# Tiễn đăng tân thoại (nghĩa là "Chuyện mới kể bên đèn khêu bấc"; "tiễn đăng" là cắt tim đèn cho sáng, ý nói thức đêm bên đèn mà kể chuyện)
Tiễn đăng tân thoại. Đời Minh, Cù Hựu soạn.
Cù Hựu, tự là Tông Cát, hiệu là Tồn Trai, người Tiền Đường (nay là Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang), là nhà văn nổi tiếng đầu đời Minh. Từ nhỏ ông đã nổi tiếng về thơ, nhưng suốt đời có tài mà không gặp thời. Ông chỉ làm những chức quan nhỏ trong những năm Hồng Vũ (niên hiệu của Minh Thái Tổ, 1368–1398), như giáo dụ (chức quan coi việc dạy học ở trường huyện), huấn đạo (chức quan phụ giúp việc dạy học ở trường của phủ, châu, huyện), trưởng sử (chức quan lo công việc trong phủ của các vương hầu). Trong những năm Vĩnh Lạc (niên hiệu của Minh Thành Tổ, 1403–1424), ông vì làm thơ mà gặp họa, bị giáng chức đày đi xa mười năm. Ông để lại các tác phẩm như tập truyện "Tiễn đăng tân thoại".
Lời tựa thứ nhất cho "Tiễn đăng tân thoại"
Tôi đã biên soạn những chuyện kỳ quái xưa nay thành bộ "Tiễn đăng lục", tổng cộng bốn mươi quyển. Những người thích chuyện lạ thường đem chuyện gần đây kể cho tôi nghe: xa thì không quá trăm năm, gần thì chỉ mới vài năm. Những chuyện ấy chồng chất trong lòng, ngày càng mới, tháng càng nhiều. Bị thói quen cuốn đi, muốn thôi cũng không được, tôi bèn cầm bút viết văn ghi lại. Các chuyện ấy đều là chuyện đáng vui, đáng buồn, đáng kinh, đáng lạ. Chỉ tiếc ngòi bút tôi thô vụng, vốn từ nông cạn, không có những lời bàn lớn lao khiến người phải tròn mắt lắng tai để làm rạng tỏ chúng.
Viết xong, tôi lại tự cho rằng sách dính đến chuyện ma quái, gần với việc khêu gợi dâm tà, nên cất vào rương sách, không muốn truyền ra ngoài. Khách nghe tiếng đến xin xem rất đông, không thể từ chối hết, tôi bèn tự giải thích rằng: Kinh Thi (tập thơ ca cổ), Kinh Thư (sách chép lời nói và việc làm của các vua đời xưa), Kinh Dịch (sách bàn về lẽ biến hóa của trời đất, vốn dùng để bói toán) và Kinh Xuân Thu (sách sử nước Lỗ, tương truyền do Khổng Tử soạn) đều do bậc thánh nhân viết ra hoặc biên soạn, làm khuôn phép lớn cho muôn đời. Thế mà Kinh Dịch nói "rồng đánh nhau ngoài đồng", Kinh Thư chép "chim trĩ đậu trên đỉnh vạc mà kêu", phần Quốc phong (phần thơ ca dân gian các nước trong Kinh Thi) chọn cả những bài thơ về trai gái bỏ nhà theo nhau, Kinh Xuân Thu ghi chép việc của bọn bề tôi làm loạn, con cái làm giặc. Vậy thì không thể chỉ khư khư theo một lối mà bàn.
Nay tập sách này của tôi, tuy đối với việc giáo hóa ở đời và đạo thường của dân chẳng bổ ích được gì, nhưng khuyên điều thiện, răn điều ác, thương kẻ cùng khốn, xót người oan khuất, thì có lẽ cũng gần với cái ý "người nói không có tội, người nghe đủ để tự răn mình" vậy thôi. Khách cho lời tôi là có lý, nên tôi viết vào đầu sách.
Ngày mồng một tháng sáu năm Hồng Vũ thứ mười một, năm Mậu Ngọ (1378), Cù Hựu người Sơn Dương viết tại nhà Đại Ẩn trên núi Ngô Sơn.
Lời tựa thứ hai cho "Tiễn đăng tân thoại"
Xưa Trần Hồng viết "Trường hận truyện" và "Đông Thành lão phụ truyện", người đương thời khen ông có tài viết sử, ai cũng tôn trọng. Đến khi xem "U quái lục" của Ngưu Tăng Nhụ, "Thanh tỏa tập" của Lưu Phủ, thì thấy đó lại là sách kể chuyện kỳ, ghi chuyện lạ. Chuyện có thật hay không thì chẳng cần bàn, nhưng lối viết thì cũng khéo. Bạn đồng hương của tôi là ông Cù Tông Cát viết "Tiễn đăng tân thoại", há chẳng phải thuộc loại ấy sao?
Tông Cát có chí vững vàng mà chuyên cần, nên học vấn rộng; tài năng dồi dào mà nhanh nhạy, nên văn chương phong phú. Tập này tuy thuộc dòng "bại quan" (vốn là tên chức quan nhỏ chuyên thu thập chuyện vặt trong dân gian, sau dùng để chỉ loại truyện ghi chép, tiểu thuyết), nhưng khuyên thiện răn ác, chuyện nào cũng chứa bài học để người đọc soi vào mà răn mình, không thể nói là không bổ ích cho đời. Huống chi ý tứ lạ lùng, lời lẽ khéo léo, rực rỡ tự thành một lối riêng. Đọc nó, có lúc người ta vui đến múa tay giậm chân, có lúc buồn đến gấp sách rơi lệ. Nếu không phải người ưa chuộng cái xưa, học rộng mà thanh nhã, giỏi văn chương lại hiểu kỹ sự việc, thì sao đạt tới mức ấy được! Còn bài "Thu Hương đình ký" thì giống như "Oanh Oanh truyện" của Nguyên Chẩn (truyện tình đời Đường, tương truyền Nguyên Chẩn viết về chính mối tình thời trẻ của mình). Tôi định hỏi Tông Cát, chẳng biết có đúng như vậy không?
Tháng tư mùa hè năm Hồng Vũ thứ ba mươi (1397), Lăng Vân Hàn người Tiền Đường viết lời tựa.
Lời tựa thứ ba cho "Tiễn đăng tân thoại"
Tôi xem "Tiễn đăng tân thoại" của tiên sinh Tông Cát, thấy lời văn thuộc dòng truyền kỳ (thể truyện ngắn viết bằng văn cổ, kể chuyện lạ, khởi từ đời Đường), còn ý tứ thì là lối ngụ ngôn của các nhà chư tử (các nhà tư tưởng thời xưa như Trang Tử, Liệt Tử, hay mượn chuyện bịa để gửi gắm đạo lý). Tông Cát có nền học gia truyền sâu xa, đọc rộng khắp các sách. Ông nhiều lần được tiến cử theo khoa minh kinh (lối chọn người thông hiểu kinh sách để ra làm quan), nhưng vì mẹ già nên không ra làm quan, nhờ thế được dốc sức vào văn chương. Tôi từng được nghe ông bàn luận, xem các tác phẩm của ông, thấy như mở kho binh khí, như dạo nơi chứa của báu, thứ nào cũng là của lạ khiến người kinh ngạc, của quý hiếm có trên đời. Tập này chỉ là một món trong kho binh khí, trong nơi chứa của báu ấy mà thôi. Vậy nên người chỉ xem tập này mà đánh giá học vấn rộng lớn của Tông Cát thì vẫn còn thiếu sót.
Tháng tám mùa thu năm Hồng Vũ thứ mười bốn (1381), Ngô Thực viết tại phòng Tiến Đức trong trường huyện Tiền Đường.
Lời tựa thứ tư cho "Tiễn đăng tân thoại"
Tôi xem Hàn Dũ người Xương Lê viết "Mao Dĩnh truyện" (truyện viết về cây bút lông như viết về một con người). Liễu Tử Hậu (tức Liễu Tông Nguyên) đọc thấy lạ, bảo rằng đọc nó như bắt rồng rắn, vật hổ báo, phải vội vàng giao đấu mà không dám lơi sức. Văn nhân đời xưa khen ngợi nhau đại loại như thế. Đến khi Tử Hậu viết "Trích long thuyết" và "Hà Gian truyện", người đời sau cũng chưa nghe ai chê Tử Hậu là hoang đường và dâm. Há phải chỗ thấy của người xưa không bằng người nay sao? Chẳng qua là lòng họ trung hậu mà thôi.
Bạn tôi là Cù Tông Cát viết "Tiễn đăng tân thoại". Những chuyện quái lạ ghi trong đó còn hơn cả những điều Mã Nhụ Tử kể (người kể chuyện rồng bị đày trong "Trích long thuyết"), còn về chuyện dâm thì không có chuyện nào quá như "Hà Gian truyện" (chuyện người đàn bà ở Hà Gian vốn đoan chính, sau sa vào dâm loạn). Thế mà có kẻ vẫn hí hửng chê cười sách này, sao thói đời không còn được như xưa đến thế!
Số là Tông Cát đem cái học khen thiện chê ác ra dạy người; trong lúc làm việc dạy học, ông để tai mắt dạo chơi nơi văn chương, nghe thấy đã nhiều, tích lũy càng phong phú. Sợ lâu ngày có chỗ quên mất, ông bèn chọn những chuyện đặc biệt có thể làm người cảm động phấn khởi, có thể làm người răn sợ, sắp xếp thành sách, cất trong rương để tự vui. Đó là chí của Tông Cát.
Tôi kém cỏi, đã không biết chỗ nào phải, cũng không biết chỗ nào trái, không biết chỗ nào đáng lấy, chỗ nào đáng chê. Cúi đầu đọc kỹ, tôi chỉ thấy trong sách có văn, có thơ, có ca, có từ (thể thơ làm theo điệu nhạc), có chỗ đáng vui, có chỗ đáng buồn, có chỗ đáng sợ, có chỗ đáng cười. Quả thật Tông Cát giỏi văn học mà còn dư sức cho những trước tác khác. Tông Cát nhờ tôi đề tựa, nên tôi làm một bài thơ cổ thể (thơ theo lối xưa, không gò theo luật bằng trắc chặt chẽ) để đáp lại như sau:
Người tài Sơn Dương ai sánh kịp? Mở lời là chuyện thời nay, khép lời là chuyện đời xưa!
Mùa xuân lấy hoa đào nhuộm tính tình, mùa thu đem hạt quế ướp hương lời nói.
Cảm chuyện chia ly, xót cảnh ngộ người, lòng thổn thức; bảo là không có căn cứ mà vẫn có căn cứ.
Dưới màn sâu thẳm, ban ngày thổi sáo; trước cửa sổ ấm áp, ban đêm khêu đèn.
Thoắt nắng đấy rồi chợt mưa, buồn muốn khóc, vui muốn múa.
Sáo ngọc tựa bóng trăng thổi khúc phượng hoàng (điển Tiêu Sử thổi sáo dẫn được chim phượng đến, rồi cùng vợ là Lộng Ngọc cưỡi phượng bay đi), lồng vàng giữa khói sương nhốt chim vẹt.
Tạo hóa có dấu vết, ai là người chủ trì? Một ý niệm vừa nảy, tấc lòng đã đổi dời.
Yêu điều thiện, ghét điều ác, nếu không sai lệch, thì những chuyện quái quái kỳ kỳ ắt sẽ có.
Bậc trượng phu chưa gặp thời thì hổ cũng thành chó (người tài chưa đắc chí bị coi rẻ như kẻ tầm thường); rửa chân nơi sông Thương Lang, bùn bám đến mấy đấu (điển "nước sông Thương Lang đục thì rửa chân", ý nói gặp đời nhơ đục thì lánh mình).
Khí lạnh, xương nhô, cứng cỏi kêu thành tiếng; cởi khăn đầu ra, ánh mắt sáng như chớp lóe.
Đạo nhân vung kiếm Thanh Xà (kiếm rắn xanh) làm trời đất rung chuyển, chém xuống lũ yêu hoa yêu trăng tầm thường.
Biển trần mênh mông, muôn điểm bọt nước; cây tùng giữa mây lơ thơ, rượu còn nửa bầu.
Muôn việc trên đời chỉ như bọt nước hư ảo, nhưng thường thì có tình là có thể không chết.
Mười hai đỉnh Vu Sơn (núi nơi thần nữ hẹn hò với vua Sở trong mộng, chỉ chuyện ái ân) ai bảo là sâu xa? Bình phong đá vân mẫu mỏng như tờ giấy.
Trước nhà Oanh Oanh (nhân vật nữ trong "Oanh Oanh truyện"), lối thơm khiến người lạc bước (?); trong lầu Yến Tử (lầu nơi nàng Quan Phán Phán ở vậy giữ tiết thờ chồng sau khi chồng mất), trăng sáng buông thấp.
Xưa nay cây tùng cây bách vẫn có tiết tháo đứng một mình (chỉ người giữ trọn tiết nghĩa), không chỉ đôi uyên ương mới biết cùng đậu bên nhau.
Sống lâu bên bờ sông Tiền Đường, đã chán nhìn con nước triều lên rồi lại xuống.
Chim én ngậm mùa xuân mấy độ trở về? Giấc mộng dở dang, hồn tàn rơi về nơi nào?
Trả ông tập sách này, tôi cất tiếng hát dài, liền muốn rót rượu vào chén vàng.
Say rồi gọi gối ngủ một giấc, ngồi xe cao bốn ngựa dạo chơi Nam Kha (điển "giấc mộng Nam Kha": Thuần Vu Phần mơ làm phò mã giàu sang ở nước Hòe An, tỉnh dậy mới biết đó chỉ là tổ kiến dưới cành phía nam cây hòe; ý nói giàu sang chỉ như giấc mộng).
Ngày mồng sáu tháng sáu năm Kỷ Tỵ, niên hiệu Hồng Vũ (1389), Quế Hành người đất Mục (Mục Châu, nay thuộc tỉnh Chiết Giang) viết tại nơi sâu trong khóm hoa tử vi.
Mục lục
Tiễn đăng tân thoại, quyển một
Thủy cung khánh hội lục (Chuyện dự hội mừng ở cung dưới nước)
Tam Sơn phúc địa chí (Chuyện đất phúc ở Tam Sơn)
Hoa Đình phùng cố nhân ký (Chuyện gặp lại bạn cũ ở Hoa Đình)
Kim phượng thoa ký (Chuyện chiếc thoa phượng vàng)
Liên Phương lâu ký (Chuyện lầu Liên Phương)
Tiễn đăng tân thoại, quyển hai
Lệnh Hồ sinh minh mộng lục (Chuyện chàng Lệnh Hồ nằm mộng xuống cõi âm)
Thiên Thai phỏng ẩn lục (Chuyện lên núi Thiên Thai thăm người ở ẩn)
Đằng Mục túy du Tụ Cảnh viên ký (Chuyện Đằng Mục say rượu dạo vườn Tụ Cảnh)
Mẫu đơn đăng ký (Chuyện chiếc đèn hoa mẫu đơn)
Vị Đường kỳ ngộ ký (Chuyện gặp gỡ lạ lùng ở Vị Đường)
Tiễn đăng tân thoại, quyển ba
Phú quý phát tích ty chí (Chuyện về ty Phú quý phát tích, tức sở ở cõi âm coi việc giàu sang, phát đạt của người đời)
Vĩnh Châu dã miếu ký (Chuyện ngôi miếu hoang ở Vĩnh Châu)
Thân Dương động ký (Chuyện động Thân Dương)
Ái Khanh truyện (Truyện nàng Ái Khanh)
Thúy Thúy truyện (Truyện nàng Thúy Thúy)
Tiễn đăng tân thoại, quyển bốn
Long đường linh hội lục (Chuyện cuộc hội thiêng ở đền thờ thần rồng)
Thái Hư tư pháp truyện (Truyện người giữ chức tư pháp, tức quan coi việc xét xử, ở cõi Thái Hư trên trời)
Tu văn xá nhân truyện (Truyện người giữ chức xá nhân, tức viên quan văn, ở sở Tu văn dưới cõi âm)
Giám Hồ dạ phiếm ký (Chuyện đêm bơi thuyền trên hồ Giám)
Lục y nhân truyện (Truyện người mặc áo xanh lục)
Phụ lục
Thu Hương đình ký (Chuyện đình Thu Hương)
Ký mai ký (Chuyện gửi hoa mai)
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video