Bàn về sự thận trọng và kiêng kỵ — thiên thứ sáu
Lẽ của khí (hơi thở và sinh lực nuôi thân) là thế này: hít vào thì khó giữ cho bền, thở ra thì dễ cạn. Vì khó giữ bền nên phải gìn giữ cho trọn vẹn; vì dễ cạn nên phải quý tiếc, đừng để thoát ra ngoài. Chân nhân (bậc tu đạo đã đạt đạo) nói: “Học đạo mà lúc nào cũng nhớ nhung như người nhớ bữa ăn sáng thì chưa ai là không đạt được. Quý tiếc khí mà lúc nào cũng như quý tiếc gương mặt mình (?) thì chưa ai là không giữ được khí trọn vẹn.”
Lại nói: “Nếu quý tiếc khí mà lúc nào cũng coi đó là việc gấp nhất của thân mình, thì ta ít thấy ai bị khô héo, tiều tụy.” Khi giao tiếp, nói cười, nên cố giữ cho ít và gọn. Khi cử động, la gọi, càng phải điều hòa, chậm rãi. Gặp việc gì cũng biết quý trọng, thận trọng thì mới tránh được tổn hại.
Bản tính con người cùng một thể với trời đất, khí âm và khí dương hòa lẫn trong đó. Da thịt, xương cốt, tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể theo Đông y: “tạng” là tim, phổi, gan, lá lách, thận; “phủ” là dạ dày, ruột, bàng quang…), vinh vệ (vinh khí là phần khí nuôi dưỡng chạy trong mạch, vệ khí là phần khí bảo vệ chạy ngoài mạch, chống đỡ khí độc từ ngoài vào), sự hít vào thở ra, sự biến đổi nóng lạnh trong người, không gì là không tương ứng với nhị nghi (hai khuôn mẫu lớn là trời và đất, tức âm và dương). Tất cả đều ứng với ngũ hành (năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà người xưa dùng để giải thích sự vận hành và tương tác của vạn vật).
Do đó biết rằng khi trời đất bĩ hay thái (bế tắc hay thông suốt, lấy theo hai quẻ Bĩ và Thái trong Kinh Dịch) thì âm dương rối loạn; khi tạng phủ không điều hòa thì kinh mạch (các đường dẫn khí huyết chạy khắp cơ thể theo Đông y) hiện ra dấu hiệu bệnh. Bệnh do trúng phải từ bên ngoài thì trăm bệnh đều khởi từ phong (gió độc, tức khí độc của thời tiết xâm nhập vào người). Bệnh do bên trong gây ra thì trăm bệnh đều sinh từ khí (cảm xúc và khí trong người rối loạn).
Cho nên có câu: “Lòng điềm đạm, trống lặng, yên tĩnh thì chân khí (khí gốc, khí thật bẩm sinh nuôi sự sống) ở yên trong người; tinh thần giữ vững bên trong thì bệnh từ đâu mà đến?” Lời ấy thật đúng thay! Vì vậy phải hiểu bản tính của thân xác và tinh thần để giữ cho trọn vẹn; phải phân biệt bệnh do trong và bệnh do ngoài, biết sợ mà thận trọng với chúng.
Sách Tố Vấn (một phần của bộ Hoàng Đế Nội Kinh, sách y học cổ nhất của Trung Hoa) nói: “Trời có tú độ (vị trí và độ số của các chòm sao trên trời), đất có kinh thủy (các dòng sông lớn chảy khắp mặt đất), người có kinh mạch. Trời đất hòa thuận thì sông nước yên lặng. Trời lạnh thì sông nước đông cứng lại. Trời nóng thì sông nước sôi sục tràn bờ. Gió dữ bỗng nổi lên thì sông nước dâng sóng cuồn cuộn, nhô cao như gò. Có khi hư tà (khí độc thừa lúc cơ thể suy yếu mà xâm nhập) theo đó mà vào trú trong người, cũng giống như nước gặp gió vậy.
Trời ấm, mặt trời sáng thì máu người trơn chảy, vệ khí bốc lên ngoài da. Trời lạnh, trời âm u thì máu người đông lại, vệ khí chìm xuống. Khí và huyết ưa ấm mà ghét lạnh: lạnh thì đông lại mà không lưu thông được, ấm thì thông thoát mà chảy đi.
Khí của trời xanh trong sạch, yên lặng thì tâm ý con người yên ổn. Thuận theo khí ấy thì dương khí (phần khí ấm, động, bảo vệ của cơ thể) bền vững, tà khí độc hại không chen vào được. Đó là nhờ thuận theo thứ tự của thời tiết (?).
Khi trăng mới mọc thì khí huyết con người bắt đầu tinh mạnh, vệ khí bắt đầu vận hành. Khi vành trăng tròn đầy thì khí huyết đầy đặn, da thịt rắn chắc. Khi vành trăng khuyết hết thì da thịt hao giảm, kinh lạc (các đường mạch chính và nhánh dẫn khí huyết) trống yếu, vệ khí rút đi, chỉ còn trơ lại thân xác. Vì thế phải dựa theo thời tiết của trời mà điều hòa khí huyết.
Nếu vào lúc ấy lại phạm phải hư tà, thì thân mình đang suy yếu gặp lúc trời cũng suy yếu, hai cái yếu cảm ứng nhau, bệnh khởi lên thấu đến tận xương, vào trong thì làm tổn thương ngũ tạng (năm tạng: tim, phổi, gan, lá lách, thận). Cho nên nói: điều kiêng kỵ của trời không thể không biết.
Bát chính (tám tiết khí chính trong năm: Lập xuân, Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu phân, Lập đông, Đông chí) là để xem xét bát phong (gió từ tám phương) và hư tà đến theo thời tiết. Hư tà vào các tiết bát chính phải tránh như tránh mũi tên bắn, cẩn thận đừng phạm vào.
Ví dụ ngày Đông chí (tiết giữa mùa đông, ngày đêm dài nhất trong năm) mà gió từ phương nam thổi đến, thì đó là gió giặc gây hại. Nghĩa là gió thổi đến từ phương “hư” (phương trái ngược với khí đang vượng của mùa ấy) mới có thể làm người ta sinh bệnh. Các tiết khác cũng theo lẽ đó.
Dương khí trong một ngày thì làm chủ phần bên ngoài cơ thể. Lúc rạng sáng, khí của người bắt đầu sinh ra; giữa trưa, dương khí thịnh nhất; mặt trời ngả về tây, dương khí suy yếu, khí môn (lỗ chân lông, cửa ra vào của khí trên da) bèn đóng lại. Vì thế đến chiều tối phải thu giữ, chống đỡ khí độc, đừng làm nhọc gân cốt, đừng ra chỗ sương mù, móc đọng. Làm trái với ba thời ấy thì thân thể sẽ khốn đốn, suy mỏng.”
Nhìn lâu thì hại huyết, nằm lâu thì hại khí, đứng lâu thì hại xương, đi lâu thì hại gân (?), ngồi lâu thì hại thịt. Đó gọi là năm điều lao nhọc gây tổn hại (ngũ lao).
Lo buồn, suy nghĩ quá nhiều thì hại tâm (tim, theo Đông y cũng là nơi chủ về tinh thần). Thân mình bị lạnh mà lại uống đồ lạnh thì hại phế (phổi). Giận dữ, khí xông ngược lên mà không xuống thì hại can (gan). Ăn uống không điều độ, làm lụng mệt nhọc thì hại tỳ (lá lách, theo Đông y là tạng chủ về tiêu hóa, hấp thu đồ ăn). Ngồi lâu chỗ đất ẩm, gắng sức lội xuống nước thì hại thận.
Người có năm thứ khí của tình cảm: mừng, giận, lo, buồn, sợ. Giận thì khí bốc lên, mừng thì khí chùng lỏng, buồn thì khí tiêu hao, sợ thì khí tụt xuống, lạnh thì khí tụ lại, nóng thì khí thoát ra, lo thì khí rối loạn, mệt nhọc thì khí hao mòn, nghĩ ngợi thì khí kết lại. Mừng giận không có chừng mực, nóng lạnh quá độ thì khí không bền vững được.
Năm vị đi vào năm tạng: vị đắng vào tâm, vị cay vào phế, vị chua vào can, vị ngọt vào tỳ, vị mặn vào thận. Phần âm của cơ thể (tinh, huyết, các chất nuôi dưỡng) sinh ra, gốc là ở năm vị. Vì thế, ăn vị chua quá nhiều thì khí của can tràn ứ, khí của phế bèn dứt. Ăn vị mặn quá nhiều thì khí của xương bị nhọc, cơ thịt teo ngắn, khí bị gãy suy. Ăn vị đắng quá nhiều thì khí của tâm thở gấp, đầy tức, sắc mặt đen, khí của thận không giữ được. Ăn vị ngọt quá nhiều thì khí của tỳ ẩm thấp, khí của xương bèn nặng nề (?). Ăn vị cay quá nhiều thì gân (?) mạch suy hỏng, chùng lỏng, tinh thần bèn bị tổn hại.
Vì thế, cẩn thận điều hòa năm vị thì xương thẳng, gân (?) mềm, khí huyết lưu thông, tấu lý (thớ da thịt và lỗ chân lông) kín đặc. Được như vậy thì khí và xương tinh mạnh. Cẩn thận làm đúng phép tắc thì sẽ sống trọn tuổi trời.
Ăn nhiều đồ mặn thì mạch đông đặc lại mà sắc da biến đổi. Ăn nhiều đồ đắng thì da khô héo mà lông rụng. Ăn nhiều đồ cay thì gân co rút mà móng khô. Ăn nhiều đồ chua thì thịt chai dày, nhăn nheo (?) mà môi bong lật. Ăn nhiều đồ ngọt thì xương đau mà tóc rụng. Đó là những tổn hại do năm vị gây ra.
Đoạn này bàn về năm vị của đồ ăn uống, nhưng tính của thuốc cũng có năm vị, nên khi uống thuốc viên, thuốc bột càng phải thận trọng. Người tập phục khí (phép tu luyện hít thở, nuốt khí để nuôi thân, thay dần cho cơm gạo) không nên ăn vị cay. Vì sao? Vì vị cay đi vào khí, làm khí tán ra; khí đã có bệnh thì đừng ăn vị cay.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video