngân với chì".

 "Đến lò" là nói đến ngoại lô (lò ngoài), không phải lúc vào thất đến lò. Vào thất luyện chì thì phải dùng đỉnh khí; đến lúc ôn dưỡng thì dùng lò mà không dùng đỉnh. Nhưng lò có lò ngoài, cũng có lò trong. Tử Dương nói: "Trong có lửa thật tự nhiên, trong lò đỏ rực mãi", đó là lò trong; lại nói: "Lò ngoài thêm bớt cần chăm công, tuyệt diệu không gì hơn hạt giống thật", đó là lò ngoài. Lúc đến lò, cảnh đẹp hiện trước mắt; đây không phải ánh báu hiện ra, cũng không phải cảnh ảo trước mặt, mà là văn hỏa (lửa nhẹ, êm) của lò trong và vũ hỏa (lửa mạnh, gấp) của lò ngoài. Lửa văn lửa vũ cùng nấu, hái dần lấy dần, lấy dần thêm dần. Lúc ôn dưỡng có công phu không được gián đoạn, hoàn toàn cần tay thợ lái thuyền pháp, không bị sóng gió lay động làm rối công phu gốc của ta. Sau đó thuyền pháp chở rộng khắp, qua lại không dứt, như Đạt Ma chở vàng vượt biển, vượt thẳng sang bờ bên kia. Cho nên nói "hái lấy hoàn toàn nhờ thuyền pháp đưa qua, tay thợ cao cường giữ chặt bánh lái, mặc cho sóng lớn lật tung đáy biển", v.v. Ba câu cuối lời chú của họ Lưu đã rõ, ở đây không giải lại.

 Lại: [Họ Lưu nói] Nhận lấy chân diên (chì thật). [Họ Lý nói] Một vị chân diên.

 Cây không rễ, hoa đang nồng, nhận lấy chì thật mới đúng tổ tông. Tinh khí thần, nấu trong một đỉnh, gái hóa thành trai, già biến thành trẻ. Muốn sang phương tây bắt hổ trắng, trước đến nhà đông hàng phục rồng xanh. Cùng một loài, dễ dụng công, thuốc ngoài thông thì thuốc trong thông.

 Bản chú của Ngộ Nguyên, chữ "nồng" viết là chữ "nùng" (rậm tốt), chữ "bắt" viết là "dắt", chữ "phương" viết là "vườn", đều không khác nghĩa.

 [Lời chú của họ Lưu] "Nùng" là rậm rạp, thịnh nhiều. Hoa đang thịnh, trong đó có đẹp xấu, chính lệch lẫn lộn; phải được hoa tiên chân chính mới đáng hái mà dùng. Hoa tiên chân chính là hoa gì? Chính là chân diên. Chân diên là chân tình của chân tri, là sự phát hiện của chân linh. Vì chân tri ngoài dương trong âm, ngoài đen trong trắng, nên gọi là chân diên, lại gọi là "kim trong nước", "chì làng nước", lại gọi là "hoa trong trăng"; tên có nhiều, đều là hình tượng của một vật chân tri này. Chỉ có chân tri này chứa khí ban đầu chân nhất của tiên thiên, là gốc của âm dương, rễ của ngũ hành (năm hành: Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), hạt giống của tiên Phật, mạch của thánh hiền, là tổ tông chân chính của người tu đạo. Nhận ra tổ tông, đón về nhà mình, kính nó thờ nó, không rời một khắc, thì ba thứ tinh khí thần tự nhiên tụ vào một đỉnh, chẳng cần gắng gượng. Bởi cha đã về thì con còn đi đâu? Lại thêm công nấu luyện bằng phù hỏa, thì dù là gái cũng có thể hóa trai, dù già cũng có thể biến trẻ.

 "Gái hóa trai" không phải hình thể hóa thành trai, mà là con gái thuần âm, tu luyện thành đạo, hóa âm thành dương, cũng như con trai. "Già biến trẻ" không phải mặt mày biến thành trẻ con, mà là người già khí khô, tu luyện thành đạo, trở về gốc, về nguồn, cũng như trẻ nhỏ. Nhưng đạo gái hóa trai, già biến trẻ, tuy là nhận lấy chân diên, chân tri, vẫn phải trước hết luyện kỷ (luyện chính mình: rèn tâm tính, dẹp tạp niệm). Nếu luyện kỷ chưa thuần thục thì chân tri không đến; dù đến cũng không lưu lại. Cho nên nói "Muốn sang vườn tây dắt hổ trắng, trước đến nhà đông hàng phục rồng xanh".

 Hổ trắng thuộc Kim phương tây, ví chân tình; rồng xanh thuộc Mộc phương đông, ví chân tính. Chân tình chân tính vốn là một nhà, cần gì dắt, cần gì phục? Vì chúng giao vào hậu thiên, trong thật lẫn giả, chân tình biến thành giả tình, trong ơn mang sát khí, như hổ ra khỏi hang, chạy về tây hại người, không còn thuộc về ta mà ngược lại nương ở nhà người. Chân tình đã thành giả tình, thế là chân tính bị mờ, cũng hóa thành giả tính. Cái giả làm chủ, cái thật lui ngôi, tính tình không hòa, như rồng ở đông, hổ ở tây, chẳng thấy mặt nhau. Nếu muốn trở về chân thật, trước hết phải bỏ cái giả; muốn dắt tình, trước hết phải điều tính. Công điều tính chính là công luyện kỷ. Luyện kỷ là luyện cái khí chất chi tính (tính khí bẩm sinh, nóng nảy, ham muốn do thân xác mang lại). Khí chất chi tính hóa đi thì chân tính tự hiện; chân tính hiện thì không động không lay, mà chân tình cũng lộ ra; chân tình lộ thì giả tình không nổi, có thể dắt hổ trắng về phối hợp với rồng xanh, tình và tính quyến luyến nhau.

 Hổ trắng chính là tổ tông chân diên, cùng một gốc mà khác tên. Vì chân tri cứng mạnh không khuất nên gọi là hổ trắng; vì chân tri trong mềm có cứng nên gọi là chân diên. Dắt hổ trắng tức là lấy chân diên. Gọi là "dắt" không phải cưỡng ép, mà là dắt mà không dắt: tính định thì tình tự nhiên về, chỉ vì cùng loài thì theo nhau, âm dương trong ngoài có lẽ cảm ứng. Tính làm chủ ở trong, thuộc âm, là nội dược (thuốc trong); tình làm việc bên ngoài, thuộc dương, là ngoại dược (thuốc ngoài). Âm dương vốn là một khí, tính tình vốn cùng một gốc; thuốc trong đã thông thì thuốc ngoài chưa từng không thông. Trong ngoài thông nhau, tính tìm tình mà tình luyến tính, tính tình hòa hợp, chân linh ngưng kết, hoàn đan (đan trở về, tức đan đầu tiên kết thành) đã có hình tượng.

 Ông Thuần Dương (Lã Động Tân) nói: "Tính dừng thì khí tự về, khí về thì đan tự kết." Ông Tử Dương nói: "Nếu muốn tu thành cửu chuyển (chín vòng luyện đan), trước phải luyện mình giữ tâm." Đó đều nói hoàn đan trước hết phải luyện kỷ. Ôi! Chân diên dễ lấy, luyện kỷ khó nhất; công luyện kỷ lớn thay!

 [Lời giải của họ Lý] "Nồng" là nói tình đang nồng. Chì là chân diên của con người; chân diên phát hiện thì tình đang nồng. Chỉ cần nhận cho thật, lấy cho được, thì kim đan lập tức thành. Bởi chân diên này là thể "chính vị trung hoàng" (ở ngôi chính giữa, sắc vàng của Thổ, tức chỗ trung chính), là tổ tông của đại đan. Lấy về chế ngự thủy ngân, ba nhà gặp nhau kết thành anh nhi (đứa trẻ: ví thai thánh kết trong thân). Suy rộng ra, nghìn nghìn trăm trăm, con con cháu cháu đều từ chân diên này phát mạch, nên lấy chân diên làm tổ tông. "Tinh khí thần, nấu trong một đỉnh" là sau khi chì về, thủy ngân phục, ba nhà gặp nhau.

 Nhưng người tạo chân diên, trước đó có diệu quyết "gái hóa trai, già biến trẻ". Vốn lửa ở cung Ly (Ly là quẻ tượng lửa, phương nam) là chân tinh; nước ở cung Khảm (Khảm là quẻ tượng nước, phương bắc) là chân khí; khoảng giữa Khảm và Ly lại có Thổ diệu làm dụng, là chân thần, cũng gọi là chân ý. Khí và tinh giao cảm, lấy thần làm chủ, thì dưới đáy nước kim sinh, trong lửa thủy ngân giáng xuống. Lại lấy thần giữ thăng bằng, điều hòa hơn kém, nấu mạnh luyện kỹ, thì lửa hun nước sôi, kim cũng theo nước bốc lên, đó là sức của "tinh khí thần nấu trong một đỉnh". Đến khi vào cung Ly, lửa Ly bị nước Khảm dập tắt, không bay không chạy, khí có thần thì dừng, tinh có thần thì ngưng, chì và thủy ngân đều "chết" (đều yên lặng không động), cùng về nơi đất dày; ba họ hội họp ở cung giữa, luyện thành một viên tử kim đan (đan vàng tía), đó lại là cái diệu của "tinh khí thần nấu trong một đỉnh".

 Lúc trước đó, đứa con nhà đông gửi thân ở phía tây. Quẻ Đoài phương tây chính là thiếu nữ (con gái út), thiếu nữ thay mẹ Khôn làm việc; trong đỉnh nữ hiện ra trai Chấn (quẻ Chấn, con trai trưởng), thế là "gái hóa thành trai". Chàng trai này hiệu là lang quân Cửu Tam (?), tuổi rất trẻ, thực ra là Mộc công đạo phụ (ông Mộc, người cha theo đạo) gieo thân vào thai con mà sinh ra, nên Mộc công đổi hiệu là công tử, thế là "già biến thành trẻ". Công tử này cưỡi hổ trắng, đi chơi phương tây, rất dũng mãnh. Có một đạo nhân thấy, hỏi: "Cậu bé cưỡi hổ kia, có phải do Mộc công hóa ra không?" Cậu bé biết đạo nhân trong lòng có chính giác (sự giác ngộ chân chính), không dám giấu, đáp: "Phải." Đạo nhân bèn quay đầu cười: "Chì làng nước, chỉ một vị. Lời của Thôi công (Thôi Hy Phạm, tác giả sách Nhập Dược Kính) thật đúng."

 Nay muốn gọi cậu bé về thì phải bắt con hổ trắng của nó; hổ trắng là thú cưỡi do nguyên khí theo thân cậu bé hóa ra. Ngươi muốn sang phương tây bắt hổ trắng thì phải trước đến nhà đông hàng phục rồng xanh. Bởi hổ trắng là kim tình (tình thuộc Kim), rồng xanh là mộc tính (tính thuộc Mộc). Đem Mộc giao với Kim thì trong Mộc lửa phát, lửa quay lại ép Kim trở về; đem Kim hợp với Mộc thì trong Kim nước bốc lên, nước quay lại dập lửa mà dừng. Bốn thứ này khác nhau mà thật ra giống nhau, khác loài mà thật ra cùng loài! Đã cùng loài thì dễ dùng huyền công (công phu huyền diệu) của ta, khiến chúng hội về một chỗ, từ đó trong đón ngoài hợp, ngoài về trong phục; thuốc ngoài đã thông thuốc trong, thuốc trong cũng thông thuốc ngoài.

 Bài này chỉ nói chân diên, không nói chân hống (thủy ngân thật), bởi có chì tức có thủy ngân, không nói thủy ngân mà thủy ngân đã ở trong đó, nên nói "thuốc ngoài thông thì thuốc trong thông". Chì, khí, trai, trẻ, hổ đều là thuốc ngoài; tinh, gái, già, rồng đều là thuốc trong. Còn thần thì ở khoảng giữa tinh và khí, trong và ngoài.

 Lại: [Họ Lưu nói] Hỏa hầu của việc hái lấy. [Họ Lý nói] Hỏa hầu của sáu cửa.

 Cây không rễ, hoa đang mơn mởn, trời ứng sao, đất ứng triều. Gươm giết rồng, dây trói hổ, vận chuyển Thiên Cương, xoay cán Đẩu. Nung luyện một lò mặt trời mặt trăng thật, quét sạch ba nghìn sáu trăm lối. Bước mây xanh, mặc tiêu dao, tội lỗi bụi trần một nét xóa.

 [Lời chú của họ Lưu] Chân linh ẩn trong hậu thiên, bị khách khí (khí lạ từ ngoài nhiễm vào) của thói quen tích lũy che lấp, hoa khó phát nhất. Đôi khi có lúc phát ra, một điểm ánh sáng từ hư vô thấu ra, như ngọc như sương, non yếu xinh đẹp, hình tượng mơn mởn nhất; như nở mà chưa nở, là nguyên khí còn hỗn độn. Ở trời thì ứng với sao sáng mà chưa lớn, ở đất thì ứng với đất ẩm mà chưa ướt. Sao sáng, đất ẩm đều là hình tượng dương khí mới động. Dương khí mới động chính là lúc hoa chân linh còn non. Đúng lúc đang mơn mởn, thì thức thần (cái tâm phân biệt, suy tính của người phàm) dễ mượn cái linh mà sinh vọng tưởng, tính rối tình dời. Phải gấp nấu mạnh luyện nhanh, ngăn từ khi mới manh nha, nâng dương nén âm để giữ gìn mệnh bảo.

 Gươm giết rồng để phòng khí tính (tính nóng nảy theo khí chất); dây trói hổ để chế ngự vọng tình (tình ham muốn sai lầm). Khí tính không phát thì chân tính hiện; vọng tình không nổi thì chân tình sinh. Chân tính hiện, chân tình sinh, thế là vận chuyển Khôi Cương (sao Thiên Cương, tức sao cuối cán Bắc Đẩu), xoay chuyển cán Đẩu, chuyển sát thành sinh, đổi hình phạt thành ân đức, có thể nung luyện một lò mặt trời mặt trăng thật. Mặt trời là hình tượng trong dương có âm, ví linh tri chứa trong chân tính; linh tri là cái mái trong cái trống, tức chân âm. Mặt trăng là hình tượng trong âm có dương, ví chân tri chứa trong chân tình; chân tri là cái trắng trong cái đen, tức chân dương. Nung luyện hai vị thuốc lớn chân âm chân dương, quy về một khí, ngưng kết thành đan, nuốt mà dùng, kéo dài mạng sống, đẩy lùi hạn chết.

 Đây là diệu đạo tầng cao nhất, không phải việc của ba nghìn sáu trăm bàng môn (các lối tu lệch lạc ngoài chính đạo) bám vào cái không hoặc chấp vào hình tướng. Bởi khi đại đạo thành tựu thì bước mây xanh, mặc tiêu dao, muôn thứ tội lỗi bụi trần đều một nét gạch xóa. Còn ba nghìn sáu trăm bàng môn kia đều làm trò trên cái túi da hôi thối (thân xác), vừa đủ chuốc thêm tội lỗi bụi trần, làm sao xóa được tội lỗi bụi trần!

 [Lời giải của họ Lý] "Mơn mởn" nói về vẻ xinh tươi non tơ, là lúc một hào dương mới nhú. Trời ví phần trên, đất ví phần dưới. Lúc dương sinh, trên lông mày có những điểm sáng như sao, người xưa gọi là "trời ứng sao"; trong bụng có khí như triều dâng mênh mông, người xưa gọi là "đất ứng triều". Điềm báo thuốc sinh vốn như vậy, thật chẳng sai. Ngộ Nguyên lấy ánh sao trên trời, hơi ẩm dưới đất ví dương khí mới sinh, không lớn không ướt, cũng là một cách giải. Lại có người dựa vào sách Nhập Dược Kính mà nói: "trời ứng sao" chỉ thượng thước kiều (cầu ô thước trên), "đất ứng triều" chỉ hạ thước kiều, đều có lý diệu. Nhưng ta trộm nghe rằng: ứng sao, ứng triều là nói ứng tháng, ứng thời; nhân sao mà hiểu tháng, nhân triều mà hiểu thời. Đây chính là hỏa hầu trọng yếu của đại hoàn đan.

 Ta trích mấy câu sách Tham Đồng Khế (sách luyện đan cổ của Ngụy Bá Dương) để làm chứng. Tham Đồng nói: "Kim tính là mười lăm, số Thủy cũng như thế. Đến lò định thù lạng (đơn vị cân nhỏ), năm phần nước thì có thừa. Hai phần lấy làm thật, Kim nặng như lúc ban đầu. Phần ba bèn không vào, Hỏa hai phần cùng với nó." Đó chính là nghĩa đúng của ứng sao ứng triều. Kim phải nặng mười lăm lạng là vì Kim theo số ngày trong tháng (rằm), lấy ý tinh Kim mạnh thịnh. Đủ năm nghìn không trăm bốn mươi tám ngày thì khí trời chân thật mới vẹn toàn. Mười lăm lạng Kim sinh được mười lăm phần nước, tức là mười lăm ngày nửa đầu tháng. Số Thủy ứng với số Kim, tức là số triều ứng với số sao. Nếu Kim Thủy không đủ thì chân thủy không sinh, ấy gọi là trời không ứng sao, đất không ứng triều, lấy gì mà định thù lạng?

 Nếu muốn ứng sao ứng triều thì lấy mười lăm ngày nửa đầu tháng làm chuẩn: từ mồng một đến rằm, một ngày rưỡi là một phần, hai lần một ngày rưỡi là ngày mồng ba trăng mọc ở phương Canh (trăng non đầu tháng hiện ở phía tây, phương ứng với can Canh). Đó mới là hai phần chân thủy, trời cũng ứng sao, đất cũng ứng triều. Nếu đến mồng năm thì là ba phần, ba phần không dùng được; nếu đến mồng tám thì là năm phần, năm phần lại có thừa, đều không phải ứng sao ứng triều. Phải lấy hai phần nước phối với hai phần lửa mới là thật ứng sao, thật ứng triều. Hai phần ấy là tín hiệu chân thật của nước Khảm. Kim mới sinh nước, vừa đúng lúc hai phần, nguồn nước trong nhất, có khí mà không có chất, tức là "thủ kinh" (lần phát ra đầu tiên) của hổ trắng. Hổ vừa nhả khí thì rồng lấy hai phần chân hỏa đón lấy, luyện làm gốc đan.

 Còn cái Kim sinh ra hai phần nước ấy lại phải đợi đến rằm, tinh Kim mới thịnh, triều nước mới sinh, gọi là "kỳ hai lần bảy" thì chân diên mới giáng xuống, đó là ứng sao ứng triều. Có người hỏi: lửa vì sao phải hai phần? Đáp: công phu một giờ chia ba phù sáu hầu (đơn vị chia nhỏ thời gian luyện), chỉ dùng lửa một phù hai hầu, thế là rồng hổ cân bằng, nuốt nhau (?). Đến lúc ấy phải cầm gươm hàng rồng, nắm dây phục hổ, vận Cương xoay Đẩu, quy về cung giữa, mặt trời mặt trăng giao tinh, nấu đó luyện đó, thì được chính đạo.

 Thầy Ngô Sơn (?) của ta còn có một lời giảng tinh tế, sáng rõ hơn, nay thuật đủ ở đây. Trời Càn là dương, sao là tinh lửa của trời, là âm trong dương; đất Khôn là âm, triều là khí nước của đất, là dương trong âm. Tinh là cha của lửa, khí là mẹ của nước; cha Càn giao với mẹ Khôn thì lửa Ly và nước Khảm sinh ra, nên nói "trời ứng sao, đất ứng triều". Gọi là "ứng" là cái cơ hai bên cảm ứng với nhau. Tham Đồng nói: "Gương phương chư (gương đồng xưa dùng hứng sương đêm) nếu không có sao trăng, làm sao được nước?" Biết rằng ánh trời chiếu đất mà ứng bằng sao, thì khí đất đón trời tức ứng bằng triều.

 Nhà tiên lấy sao trên trời ví lửa trong tâm người; lửa tức là tính của người, tính thuộc rồng; nếu không hàng phục thì sao bay lửa tán, nên phải cầm gươm giết rồng để hàng phục nó; gươm ví đại tuệ (trí tuệ lớn). Lấy triều dưới đất ví nước trong thân người; nước tức là tình của người, tình tức là hổ; nếu không chế phục thì triều tràn nước chảy, nên phải nắm dây trói hổ để chế phục nó; dây ví đại trí. Khéo lớn như vụng, trí lớn như ngu; trí tuệ thăm thẳm thì sinh diệu tâm (cái tâm huyền diệu). Vận chuyển Thiên Cương, xoay cán Đẩu, không có diệu tâm thì không làm nổi. Thiên Cương là sao Bắc Đẩu. Thiên Cương chủ sự sống, ở nơi cán Đẩu; cán Đẩu chỉ đến đâu thì ở đó có sinh khí. Diệu tâm trong thân người vận được cán của Thiên Cương thì chuyển được sát thành sinh. Cán Đẩu xoay về, kim đan vào trong; kim đan vào trong thì diệu tâm trả về cho ta.

 Diệu tâm là chân thân không sinh không diệt, hợp đức với trời đất, hợp sáng với mặt trời mặt trăng, tức là mặt trời mặt trăng thật trong thân người. Muốn cầu diệu tâm, phải từ hậu thiên trở về tiên thiên: trước đem mặt trời mặt trăng bên ngoài giao ánh ở ngoài, rõ hỏa hầu, biết phù khắc (từng khắc từng phù của thời gian) mới được; đến khi nó trở về, lại phải đem mặt trời mặt trăng bên trong giao ánh ở trong, ngày đêm sáng mãi, điều hòa nuôi dưỡng, thế là "nung luyện một lò mặt trời mặt trăng thật". Đó là chân lý diệu của đại đạo kim đan, là chỗ huyền lại càng huyền của "thất phản cửu hoàn" (bảy lần trở lại, chín lần quay về: các giai đoạn luyện đan), quét sạch ba nghìn sáu trăm bàng môn, có thể bước mây xanh, mặc tiêu dao, tội lỗi bụi trần một nét xóa. Nếu không rõ đại đạo này thì quyết không có ngày giải thoát, tội lỗi bụi trần ngày ngày thêm, há chẳng nên tỉnh ngộ sao!

 Lại: [Ý chỉ của họ Lưu] Dùng ngược khí cơ (cơ chế vận hành của khí). [Họ Lý nói] Khéo dùng cơ trộm (cơ hội đoạt lấy tạo hóa).

 Cây không rễ, hoa đang cao, sóng biển ngập trời, trăng đùa nước triều. Đường Ngân Hà, suốt chín tầng trời, bóng bè vắt ngang trời đậu nơi đuôi sao Đẩu. Sờ được hòn đá kê khung cửi của Chức Nữ, giẫm khắp cầu ô thước Ngưu Lang bắc. Vào hàng tiên, gan khí hào hùng, trộm được đào Vương Mẫu ở Dao Trì.

 Bản chú của Ngộ Nguyên, chữ "đậu" viết là chữ "can" (?), chữ "trộm" (đạo) viết là chữ "trộm" (thiết).

 [Lời chú của họ Lưu] Đại đạo tiên thiên bao trùm trời đất, vận hành mặt trời mặt trăng, vượt lên trên muôn vật, hoa nở rất cao, cao như trăng trên trời, ánh chiếu xuống đáy biển. Sóng biển ngập trời, nước không dìm được ánh trăng, mà trăng lại đùa được triều nước. Cũng như người ở trong cảnh ngộ biển khổ, cảnh ngộ không làm tổn hại được cái chân thật của mình, mà mình lại mượn cảnh ngộ để luyện cái chân thật. Lại như đường Ngân Hà xa, thẳng thấu chín tầng trời, người ta không dễ qua; nhưng có bè tiên vắt ngang trời, xoay chuyển đuôi sao Đẩu thì qua được. Xưa Trương Khiên (sứ thần đời Hán) cưỡi bè tiên qua Ngân Hà, thấy hai sao Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau, việc ấy có thể làm chứng.

 Xét theo lẽ, thế gian cũng có bè khác qua được Ngân Hà. Hỏi bè tiên là vật gì? Chính là đại đạo kim đan. Đại đạo kim đan làm việc thế gian ở trong hư không, có thể xoay càn khôn, đảo ngược âm dương, đoạt tạo hóa, vượt phàm vào thánh, cũng là bè tiên vậy. Nhưng cái diệu của bè tiên là ở việc vận dụng đuôi sao Đẩu. Đuôi sao Đẩu là sao thứ bảy của Bắc Đẩu tên Dao Quang, lại gọi là Thiên Cương. Chỗ Thiên Cương chỉ thì tốt, chỗ nó ngồi thì xấu, bởi chỗ nó chỉ có sinh khí. Xoay ngược đuôi Đẩu trong khoảnh khắc thì âm dương hợp nhau, sinh cơ nảy mầm, chẳng tốn sức chút nào, nên nói "Sờ được hòn đá kê khung cửi của Chức Nữ, giẫm khắp cầu ô thước Ngưu Lang bắc". Chức Nữ thuộc âm, Ngưu Lang thuộc dương, cầu ô thước là nơi Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau. Sờ được đá khung cửi, giẫm khắp cầu ô thước, là lấy âm vời dương, dương đến hội âm; âm dương hội nhau thì kim đan có hình tượng.

 Đạo lý này hoàn toàn làm ra trong sóng gió, thi hành trong hư không, cho nên vào được hàng tiên, gan khí hào hùng, trộm được đào Vương Mẫu ở Dao Trì. Dao Trì ở phương tây, Vương Mẫu là lão âm (âm già, âm cực thịnh), tức là mẹ Khôn. Đào là đan, tức một hào dương của quẻ Chấn. Đào Vương Mẫu tức là hình tượng trong Khôn mang thai Chấn (dương mới sinh trong âm thuần). Đan ở phương tây mà trộm lấy về phương đông thì thuộc về nhà ta, thế là đan trở về. Nhưng cái diệu của hoàn đan này là ở chỗ âm dương hội nhau; cái diệu của âm dương hội nhau lại càng ở chỗ giữa sóng biển lớn, vận ngược khí cơ, không động không lay. Giữa sóng biển lớn mà không động không lay được thì thật là trượng phu có gan khí: chín tầng trời có gì không lên được? Ngân Hà có gì không qua được? Đào tiên của Vương Mẫu có gì không trộm được? Những kẻ đời tập tĩnh quên thân, chỉ làm việc trong chỗ lặng tắt, làm sao biết được điều này!

 [Lời giải của họ Lý] "Cao" là nói về hư không. "Sóng biển ngập trời" tức là lúc ông Tử Dương gọi là "sóng gió dữ, sinh huyền châu" (viên ngọc huyền: ví đan, tức khí tiên thiên kết lại). Gió nổi sóng dâng, tiếng vang động hư không, nên nói "ngập trời"; mà một viên huyền châu chính như vầng trăng thu tròn vằng vặc hiện trên biển, nên nói "trăng đùa nước triều". Kéo ngược Ngân Hà, lên thấu chín tầng trời, phảng phất như Trương Khiên cưỡi bè, bóng vắt ngang khoảng trời, khí cơ đến đây thông thẳng. Nhưng bè trên sông muốn đi tới, trước phải có cái dẫn đường, mới không để nước chảy tràn lan không theo lòng sông; vì thế đuôi sao Đẩu là chỗ để bè neo buộc.

 Chữ "đậu" này đặt rất diệu. Người đời đậu thuyền là có ý dừng nghỉ qua đêm; còn bè của khách tiên thì dựa vào đuôi Đẩu, đi thẳng chỉ thẳng, thế không thể dừng. Nói "đậu nơi đuôi Đẩu" chính là vì không thể đậu, không được đậu, nên đậu ngay ở đuôi Đẩu. Theo Đẩu mà xoay chuyển, trong đi có dừng, trong chỗ chết gặp đường sống, như anh hùng hào kiệt phóng khoáng làm việc, gió thuận không dừng, đó là lúc kết cục lớn, hưng thịnh lớn; không đậu hơn đậu, đậu mà như không đậu, ấy là "đậu nơi đuôi Đẩu".

 Chức Nữ, Ngưu Lang là hai sao âm dương trên trời, năm năm gặp nhau đêm mồng bảy tháng bảy. Chức Nữ thuộc âm, đá khung cửi ví thủy ngân; Ngưu Lang thuộc dương; cầu ô thước là chỗ Ngưu Lang Chức Nữ gặp nhau, tức là nơi Kim và thủy ngân hội hợp. Trên nói đuôi Đẩu, đây nói Chức Nữ Ngưu Lang, là Đẩu làm mối cho Chức Nữ Ngưu Lang. Ngưu Lang muốn gặp Chức Nữ, không có Đẩu thì không thành; Đẩu xoay thì Ngưu Lang qua sông, Kim hợp với thủy ngân. Lã tổ nói: "Công phu tiến hỏa ở Ngưu, Đẩu, Nguy" (tên các chòm sao trong nhị thập bát tú), Nê Hoàn (Trần Nê Hoàn) nói: "Diệu ở Vĩ, Cơ, Đẩu, Nữ, Ngưu", cùng một ý ấy. Sờ được đá khung cửi thì lấy thủy ngân đón chì; giẫm khắp cầu ô thước thì chì và thủy ngân chung một đường. Từ đó duyên trời có phần, chí khí được duỗi, có thể gặp hàng tiên mà gan khí hào hùng.

 Vì cớ gì vậy? Vì trộm được đào Vương Mẫu ở Dao Trì. Ngộ Nguyên cho Dao Trì ở tây, Vương Mẫu là mẹ Khôn, đào tức hình tượng Khôn mang thai Chấn, đan ở tây mà trộm về đông để thành hoàn đan, lời chú đã rõ. Nhưng chữ "thiết" không bằng chữ "đạo" sẵn nghĩa. Đông Phương Sóc trộm đào (Đông Phương Sóc, người đời Hán, tương truyền trộm đào tiên của Tây Vương Mẫu), là một; quẻ Khảm là kẻ trộm (theo Kinh Dịch), là hai. Đông Phương trộm đào, đúng là đi về phương tây lấy Kim; Khảm là kẻ trộm, đúng là xuống đáy nước tìm chì. Nghĩa của chữ "đạo" diệu thay!

 Lại: [Họ Lưu nói] Âm dương vo kết. [Họ Lý nói] Hóa sinh huyền châu.

 Cây không rễ, hoa đang thành đôi, rồng hổ lên đàn đánh một trận. Chì gieo vào thủy ngân, phối âm dương, hình tượng huyền châu vô giá. Đây là hạt giống thật của vườn nhà, già hóa trẻ, tuổi thọ dài. Lên thiên đường, đến cõi cực lạc, khỏi phải luân hồi gặp Diêm Vương.

 [Lời chú của họ Lưu] Kim đan do hai khí âm dương kích động nhau mà thành hình, cho nên hoa phải thành đôi rồi mới dùng được. Âm dương là một rồng một hổ, một chì một thủy ngân. Rồng là chân tính, thủy ngân là linh tri, lại là nguyên thần (thần gốc), đều thuộc âm; hổ là chân tình, chì là chân tri, lại là nguyên tinh (tinh gốc), đều thuộc dương. Rồng hổ đánh nhau là tính tình vo tụ lại. Chì gieo vào thủy ngân là tinh thần ngưng kết. Tính tình vo tụ, tinh thần ngưng kết, âm dương phối nhau, một khí hòa trộn, chân linh tròn sáng, pháp thân có hình, tròn vành vạnh, sáng rực rỡ, như một hạt huyền châu, là báu vật vô giá.

 Báu này không phải vật từ ngoài đến, mà là hạt giống thật của vườn nhà ta, vốn sẵn có, vì giao vào hậu thiên mà lạc mất không dấu vết; nay được âm dương điều hòa, mất rồi lại có, đi rồi lại đến. Trồng ở vườn nhà, gốc đứng thì đạo sinh, sinh sinh không ngừng, già hóa trẻ, kéo dài tuổi thọ vô cùng, lên chốn thiên đường cực lạc, có thể khỏi nỗi khổ luân hồi.

 [Lời giải của họ Lý] "Đôi" là khí của hai huyền (thượng huyền và hạ huyền: lúc trăng nửa vành đầu tháng và cuối tháng, tượng trưng âm dương cân bằng). Khí hai huyền hợp thì rồng hổ lên đàn, nuốt nhau (?); "đánh" tức là ý "nuốt". Một trận đánh lớn, rồng hổ cân bằng: hổ đánh rồng thì lấy chì gieo vào thủy ngân; rồng đánh hổ thì lấy âm phối với dương. Chì dương giao với thủy ngân âm, thế là báu vô giá sinh ra. Ngộ Chân Thiên nói: "Hổ nhảy rồng vọt sóng gió dữ, ngôi chính giữa sinh huyền châu." Huyền châu là nhất khí tiên thiên, là gốc của tiên Phật, là hạt giống thật của nhà ta, không phải vật ngoài. Vì bị hậu thiên che lấp, lâu không hiện hình; nay trong đàn rồng hổ, thủy ngân âm chì dương kết thành vợ chồng thật, bèn từ trong Khảm Ly hậu thiên trở ra tiên thiên, nên nói "hình tượng huyền châu vô giá". Từ đó hạt giống thật vườn nhà, ai được thì già hóa trẻ, kéo dài đời sống, thêm tuổi thọ, lên thiên đường, lên cõi cực lạc, khỏi phải luân hồi gặp Diêm Vương. Đây nói phép rồng hổ âm dương đánh nhau, phối nhau; hỏa hầu của nó nên tìm trong lời chú chương "hoa đang mơn mởn".

 Lại: [Họ Lưu nói] Hoàn đan trong một giờ. [Họ Lý nói] Hoàn đan và ôn dưỡng.

 Cây không rễ, hoa đang lạ, vun trồng trong trăng chốc lát. Tay nắm mây, bước thang mây, hái lấy cành thứ nhất của tiên thiên. Uống rượu cài hoa thần khí sảng khoái, cười chết ông tiên say như bùn. Gửi lòng tri kỷ, cẩn thận giữ gìn, chỉ sợ hỏa hầu trong lò bay mất.

 [Lời chú của họ Lưu] Chân linh tiên thiên, không mà có được, khuyết mà tròn được, hoa rất lạ. Nhưng sở dĩ lạ là vì tiên thiên bị hậu thiên che lấp, mịt mù không dấu vết; nếu muốn vun trồng thì trong chốc lát có thể hồi xuân. Cái diệu của hồi xuân là phải hái lấy hoa ở cành thứ nhất của tiên thiên. Cành thứ nhất là tổ khí sinh ra muôn vật, là rễ thiêng sinh trời, sinh đất, sinh người; không rơi vào hình tượng, không rơi vào hư vô; ẩn thì là chân không, phát thì là diệu hữu (cái có huyền diệu); chí trung chí chính, chí tinh chí túy, mơ hồ thăm thẳm, như sương như chớp. Không thể có tâm mà cầu, không thể vô tâm mà giữ: có tâm cầu thì dính vào tướng, vô tâm giữ thì dính vào không.

 Điều cốt yếu là ở chỗ tính định tình quên, hồi quang phản chiếu (quay ánh sáng của tâm soi vào trong), hư đến cùng cực, tĩnh đến dày chắc, không hái mà hái, không lấy mà lấy; tự nhiên khí chân nhất của tiên thiên từ hư vô đến, ngưng thành viên ngọc to bằng hạt kê, trong ngoài sáng rỡ, như cài hoa tiên, thần khí sảng khoái, như uống rượu tiên. Cài hoa uống rượu, vui ở trong đó, không hay không biết, thuận theo phép tắc của Thượng đế, như vào cõi say. Lúc ấy hoàn đan đã kết, lại thấy được bộ mặt lúc mẹ sinh ra (bản lai diện mục, bản tính nguyên sơ), không cần lò ngoài thêm bớt, cần gấp lò trong ôn dưỡng, thần minh âm thầm vận hành, cẩn thận giữ gìn, một ý không tán, luôn phòng hỏa hầu sai lệch. "Tri kỷ" không phải người tri kỷ bên ngoài, mà là cái tâm tự biết ở bên trong. Hỏa hầu chậm gấp, tâm tự biết; tâm biết mà không mờ thì hỏa hầu tự nhiên không sai, kim đan chín muồi.

 [Lời giải của họ Lý] "Lạ" là khiến người không lường được. Không chỉ người không lường được, mà âm dương cũng không lường được. Nếu lường được thì âm dương không hội, lẫn vào thăm thẳm, lấy gì vun trồng tiên thiên? "Vun trồng trong trăng" là ngày mồng ba trăng mọc ở phương Canh, vị thuốc mới non, ngay trong trăng phương Canh ấy vun trồng kim hoa; phải lấy hai phần lửa phối với hai phần nước, hỗn độn một lúc, rồi mới có cành thứ nhất của tiên thiên từ trong đỉnh sinh ra; đây là công phu chốc lát. Trong chốc lát, cành thứ nhất của tiên thiên quả nhiên phát hiện, diệu tâm làm chủ, lập tức xoay ngược Thiên Cương (?), lượn về Thiên Hán (?), đó là tay nắm mây, thang bước mây, hái lấy cành thứ nhất của tiên thiên.

 "Uống rượu" là uống thứ rượu tiên đệ nhất này, tiên thiên đã hóa thành dịch trắng. "Cài hoa" là cài thứ hoa tiên đệ nhất này, tiên thiên đã trở lại mùa xuân dương. Hoa tức là rượu, rượu tức là hoa; uống nó cài nó, rượu là bạn tốt, hoa là bạn đồng hành, khiến thần khí hòa êm, mơ màng như say, nên nói "uống rượu cài hoa thần khí sảng khoái, cười chết ông tiên say như bùn". "Tri kỷ" là đồng tâm, tức diệu tâm của chính mình. "Cẩn thận giữ gìn" là lấy diệu tâm trông coi hỏa hầu.

 Nhưng giữ gìn có mấy việc, lửa lò có hai đầu. Hỏa hầu chưa đủ thì lấy phép Truân Mông rút thêm để giữ, phải dùng lò ngoài thêm bớt; hỏa hầu đã đủ thì lấy phép ngày đêm ngậm ánh sáng để giữ, không dùng lò ngoài thêm bớt. Đủ số mười tháng, qua chín năm, thì chân nhân ra khỏi đỉnh đầu. Nếu không thế: lò ngoài chưa nên bỏ mà vội bỏ thì hỏa hầu chưa đủ mà đan không lớn; lò ngoài nên bỏ mà không bỏ thì hỏa hầu quá mức mà đan ắt bị tổn; lò trong chưa nên bỏ mà vội bỏ thì hỏa hầu chưa thuần mà đan không linh; lò trong nên bỏ mà không bỏ thì hỏa hầu như ngu mà đan không ra. Những điều ấy đều là hỏa hầu trong lò sai lệch. Cho nên trông vào tâm tri kỷ, tinh cẩn giữ gìn, mới không đến nỗi sai lệch. "Bay" tức là ý sai lệch; nên xem chung với chương "hoa đang bay" trước đó.

 Lại: [Họ Lưu nói] Điều hòa âm dương. [Họ Lý nói] Được thuốc, hoàn đan.

 Cây không rễ, hoa đang vàng, sinh ra ở làng Mậu Kỷ chính giữa. Cô gái nhà đông, chàng trai xóm tây, phối làm vợ chồng vào động phòng. Bà Vàng mời uống rượu đề hồ, mỗi ngày hun say một trận. Phương thuốc tiên này, nước hoàn hồn, cải tử hoàn sinh là vua thuốc.

 Bản chú của Ngộ Nguyên, chữ "sinh ra ở" viết là "sắc đúng là".

 [Lời chú của họ Lưu] Vàng là sắc chính của Mậu Kỷ ở trung ương (Mậu, Kỷ là hai can thuộc hành Thổ, ứng phương giữa, sắc vàng). Mậu là dương thổ, chủ động; Kỷ là âm thổ, chủ tĩnh. Mậu Kỷ ở giữa hợp nhau thành chân tín (tín hiệu chân thật, lòng tin thật), lại gọi là chân ý (ý chân thật). Hoa sắc đang vàng thì chân linh đã vào ngôi chính giữa. Nhưng chân linh trung chính, không phải tính tình như một thì không được. Cô gái nhà đông là mộc tính; chàng trai xóm tây là kim tình. Một tính một tình phối làm vợ chồng, vào động phòng, chốn kín sâu thầm, lại được Hoàng bà (bà Vàng: bà mối, ví chân ý làm môi giới điều hòa âm dương) ở giữa mời uống đề hồ (thứ tinh túy chắt từ sữa, ví món ngon nhất), điều chỉnh hỏa hầu, thì cái chưa hòa ắt hòa, đã hòa thì hòa lâu.

 Rượu đề hồ không phải thứ nước bã rượu ở đời, cũng không phải vật có hình như tinh, nước bọt, máu, dịch trong thân, mà là khí trung hòa ấm áp đầy dẫy do âm dương giao cảm, hợp lại thành chân nhất chi tinh, thông ra thành chân nhất chi thủy, mùi vị thơm ngọt. Người xưa gọi là ngọc dịch, quỳnh tương, cam lộ, lại gọi là đề hồ, tất cả chỉ để tả một điểm khí trung hòa này. "Mời uống" là chưa hòa êm thì ắt điều đến chỗ trung hòa. Tu đạo đến chỗ âm dương hòa êm, thường ứng mà thường tĩnh, nhìn xa vật thì vật không còn là vật, nhìn gần thân thì thân không còn là thân, nhìn vào tâm thì tâm không còn là tâm, không hay không biết, thuận theo phép tắc của Thượng đế, ngày ngày uống đề hồ mà vào cõi say. Cái thú trong cơn say này là phương thuốc thần tiên, là nước hoàn hồn, có thể cải tử, có thể hồi sinh, là vua của thuốc lớn.

 Trung ương, Mậu Kỷ, Hoàng bà đều là tên khác của chân tín. Nói về âm dương hòa hợp thì gọi là trung ương; nói về vận hành âm dương thì gọi là Mậu Kỷ; nói về điều hòa âm dương thì gọi là Hoàng bà; nói về động thì gọi là chân tín; nói về tĩnh định thì gọi là chân ý. Cho nên một vật mà có nhiều tên, tóm lại chỉ là một chân tín mà thôi. Nhận ra cái tín này thì ngay trên cái tín này mà làm công phu thật sự: ban đầu lấy tính cầu tình, rồi lấy tình về tính, rồi tính tình hòa hợp, rồi tính tình hòa tan làm một, kết thành một báu vật chân linh tột bậc. Từ đầu đến cuối không gì khác ngoài cái tín này làm nên công; công dụng của tín lớn thay! Quy về chỗ thực, chân linh trung chính tức là tính tình hợp nhau; tính tình hợp nhau thì có chân tín ở trong; chân tín hiện thì tính tình tự không rời nhau, chân linh tự nhiên trung chính; ba điều cần nhau mà lại nối nhau.

 [Lời giải của họ Lý] Vàng là sắc chính, là chính giác của nhà Phật, chính khí của nhà Nho, nhà Đạo. Trong kinh Phật gọi là hoàng hoa (hoa vàng), trong kinh tiên gọi là hoàng nha (mầm vàng). Nhưng mầm vàng có hai thứ: một là thuốc mới ngày mồng ba, một là thuốc lớn ngày rằm. Ngộ Chân Thiên nói: "Chỗ mầm vàng sinh, Khảm Ly giao nhau", đó là thuốc mới mồng ba. Chỗ mầm vàng sinh thì phải giao hợp Khảm Ly để trồng mầm vàng thứ hai. Ngộ Chân Thiên nói: "Trồng được mầm vàng dần lớn lên", đó là mầm vàng thứ hai, thuốc lớn ngày rằm. Mầm vàng lớn thành thực là nhờ Khảm Ly đã giao hợp. Khảm Ly giao hợp là giao hợp ở làng Mậu Kỷ trung ương. Trung ương là chỗ tinh khí thành khối; làng Mậu Kỷ là nơi động tĩnh điều hợp. Điều hợp thành khối, trong chốc lát từ giữa sinh ra mầm vàng, nên nói "sinh ra ở làng Mậu Kỷ chính giữa".

 Tên mầm vàng này rất nhiều; nói theo chương này thì đó là chàng trai xóm tây. Chàng trai xóm tây là kim khí. Cô gái nhà đông là tinh thủy ngân. Hái kim khí về chế ngự tinh thủy ngân, đó là đạo Kim và thủy ngân trở về, tức "phối làm vợ chồng vào động phòng". Đã vào động phòng lại phải có Hoàng bà canh giữ; Hoàng bà tức là "tâm tri kỷ" nói ở chương trên. Hai vợ chồng, phòng khi không hòa thuận thì tinh thần ý khí khó vào cảnh trung hòa mà đan không thành, nên phải có Hoàng bà hầu hạ, mời uống đề hồ. Đề hồ là bên ngoài nhờ tinh ôn dưỡng, bên trong dùng khí trung hòa. Hoàng bà là người biết lòng, hỏa hầu trong lò tự nhiên không sai; sớm tối liền liền mời uống, mỗi ngày hun say một trận, thật vui sướng. Rượu này không phải rượu cõi phàm, mà là rượu chế theo phương tiên, tên là nước hoàn hồn, có thể cải tử, có thể hồi sinh; thuốc nhỏ, thuốc ngoài đều không sánh được, nên là vua của thuốc.

 Chương này là công phu hoàn đan bốn hầu sau khi cầu chì hai hầu. Cầu chì là việc ngoài, làm công lúc trăng mồng ba mọc ở Canh, gọi là lấy nước phối lửa, lấy rồng đến hổ, lấy âm hội dương, lấy Ly giao Khảm, lấy tính hợp tình, lấy thủy ngân gieo chì, lấy gái gả trai, lấy hậu thiên sinh tiên thiên; tóm lại là lấy tinh hợp khí, là thuốc ngoài; công phu ở bên ngoài, chỉ dùng một phù hai hầu, dựng làm nền đan. Hoàn đan là việc trong, làm công lúc trăng tròn ngày rằm, gọi là lấy nước dập lửa (nước là nước thiên quý, tức nguồn sinh lực bẩm sinh), lấy hổ gả rồng (hổ là hổ phương tây), lấy dương phục âm (dương là dương ngậm chân thật), lấy Khảm lấp Ly (Khảm là Khảm tiên thiên), lấy tình về tính (tình là kim tình), lấy chì chế thủy ngân (chì là chì chân nhất), lấy trai phối gái (trai là trai thuần Càn), lấy tiên thiên chế hậu thiên; tóm lại là lấy chân khí hợp chân tinh, là thuốc trong; công phu ở bên trong, phải dùng hai phù bốn hầu, kết thành kim đan. Những điều này người xưa đều chưa phân tích; ta ở đây trình bày kỹ, mong khi đọc sách đan, rõ ràng sự phân biệt hai thứ thuốc.

 Lại: [Họ Lưu nói] Ngưng kết thánh thai (thai thánh: ví đan đã kết thành như bào thai trong thân). [Họ Lý nói] Bắt phục thuốc lửa.

 Cây không rễ, hoa đang sáng, phách trăng giữa lòng trời ép sát hồn mặt trời. Tủy quạ vàng, tinh thỏ ngọc, hai vật bắt về nấu một chỗ. Dương hỏa, âm phù chia ở Tý Ngọ, mộc dục thêm vào ở cửa Mão Dậu. Giữ Hoàng Đình, nuôi cốc thần, đàn ông mang thai cười chết người!

 [Lời chú của họ Lưu] Chân linh tiên thiên, bản thể sáng rực, thông trời suốt đất, soi phá tất cả, hoa đang sáng vậy. Sở dĩ sáng là do hai khí âm dương hòa hợp mà thành. Một mình con người là thuần âm, như trăng tối đen không ánh sáng, phải mượn phương bất tử của nhà khác rồi dương mới sinh, như trăng mượn ánh mặt trời rồi mới sáng. Phách trăng (phần âm, phần tối của mặt trăng) ép sát hồn mặt trời (phần dương của mặt trời), âm dương giao nhau, có thể sáng tỏ giữa lòng trời, tức là hình tượng chân tri, linh tri hợp nhau, chân linh không mờ. Tủy quạ vàng là hồn mặt trời, ở người là cái mái trong cái trống, tức chân âm của linh tri. Tinh thỏ ngọc là phách trăng, ở người là cái trắng trong cái đen, tức chân dương của chân tri.

 Trước nói gan quạ, tủy thỏ, đây nói tủy quạ, tinh thỏ, khác nhau nhiều, không được xem như nhau. Gan quạ, tủy thỏ là thuốc của hoàn đan, là lúc chân tri linh tri, âm dương chưa hội mà mới hội, nên nói gan quạ, tủy thỏ. Tủy quạ, tinh thỏ là thuốc của đại đan, là lúc chân tri đã linh, linh tri đã chân, âm dương đã hội mà hợp nhau, nên nói tủy quạ, tinh thỏ. Chưa hội mà mới hội là công gắng gượng, trong giả trở lại thật; đã hội mà hợp nhau là dụng tự nhiên, trong thật càng thật. Lấy hai vị thuốc thật này vo về một chỗ, nấu ra cái dương trong dương, liền làm hỏa hầu Tý Ngọ Mão Dậu, hoàn thành kim dịch đại đan (đan lớn bằng dịch vàng).

 Nhưng gọi là Tý Ngọ Mão Dậu không phải Tý Ngọ Mão Dậu ngoài trời, mà là Tý Ngọ Mão Dậu trong thân. Chân tri hiện tức là Tý, phép phải dùng cứng mà tiến hỏa, cổ vũ chân tri ra khỏi huyền; linh tri đến tức là Ngọ, phép phải dùng mềm mà lui phù, lấy linh tri vào tẫn (huyền và tẫn: hai cực dương và âm của khiếu huyền tẫn). Chân tri tiến đến trung chính tức là Mão, phép phải mộc dục (tắm gội: dừng lửa, giữ yên, không tiến không lui) ở chỗ trung chính này mà không tiến quá; linh tri lui đến trung chính tức là Dậu, phép phải mộc dục ở chỗ trung chính này mà không lui quá. Đó là đạo phù hỏa mộc dục, phép muôn đời không đổi. Nếu lấy Tý Ngọ Mão Dậu ngoài trời mà theo giờ dụng công thì sai xa lắm.

 Phù hỏa không sai, mộc dục hợp thời, âm dương ứng nhau, không lệch không nghiêng, thì huyền tẫn (khiếu huyền diệu nơi âm dương hợp nhất, cửa sinh hóa) dựng lên mà cốc thần sinh ở trong đó. Hoàng Đình là ngôi chính giữa, tức một khiếu ở giữa chỗ âm dương hợp nhau, lại gọi là cửa huyền tẫn. Huyền là dương, tẫn là âm; âm dương hợp thì có khiếu này, âm dương lệch thì không có khiếu này. Có khiếu này thì có cốc (hang); có cốc thì có thần; không có khiếu này thì không có cốc, không có cốc thì không có thần. Cốc tức là Hoàng Đình. Hoàng là sắc giữa; đình là chỗ trống. Vì nó ở giữa và trống, nên gọi là Hoàng Đình. Trống thì linh, linh thì thần, ấy gọi là cốc thần (thần của hang trống).

 Thử xem trong núi, hai vách núi đứng đối nhau, giữa có một hang, người gọi thì hang đáp lại tiếng; tiếng đáp lại ấy là cốc thần, tục gọi là "bé vách núi" (tiếng vọng). Âm dương của người hội hợp, trong đó có thần, cũng như vậy. Nhưng chưa đến chỗ âm dương hợp nhau thì không có cái giữa này, không có hang này, thần ở đâu được? Nếu quả đến lúc âm dương hợp nhau thì có cái giữa, có hang, mà thần tự sinh. Cái gọi là "khí tiên thiên từ hư vô đến" là đây; cái gọi là "chân không mà chứa diệu hữu" là đây; cái gọi là "muốn cốc thần sống mãi không chết, phải nhờ huyền tẫn dựng gốc nền" là đây.

 Nếu âm dương hợp thành một khí thì cốc thần yên ở Hoàng Đình, ấy gọi là đàn ông mang thai. Nói "giữ Hoàng Đình" là giữ cái giữa. Nói "nuôi cốc thần" là ôm cái một. Giữ cái giữa, ôm cái một, mười tháng công xong, ngoài thân có thân, liền cùng trời đất dài lâu. Pháp tướng chân thật này là sự nghiệp trong hư không, không làm từ trong sắc tướng. Những kẻ làm công phu dời chuyển trên túi da hôi thối, vọng tưởng thành thánh thai, đâu biết cốc thần sở dĩ là cốc thần!

 [Lời giải của họ Lý] "Sáng" là lúc thuốc lớn phát sinh, nhà trống sinh ánh trắng, phóng ánh sáng lớn, lúc đại tỉnh, đại ngộ, đại giác. Thuốc lớn này là dương trong chì, kim trong đan, tiên thiên trong tiên thiên, như phách trăng ở lòng trời, ép sát với hồn mặt trời mà thành vầng sáng tròn, không như vệt trăng mồng ba, xa thì ở chân trời, gần thì như lông mày ngài. Chữ "ép" đặt rất quan trọng, là ý thân nhau gần nhau, cùng nấu một chỗ. Mặt trời mặt trăng hợp như ngọc bích ghép đôi, hồn mặt trời rót hết vào phách trăng, muôn dặm sáng tỏ, lòng trời sáng như tuyết.

 "Hai vật bắt về nấu một chỗ" không phải bắt quạ vàng rồi lại bắt thỏ ngọc, mà là bắt quạ vàng để giữ lấy thỏ ngọc; chỉ bắt một vật về tức là bắt được hai vật. Lúc bắt về cũng có lửa bốn hầu Tý Ngọ Mão Dậu vượt cửa ải; từ đó quạ vàng bay vào cung Quảng Hàn (cung trăng), lại lấy tủy quạ vàng điều hòa tinh thỏ ngọc, rồi khiến tinh thỏ ngọc hóa hết thành tủy quạ vàng, thế mới là phách trăng ép sát hồn mặt trời, khéo nấu một chỗ. Lúc ấy, hồn dương tròn đầy, phách âm không hình, hai vật biến thành một vật, trong một vật có hai vật, âm hết dương toàn, ánh sáng phóng lớn, nên gọi là dương trong chì, kim trong đan, tiên thiên trong tiên thiên. Đến bậc này mới là kim dịch đại dược, cũng theo Tý Ngọ Mão Dậu làm công phục thực (ăn uống thuốc) bốn hầu, thế mới là cửu chuyển đại hoàn đan.

 Lúc nào là Tý? Dương sinh là Tý, nên tiến dương hỏa. Chỗ nào là Ngọ? Âm giáng là Ngọ, nên lui âm phù. Mộc dục là điều chỉnh tự nhiên, không gấp không chậm. Công phu này nên thêm vào cửa dương hỏa đến Mão, âm phù đến Dậu, thì dương không quá cứng, âm không quá mềm, cứng mềm đắc trung, ra vào hợp độ. Xưa tiên sinh Đào Tồn Tồn (Đào Tố Tư, người chú giải Tham Đồng Khế) giảng rõ bí quyết hành hỏa của Tham Đồng Khế, chép bài "Hỏa hầu ca" của thầy mình vào lời chú; ta rất phục, nay cũng chép kèm ở đây để làm chứng.

 Ca rằng: "Nhớ đạo pháp của tiên ông ta, đều là nước cờ của nhà ta. Vốn không có Tý Ngọ rút thêm, đâu có thỏ gà (Mão Dậu) hình đức. Hỏi ta Tý ở lúc nào? Đáp rằng lúc thuốc sinh. Hỏi ta Ngọ ở lúc nào? Chẳng qua lúc thuốc chầu Kim Khuyết (cửa vàng, ví đỉnh đầu). Mão đích thực ở lúc nào? Hồng Hài Nhi bày ở động Hỏa Vân. Nếu không có Quan Âm cứu khổ, thuốc lớn ắt nổ tung. Đó là giờ mộc dục, qua đó là thuyền chèo qua Hoàng Hà. Lại hỏi thế nào là cửa Dậu? Tức là mạch Nhâm hợp với mạch Đốc (hai mạch chạy dọc trước và sau thân). Lúc ấy nếu không có xiêm vàng, thuốc sao được 'nguyên cát' (rất tốt lành, lời quẻ Khôn: xiêm vàng, rất tốt). Qua đó là kho Tuất, xin vào kho mà xem tin tức. Đây là tâm truyền nhất quán, đạo tột chẳng cần tìm nơi khác."

 Thuốc đến cửa Mão phải dùng cái tĩnh của Quan Âm, vì cái tĩnh của Quan Âm thu giữ chặt chẽ, không để Hồng Hài Nhi (đứa trẻ lửa, ví lửa bốc mạnh) lộng hành, thì cam lộ phát sinh; đến cửa Dậu thì lấy xiêm vàng bọc lại, không để huyền châu tràn đổ, thì dịch trắng mới ngưng; đó là diệu dụng của mộc dục. Hoàng Đình là trung ương. Cốc thần là hư linh (cái trống rỗng mà linh thiêng). Giữ trung ương mà nuôi hư linh thì pháp thân hiện hình; một người đàn ông mà như đàn bà mang thai, khiến người ta cười chết, cũng khiến người ta yêu chết.

 Lại: [Họ Lưu nói] Pháp tướng chân không. [Họ Lý nói] Viên thông tự tại.

 Cây không rễ, hoa đang đỏ, hái hết hoa đỏ một cây trống không. Không tức là sắc, sắc tức là không, nhận rõ chân không ở trong sắc. Rõ ràng chân không thì sắc tướng diệt, pháp tướng còn mãi chẳng rơi vào không. Gọi là Viên Thông, xưng là Đại Hùng, chín đời tổ tiên siêu thăng lên chín tầng trời.

 Bản chú của Ngộ Nguyên, chữ "hoa vàng" viết là "hoa đỏ", hay hơn, nên theo. Chữ "diệt" viết thành chữ "pháp" là sai.

 [Lời chú của họ Lưu] Đại đạo kim đan lấy chỗ không tiếng không mùi, vượt ra ngoài muôn hình làm chỗ quy kết, có bao giờ hoa có sắc đỏ? Nếu còn chút sắc thì khí chất hậu thiên chưa hóa hết, đại đạo không thành. Tiên xưa nói: "Một mảy âm khí chưa hết thì chưa thành tiên." Bởi còn một mảy âm khí chưa hết là còn một mảy dương khí chưa toàn, chân linh còn có lúc hư hại, chưa thể tính là đạo kim dịch đại đan cửu hoàn thất phản. Người tu đạo phải hái hết hoa đỏ, tiêu diệt khách khí, trần căn (gốc rễ bụi trần, gốc của dục vọng) từ vô thủy kiếp (vô số kiếp không có khởi đầu) đến nay, quy về chỗ muôn cái có đều là không, trở về bộ mặt không tiếng không mùi trước khi cha mẹ sinh ra, rồi mới thôi.

 Nhưng gọi là "không" không phải như gỗ đất vô tâm, lặng tắt, mà có đạo mượn giả để toàn thật, lấy thật để hóa giả, nên nói "Không tức là sắc (sắc: mọi hình tướng, vật chất có thể thấy), sắc tức là không, nhận rõ chân không ở trong sắc". Bởi một mực vô tâm thì dính vào không; hơi có tâm thì dính vào sắc. Nói "không tức là sắc" là không phải không; nói "sắc tức là không" là không phải sắc. Không không không sắc, tức không tức sắc, thế là chân không còn trong sắc. Nói "Rõ ràng chân không không sắc tướng, pháp tướng còn mãi chẳng rơi vào không" là chân không một lần xong là trọn, vốn không có sắc tướng; đã không có sắc tướng thì có pháp tướng; đã có pháp tướng thì ắt không rơi vào không. Vì nó là chân không nên có pháp tướng; vì có pháp tướng nên không có sắc tướng; không sắc tướng, có pháp tướng, nên không mà thật, thật trong cái không.

 Tu đạo đến chỗ chân không mà có pháp tướng, pháp tướng mà còn chân không, một điểm linh diệu hữu, pháp giới viên thông (thông suốt trọn vẹn khắp mọi cõi), thành thân kim cương không hoại, nước lửa không xâm được, đao binh không phạm được, hổ tê không hại được, xưng là đại anh hùng. Không chỉ thân đứng vào hàng tiên, mà chín đời tổ tiên cũng đều siêu thăng thiên đường, cùng làm thần. Xưa Phật Thích Ca Mâu Ni tu thân vàng cao một trượng sáu, pháp tướng ở điện báu Đại Hùng, chính là đạo này.

 [Lời giải của họ Lý] Đỏ là hình tượng của thuốc lớn. "Bài ca đạo tình" và "Cây không rễ" của tiên sư đều là tác phẩm trọng yếu, xem bài kia có thể thấy bài này. "Bài ca đạo tình" nói: "Muôn cảnh tượng đều không phải đồng loại, một viên ánh đỏ mới là chân thật nhất." Ánh đỏ phát hiện, hoa đang đỏ; hoa đỏ vào tay thì thuốc thật đã được, ngoài hoa đỏ này không có thuốc nào để hái. Việc ôn dưỡng xong, lò đỉnh bỏ hết, mọi hoa hoa cây cây đều không bàn nữa, nên nói "hái hết hoa đỏ một cây trống không". Hoa đã không, đạo ta đã được; đạo ta đã được thì cái không chẳng còn là không. Không đã chẳng phải không thì không tức là sắc; sắc không phải có sắc thì sắc tức là không.

 Nhận thấu chân không chẳng phải không thì chân không ở ngay trong sắc; sắc này không phải sắc của sắc tướng mà là sắc của pháp tướng. Thấu xong chân không thì sắc tướng diệt hết; sắc tướng diệt hết thì pháp tướng còn mãi; pháp tướng còn mãi tức là chân không chẳng phải không. Viên thông là công hạnh tròn đầy, muôn pháp đều thông, thể và dụng của chân không đầy đủ. Đã gọi là Viên Thông thì ắt xưng là Đại Hùng; đã xưng là Đại Hùng thì ắt làm tông bá (bậc đứng đầu tôn kính) của thần tiên, sao lại không khiến chín đời tổ tiên siêu thăng, cùng lên chín tầng trời!

 Lại: [Họ Lưu nói] Trở về hư vô. [Họ Lý nói] Chứng ngôi Tam Thanh (ba cõi trời cao nhất của Đạo giáo: Ngọc Thanh, Thượng Thanh, Thái Thanh).

 Cây không rễ, hoa đang không, không tướng không hình khó vẽ. Không họ tên, lại nghe gọi, bắt vào lò tạo hóa chính giữa. Vận khởi lửa tam muội chu thiên, nung luyện chân không trở về thái vô. Yết kiến Tiên đô, nhận phù trời, mới là nam nhi đại trượng phu.

 Bản của Ngộ Nguyên, hai chữ "chính giữa" viết là "ba điền", nhưng Ngộ Nguyên vẫn giải là khiếu diệu chính giữa.

 [Lời chú của họ Lưu] Báu vật chân linh tiên thiên, thể vốn hư không, một khí hỗn thành, có hoa gì đâu? Đã không có hoa thì không hình không tướng, khó vẽ khó tả. Khó vẽ khó tả, vẽ còn không được, tả còn không được, còn có tên gì họ gì? Tuy không tên không họ, nhưng lại hư đến cùng, linh đến cùng, lặng yên không động, cảm thì liền thông, như gọi vào hang mà tiếng vọng lại, trong chân không chứa diệu hữu. Có cái diệu cảm mà liền thông này, thì ngay chỗ thông ấy mà ra tay, bắt vào lò tạo hóa ba điền, dùng lửa thật tam muội (lửa của sự định tâm tột độ) nung luyện thành chân, từ chân không mà có thể trở về thái hư. Đạo trở về thái hư thì không mà không còn gì để không, chỉ một cái chân mà thôi, không có vật gì khác.

 Ba điền không phải thuyết của phái luyện công cho là khí hải (vùng dưới rốn), giáng cung (vùng tim), Nê Hoàn (đỉnh đầu), mà là đan điền nơi ba đan tinh khí thần tụ hội, gọi là cửa huyền tẫn, lại gọi là huyền quan khiếu, lại gọi là trung hoàng đình, lại gọi là lò tạo hóa, lại gọi là đàn Thái Ất, lại gọi là cửa Mậu Kỷ, tóm lại gọi là hư vô khiếu. Báu vật chân linh tiên thiên gồm ba vật tinh khí thần; chân linh đã khôi phục thì ba vật đều khôi phục, tự tạo tự hóa, ấm áp hòa êm, kết thành một khối. Ban đầu từ không mà tạo ra có, rồi từ có mà hóa thành không; nung luyện chân không tức là cái diệu hóa thành không. Từ có hóa không, hình và thần đều diệu, cùng thể với thái hư, công hạnh tròn đầy, yết kiến Tiên đô mà nhận phù trời, làm chân nhân Đại La của mười phương cùng cực; việc của đại trượng phu thế là xong.

 Lời tán rằng:

 Nhả ra điều bí mật của Lão Tử, Trang Tử, nối tâm truyền của Chung Ly, Lã Động Tân. Bày tỏ lẽ diệu tiên thiên, chẻ toang những lối quanh co treo lơ lửng. Lò đỉnh chính tà phân rõ, thuốc thật thuốc giả hiện tỏ. Không và sắc trộn làm một khí, cứng và mềm phối hợp hai huyền. Ồ! Phép đan từ đầu đến cuối đều tiết lộ hết, phù hỏa tiến lui đều viết đủ. Hai mươi bốn bài là quyết trường sinh, ai biết liền thành tiên bất tử.

 [Lời giải của họ Lý] Chữ "không có" (vô) nối ý chữ "không" (trống rỗng) ở chương trên, nói tiến thêm một tầng, để làm kết cục cho hai mươi bốn bài. Luyện đan đến chỗ trống không đã là tốt hết mức; nhưng còn cái niệm chân không thì còn cái niệm pháp tướng, cho nên "trống không" vẫn chưa bằng "không có". Lão Quân nói: "Quán không cũng không, không mà không còn chỗ không; chỗ không đã không, cái không có cũng không có, lặng trong thường tịch." Thế mới là đại siêu thoát, đại giải ngộ, đại thanh tịnh, đại viên giác. Vì sao? Cái diệu lặng trong thì có mà như không, không mà lại không có, không thể lấy hình tướng mà cầu, không thể lấy tranh vẽ mà tả; vì nó không hình không tướng nên khó vẽ khó tả, chỉ mặc nó lặng trong mà thôi.

 Trước đây hái tiên thiên còn có cái họ Kim tên Tinh, họ Hoàng tên Nha, họ Bạch tên Nguyên; nay cái chân lặng trong này lại không tên họ. Tuy không tên họ nhưng nghe gọi, như hang trống vọng tiếng, tiếng tiếng ứng nhau. Lấy lời mà hỏi thì nhận mệnh như tiếng vang, là cái tinh tột bậc trong thiên hạ; lặng yên không động, cảm thì liền thông, là cái thần tột bậc trong thiên hạ. Vì cớ gì vậy? Vì cái chân lặng trong ấy ẩn trong cái không có. Lẽ của thánh hiền tiên Phật thấu sâu tạo hóa, trong không có chứa có; đến bậc ấy thì kỳ lạ thần diệu, như bọn Lãnh Khải Kính (Lãnh Khiêm, đạo sĩ đầu đời Minh), Trương Cảnh Hoa, Chu Điên Tiên (vị tiên điên đầu đời Minh).

 Tiên sinh Tam Phong của ta (Trương Tam Phong, tác giả các bài "Cây không rễ") lấy đạo làm thể, lại phải lấy cái không có bắt cái không có, đưa vào cảnh hư vô chính giữa, đại tạo đại hóa; trong lò vận khởi lửa thật tam muội chu thiên, nung đó luyện đó, cốt khiến pháp thân hư không trở về thái vô. Thái vô là cảnh của bậc thánh chân, tức là trời Ngọc Thanh Hỗn Động Thái Vô, trời Thượng Thanh Xích Hỗn Thái Vô. Luyện thành đạo tiên thì chỉ nhận chức tước ở Thái Thanh; trở về được thái vô thì trước chầu Đạo Đức (Đạo Đức Thiên Tôn), rồi chầu Ngọc Thần (Linh Bảo Thiên Tôn), rồi chầu Nguyên Thủy (Nguyên Thủy Thiên Tôn), chứng quả ở Tam Thanh.

 Gọi là "trở về" là vì những người ngu nam ngu nữ trong thiên hạ vốn đều là người trong Tam Thanh, chỉ vì niệm cũ sai lầm, kiếp sau thấp hơn kiếp trước, vẫn làm người ngu nam ngu nữ, không trở về được cảnh thánh chân. Nếu họ quay lòng hướng thiện, tìm đạo cầu thầy, từ trúc cơ (đắp nền: giai đoạn đầu bồi bổ tinh khí), luyện kỷ, thất phản cửu hoàn, luyện đến chỗ trống không, lại đến chỗ không có, từ không có mà trở về thái vô, thì vẫn là khách của Tam Thanh.

 Nhưng nung luyện chân không phải dùng lửa tam muội chu thiên. Chu thiên không phải là hà xa (xe sông: phép vận khí xoay vòng theo mạch Nhâm Đốc), mà là động ở trên trời, xoay vòng giữa khoảng không, tạo sâu hóa kín, đạo theo lẽ tự nhiên. Tam muội không phải là dương hỏa, mà là trời một đất hai, hợp lại thành ba; ta ở giữa trời đất dựng đỉnh đặt lò, thần lặng khí mênh, đó là lửa lấy tiên luyện tiên, là thần đan của Thiên nguyên. Công thành hạnh đủ, lên chầu ba cõi trời, yết kiến Tiên đô, nhận phù trời, hoặc phong Chân quân, hoặc phong Đế quân, hoặc phong Thiên tôn, hoặc được giao làm thầy, làm tướng, làm người tuyển tiên ở Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn), danh sơn, động thiên phúc địa (những nơi núi động phúc lành tiên ở), v.v. Thế mới là nam nhi chân chính, đại trượng phu bậc nhất, thần diệu đến tột cùng!

 Lời tán rằng:

 Rải mưa hoa khắp trời, trải vàng ròng khắp đất. Tay gõ ngư cổ, giản bản (ống trống bịt da và phách tre, nhạc cụ đạo sĩ dùng khi hát đạo tình), miệng hát tiên âm Thượng Động. Bốn châu cùng độ, đạo tình muôn thuở. Ha ha! Ngộ Nguyên chỗ nào cũng nói chân linh, trước hết giữ lấy chủ ý của nhà ta. Sơn nhân (người núi, tác giả tự xưng) theo bản mà giảng chân quyết, độ đời mở rộng cửa bất nhị (cửa không hai, chỉ một đạo chân thật duy nhất).

 Hết trọn quyển "Bình chú các bài đạo tình 'Cây không rễ' của tổ sư Trương Tam Phong", gồm hai mươi bốn bài.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video