Bàn về năm tạng, thiên thứ bảy
Sự sống thành ra hình hài thì ắt phải nhờ vào năm tạng (ngũ tạng: năm cơ quan chính bên trong cơ thể theo y học cổ truyền là tâm, can, tỳ, phế, thận). Hình hài có khi có chỗ hư hỏng, nhưng tạng thì không thể thiếu. Thần (phần tinh thần, ý thức làm chủ sự sống) làm nên bản tính thì ắt phải bẩm thụ từ năm tạng. Tính tình có khi khác nhau, nhưng khí (nguồn năng lượng nuôi sống cơ thể) thì không thể hao thiếu.
Cho nên trời có năm sao (ngũ tinh: năm hành tinh thấy được bằng mắt là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), tiến lùi mà dệt nên các đường dọc ngang trên bầu trời. Đất có năm núi lớn (ngũ nhạc: năm ngọn núi thiêng trấn giữ năm phương của Trung Hoa), đứng yên trấn giữ cho các phương được yên ổn. Khí có năm hành (ngũ hành: năm loại vận động cơ bản của vạn vật là Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), hòa trộn biến hóa mà mở rộng việc nhào nặn nên muôn vật (như người thợ gốm nhào đất nặn đồ). Người có năm tạng, sinh ra và nuôi dưỡng, là nơi chứa tinh thần.
Vì thế tâm (tim) chứa thần, phế (phổi) chứa khí, can (gan) chứa huyết, tỳ (lá lách, cùng với dạ dày lo việc tiêu hóa) chứa thịt, thận chứa chí (ý chí). Chí thông vào bên trong, nối liền xương cốt thân thể, mà thành ra hình hài.
Lại nữa: tâm là gốc của sự sống, là nơi ở của thần. Phế là gốc của khí, là nơi ở của phách (phần hồn gắn với thể xác, chủ về cảm giác và vận động bản năng). Can là gốc của sức chịu đựng mỏi mệt, là nơi ở của hồn (phần hồn thiêng chủ về tư duy, mộng mị). Tỳ là gốc của kho lẫm (ví như kho chứa lương thực, tức nơi tiếp nhận và phân phối đồ ăn uống), là nơi ở của dinh khí (khí tinh chất nuôi dưỡng chạy trong mạch máu). Thận là gốc của việc niêm cất, là nơi ở của tinh (tinh chất quý nhất của cơ thể, gốc của sinh sản và trưởng thành).
Cho đến việc chín khiếu (cửu khiếu: chín lỗ trên cơ thể gồm hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng, lỗ tiểu và hậu môn) hoạt động, tứ chi cử động, xương thịt chắc khỏe, kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể) lưu thông, không gì là không bắt nguồn từ năm tạng rồi chia dòng ra khắp trăm bộ phận trong thân thể; thuận theo nóng lạnh bốn mùa để kéo dài sự hòa hợp, giữ gìn tinh khí mà được hưởng thọ. Vả lại tâm là chủ của các tạng; chủ sáng suốt thì mọi sự vận hành đều thông suốt. Người có lòng muốn hiểu, lẽ nào không hiểu được lẽ của thần hay sao?
Các tạng có chỗ hệ trọng, không thể không xét kỹ. Can sinh ở bên trái, phế sinh ở bên phải, tâm nằm ở phía ngoài, thận ở phía trong, tỳ làm kẻ sai khiến (vận chuyển chất bổ đi khắp nơi), vị (dạ dày) làm cái chợ (nơi tụ hội, trao đổi đồ ăn uống).
Tâm sinh ra mồ hôi, phế sinh ra nước mũi, can sinh ra nước mắt, tỳ sinh ra nước dãi, thận sinh ra nước bọt; đó gọi là năm dịch (ngũ dịch: năm thứ chất lỏng của cơ thể). Tâm sinh ra ợ hơi, phế sinh ra ho, can sinh ra nói nhiều, tỳ sinh ra cười, thận sinh ra hắt hơi.
Khí trời thông với phế, khí đất thông với can, khí sấm thông với tâm, khí lúa gạo thông với tỳ, khí mưa thông với thận.
Năm tạng mỗi tạng có chỗ phối hợp: tâm hợp với mạch, vẻ tươi tốt của nó hiện ra ở sắc mặt; phế hợp với da, vẻ tươi tốt hiện ra ở lông; can hợp với gân, vẻ tươi tốt hiện ra ở móng; tỳ hợp với thịt, vẻ tươi tốt hiện ra ở môi; thận hợp với xương, vẻ tươi tốt hiện ra ở tóc.
Năm tạng mỗi tạng đều có phủ (các cơ quan rỗng làm việc tiếp nhận, chuyển hóa và đưa đồ ăn uống đi), tạng thuộc dương, phủ thuộc âm. Năm tạng là nơi cất giữ tinh thần mà không để rò rỉ ra, cho nên đầy đủ tinh khí mà không bị lấp chặt bởi vật chất. Sáu phủ (lục phủ: đởm, vị, tiểu trường, đại trường, bàng quang, tam tiêu) nhận nước và thức ăn rồi chuyển đi chứ không giữ lại, cho nên chứa vật chất nhưng không đầy ứ.
Như vậy tiểu trường (ruột non) là phủ của tâm, đại trường (ruột già) là phủ của phế, đởm (túi mật) là phủ của can, vị là phủ của tỳ, bàng quang (bọng đái) là phủ của thận.
Sáu phủ mỗi phủ có chỗ ứng với bên ngoài: tiểu trường ứng ở mạch; đại trường ứng ở da; đởm ứng ở gân; vị ứng ở thịt; tam tiêu (ba vùng trên, giữa, dưới của thân mình, coi như một phủ lo việc thông khí và dẫn nước) và bàng quang ứng ở tấu lý (thớ da và các kẽ hở dưới da, nơi mồ hôi và khí thoát ra) và lông tơ.
Mười hai tạng phủ sai khiến lẫn nhau như sau: tâm giữ chức vua, sự sáng suốt của thần từ đó mà ra. Phế giữ chức quan tướng phò tá (?), việc điều hòa, giữ nhịp cho toàn thân từ đó mà ra. Can giữ chức tướng quân, mưu tính suy nghĩ từ đó mà ra. Đởm giữ chức quan trung chính, việc quyết đoán từ đó mà ra. Đản trung (vùng giữa ngực, bao bọc quanh tim) giữ chức bề tôi sai phái, niềm vui mừng từ đó mà ra. Trong ngực là cửa ngõ của thượng tiêu (vùng trên của tam tiêu, gồm ngực, tim, phổi). Tỳ và vị giữ chức coi kho lẫm, năm vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn) từ đó mà ra. Đại trường giữ chức chuyển tải, việc biến đổi chất thải từ đó mà ra. Tiểu trường giữ chức tiếp nhận chứa đựng, việc biến hóa thức ăn từ đó mà ra. Thận giữ chức làm cho mạnh mẽ, sự khéo léo tài năng từ đó mà ra. Tam tiêu giữ chức khơi thông ngòi lạch, đường nước từ đó mà ra. Bàng quang giữ chức quan châu quận (?) (nơi tụ chứa), tân dịch (các chất lỏng trong cơ thể) được cất ở đó, khí hóa (sự chuyển hóa nhờ khí) thì mới đưa ra ngoài được.
Phàm mười hai chức quan này không được để mất sự liên hệ với nhau. Cho nên chủ sáng suốt thì kẻ dưới yên ổn hòa thuận; lấy đó mà dưỡng sinh thì được sống lâu, trọn đời không gặp nguy. Chủ tối tăm thì mười hai chức quan đều lâm nguy, đường sai khiến bị bế tắc không thông, hình hài liền bị tổn hại nặng; lấy đó mà dưỡng sinh thì nguy vậy.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video