# Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói (Văn-thù-sư-lợi: tên một vị Bồ-tát lớn, tiêu biểu cho trí tuệ; Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật: "trí tuệ lớn đưa sang bờ bên kia", tức trí tuệ thấy rõ bộ mặt thật của mọi sự vật, giúp người tu vượt khỏi bờ khổ đau sinh tử để sang bờ giải thoát)
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói
Đời Lương (triều Lương ở Trung Quốc, năm 502–557), Mạn-đà-la-tiên dịch
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói, quyển thượng
Đời Lương, Tam tạng (danh hiệu tôn xưng vị tăng thông thạo cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh là lời Phật dạy, Luật là giới luật, Luận là sách giảng giải) Mạn-đà-la-tiên, người nước Phù Nam (vương quốc cổ ở phía nam bán đảo Đông Dương, vùng nay thuộc Campuchia và Nam Bộ Việt Nam), dịch
Tôi nghe như thế này:
Một thời, Phật ở vườn Kỳ Thụ Cấp Cô Độc (khu vườn có cây do thái tử Kỳ-đà hiến, đất do trưởng giả Cấp Cô Độc — "người giúp kẻ mồ côi, đơn độc" — mua dâng lên Phật) tại nước Xá-vệ (một vương quốc cổ ở miền bắc Ấn Độ), cùng với chúng đại tỳ-kheo tăng (tỳ-kheo: nam tu sĩ xuất gia đã nhận đủ giới; tăng: đoàn thể tu sĩ sống chung) đủ một nghìn người; lại có một vạn vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu giúp mọi loài; ma-ha-tát: bậc lớn) cùng ở đó. Các vị đều lấy những đức hạnh lớn lao làm vẻ trang nghiêm cho chính mình, và đều đã đứng vững ở bậc bất thoái chuyển (bậc tu không bao giờ còn thối lui trên đường thành Phật). Tên các vị là Bồ-tát Di-lặc, Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát Vô Ngại Biện, Bồ-tát Bất Xả Đảm, cùng với các vị đại Bồ-tát như thế.
Bồ-tát ma-ha-tát Văn-thù-sư-lợi đồng chân (bậc tu giữ thân tâm trong trắng như đứa trẻ thơ), lúc trời vừa hửng sáng, từ chỗ mình ở đi đến chỗ Phật, đứng đợi ở bên ngoài.
Bấy giờ các tôn giả (bậc đáng tôn kính) Xá-lợi-phất, Phú-lâu-na Di-đa-la-ni Tử, Đại Mục-kiền-liên, Ma-ha Ca-diếp, Ma-ha Ca-chiên-diên, Ma-ha Câu-hy-la, cùng các vị đại Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự mình giải thoát) như thế, mỗi vị từ chỗ ở của mình cùng đến chỗ Phật, đứng đợi ở bên ngoài.
Phật biết đại chúng đã tụ họp đủ, bấy giờ Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ sự thật như nó vốn là mà đến) từ chỗ ở bước ra, trải tòa mà ngồi. Ngài bảo Xá-lợi-phất: "Vì cớ gì sáng sớm nay ông lại đứng ngoài cửa?" Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Đồng chân Bồ-tát Văn-thù-sư-lợi đã đến đây trước, đứng ngoài cửa. Thật ra con đến sau, muộn hơn mà thôi."
Bấy giờ Thế Tôn hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Có thật ông đến chỗ này trước, muốn gặp Như Lai chăng?" Văn-thù-sư-lợi liền bạch Phật: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Con thật đến đây muốn gặp Như Lai. Vì sao? Vì con ưa quán xét đúng đắn để làm lợi ích cho chúng sinh. Con quán Như Lai là tướng như như (tướng: hình dạng, đặc điểm mà tâm nắm bắt; như như: vốn thật như thế, không hề đổi khác), là tướng không khác, tướng không động, tướng không tạo tác, tướng không sinh, tướng không diệt, tướng không phải có, tướng không phải không; không ở một phương nào mà cũng không lìa phương; không thuộc ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) mà cũng không phải không thuộc ba đời; không phải tướng hai mà cũng không phải tướng không hai; không phải tướng nhơ, không phải tướng sạch. Con quán đúng Như Lai như thế để làm lợi ích chúng sinh." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu thấy được Như Lai như thế thì tâm không nắm giữ điều gì mà cũng không phải là không nắm giữ, không phải gom góp mà cũng không phải không gom góp."
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Nếu có thể thấy Như Lai đúng như ông nói thì thật là hiếm có. Vì tất cả chúng sinh mà thấy Như Lai, nhưng tâm không nắm lấy tướng chúng sinh; giáo hóa tất cả chúng sinh hướng về Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử), nhưng cũng không nắm lấy tướng hướng về Niết-bàn; vì tất cả chúng sinh mà phát khởi sự trang nghiêm lớn (những hạnh nguyện, công đức lớn lao để cứu độ), nhưng tâm không thấy tướng trang nghiêm."
Bấy giờ đồng chân Bồ-tát ma-ha-tát Văn-thù-sư-lợi nói với Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Đúng như ông nói. Tuy vì tất cả chúng sinh mà phát tâm trang nghiêm lớn, nhưng luôn không thấy có tướng chúng sinh; vì tất cả chúng sinh mà phát khởi sự trang nghiêm lớn, nhưng các nẻo chúng sinh cũng không tăng không giảm. Giả sử có một vị Phật ở đời một kiếp (khoảng thời gian dài vô cùng) hoặc hơn một kiếp; trong thế giới của một vị Phật ấy lại có vô lượng vô biên chư Phật nhiều như cát sông Hằng; mỗi một vị Phật như thế, suốt một kiếp hoặc hơn một kiếp, ngày đêm thuyết pháp, tâm không lúc nào ngơi nghỉ, mỗi vị đều độ cho vô số chúng sinh nhiều như cát sông Hằng vào Niết-bàn, mà cõi chúng sinh vẫn không tăng không giảm. Cho đến thế giới của chư Phật ở mười phương cũng đều như vậy: mỗi một vị Phật thuyết pháp giáo hóa, mỗi vị độ vô số chúng sinh nhiều như cát sông Hằng vào Niết-bàn, mà cõi chúng sinh vẫn không tăng không giảm. Vì sao? Vì tướng cố định của chúng sinh không thể nắm bắt được. Cho nên cõi chúng sinh không tăng không giảm."
Xá-lợi-phất lại nói với Văn-thù-sư-lợi: "Nếu cõi chúng sinh không tăng không giảm, thì vì sao Bồ-tát lại vì các chúng sinh mà cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn, tức quả vị Phật), thường đi thuyết pháp?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Nếu các chúng sinh đều là tướng không (trống rỗng, không có tự thể cố định), thì cũng chẳng có Bồ-tát nào cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng chẳng có chúng sinh nào để thuyết pháp cho. Vì sao? Vì trong pháp con nói, không có một pháp (sự vật, hiện tượng) nào có thể nắm bắt được."
Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu không có chúng sinh, sao lại nói có chúng sinh và cõi chúng sinh?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Tướng của cõi chúng sinh cũng như cõi chư Phật."
Phật lại hỏi: "Cõi chúng sinh có giới hạn chăng?" Đáp: "Giới hạn của cõi chúng sinh cũng như giới hạn của cõi Phật."
Phật lại hỏi: "Giới hạn của cõi chúng sinh có chỗ chốn nào chăng?" Đáp: "Giới hạn của cõi chúng sinh không thể nghĩ bàn."
Phật lại hỏi: "Tướng của cõi chúng sinh có chỗ dừng trụ chăng?" Đáp: "Chúng sinh không có chỗ trụ, giống như hư không trụ."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Khi tu Bát-nhã ba-la-mật như thế, phải trụ (an trú, đứng vững) nơi Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Lấy cái pháp không trụ làm sự trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật."
Phật lại hỏi Văn-thù-sư-lợi: "Vì sao pháp không trụ lại gọi là trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Vì không có tướng trụ, nên chính là trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật."
Phật lại bảo Văn-thù-sư-lợi: "Khi trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật như thế, thì các thiện căn (gốc lành: những việc lành làm nền tảng sinh ra quả tốt) tăng trưởng thế nào? Giảm sút thế nào?"
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu có thể trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật như thế, thì đối với các thiện căn không tăng không giảm, đối với tất cả các pháp cũng không tăng không giảm. Tính và tướng của Bát-nhã ba-la-mật này cũng không tăng không giảm. Bạch Thế Tôn! Tu Bát-nhã ba-la-mật như thế thì không bỏ pháp của phàm phu (người thường chưa giác ngộ), cũng không nắm lấy pháp của bậc hiền thánh (những người đã chứng đạo). Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không thấy có pháp nào để lấy hay để bỏ. Tu Bát-nhã ba-la-mật như thế cũng không thấy Niết-bàn là đáng ưa, sinh tử là đáng chán. Vì sao? Vì không thấy sinh tử, huống gì là chán mà lìa bỏ; không thấy Niết-bàn, huống gì là ưa thích mà bám vào.
"Tu Bát-nhã ba-la-mật như thế, không thấy có nhơ bẩn phiền não để bỏ, cũng không thấy có công đức để lấy, đối với tất cả các pháp, tâm không thêm không bớt. Vì sao? Vì không thấy pháp giới (toàn thể mọi sự vật hiện tượng, xét về bản tính chân thật chung của chúng) có tăng có giảm. Bạch Thế Tôn! Nếu được như thế thì gọi là tu Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Không thấy các pháp có sinh có diệt, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Không thấy các pháp có tăng có giảm, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Tâm không mong cầu nắm lấy, không thấy tướng pháp nào có thể tìm cầu, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật.
"Bạch Thế Tôn! Không thấy tốt xấu, không sinh cao thấp, không làm việc lấy bỏ. Vì sao? Pháp không có tốt xấu, vì đã lìa mọi tướng; pháp không có cao thấp, vì bình đẳng với pháp tính (bản tính chân thật của các pháp); pháp không có lấy bỏ, vì trụ nơi thật tế (chỗ tột cùng chân thật của mọi sự, tức thực tại rốt ráo). Đó là tu Bát-nhã ba-la-mật."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Các pháp Phật này há chẳng phải là hơn hết sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con không thấy các pháp có tướng hơn hay kém. Như Lai tự mình giác ngộ tất cả pháp đều là không, điều ấy có thể chứng biết." Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Đúng vậy, đúng vậy! Như Lai chánh giác (giác ngộ chân chính) tự chứng pháp không."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Trong pháp không ấy, có hơn kém nào có thể nắm bắt được chăng?" Phật nói: "Lành thay, lành thay! Văn-thù-sư-lợi! Như ông nói, đó là pháp chân thật chăng?" Phật lại nói với Văn-thù-sư-lợi: "A-nậu-đa-la (cao tột, không gì hơn) có gọi là pháp Phật chăng?"
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Đúng như Phật nói, A-nậu-đa-la gọi là pháp Phật. Vì sao? Vì không có pháp nào có thể nắm bắt được nên gọi là A-nậu-đa-la." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Tu Bát-nhã ba-la-mật như thế thì không gọi là pháp khí (đồ chứa pháp, tức người đủ khả năng tiếp nhận pháp)(?), không phải pháp giáo hóa phàm phu, cũng không phải pháp Phật, không phải pháp làm tăng trưởng; đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, bạch Thế Tôn! Khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy có pháp nào để phân biệt suy nghĩ."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông không suy nghĩ về pháp Phật sao?"
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn! Theo con suy nghĩ thì không thấy pháp Phật, cũng không thể phân biệt đây là pháp phàm phu, đây là pháp Thanh văn, đây là pháp Bích-chi-phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần nghe Phật dạy, và không đi giáo hóa người khác); như thế gọi là pháp Phật vô thượng (cao tột). Lại nữa, khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy tướng phàm phu, không thấy tướng pháp Phật, không thấy các pháp có tướng cố định, đó là tu Bát-nhã ba-la-mật.
"Lại nữa, khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy cõi Dục (cõi của những loài còn ham muốn ăn uống, dâm dục, trong đó có loài người), không thấy cõi Sắc (cõi của những loài đã lìa ham muốn ấy nhưng còn thân hình vi tế), không thấy cõi Vô sắc (cõi của những loài chỉ còn tâm thức, không có thân hình), không thấy cõi tịch diệt (cảnh giới vắng lặng, dứt hết, tức Niết-bàn). Vì sao? Vì không thấy có pháp nào là tướng dứt hết tiêu diệt; đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy người làm ơn, không thấy người đền ơn, suy nghĩ về hai tướng ấy mà tâm không phân biệt; đó là tu Bát-nhã ba-la-mật.
"Lại nữa, khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy đây là pháp Phật để lấy, không thấy đây là pháp phàm phu để bỏ; đó là tu Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy pháp phàm phu để diệt, cũng không thấy pháp Phật để tâm chứng biết; đó là tu Bát-nhã ba-la-mật."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Lành thay, lành thay! Ông khéo nói được tướng của Bát-nhã ba-la-mật rất sâu như thế. Đây là pháp ấn (dấu ấn của pháp, chuẩn mực xác nhận đúng chánh pháp) mà các Bồ-tát ma-ha-tát tu học; cho đến hàng Thanh văn, Duyên giác (tức Bích-chi-phật), bậc hữu học (người còn đang học, chưa dứt hết phiền não) và vô học (người đã học xong, dứt hết phiền não), cũng phải không lìa dấu ấn này mà tu tập đến quả đạo."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu người được nghe pháp này mà không kinh hãi, không sợ sệt, thì người ấy không phải chỉ gieo các thiện căn ở chỗ một nghìn vị Phật, mà đã trồng gốc công đức lâu dài ở chỗ trăm nghìn muôn ức vị Phật, mới có thể đối với Bát-nhã ba-la-mật rất sâu này không kinh không sợ."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nay con xin nói thêm nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật." Phật nói: "Ông cứ nói."
"Bạch Thế Tôn! Khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy pháp nào nên trụ, pháp nào không nên trụ, cũng không thấy cảnh giới (phạm vi, đối tượng mà tâm nhận biết) có tướng để lấy để bỏ. Vì sao? Vì như các đức Như Lai không thấy tướng cảnh giới của tất cả các pháp, cho đến không thấy cảnh giới của chư Phật, huống gì lại nắm lấy cảnh giới của Thanh văn, Duyên giác, phàm phu. Không nắm lấy tướng có thể nghĩ bàn, cũng không nắm lấy tướng không thể nghĩ bàn, không thấy các pháp có bao nhiêu tướng khác nhau, tự mình chứng pháp không, không thể nghĩ bàn. Những Bồ-tát ma-ha-tát như thế đều đã cúng dường vô lượng trăm nghìn muôn ức chư Phật, gieo các thiện căn, mới có thể đối với Bát-nhã ba-la-mật rất sâu này không kinh không sợ. Lại nữa, khi tu Bát-nhã ba-la-mật, không thấy trói buộc, không thấy cởi mở, và đối với phàm phu cho đến ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) không thấy có tướng sai khác; đó là tu Bát-nhã ba-la-mật."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông đã cúng dường (dâng lễ vật với lòng tôn kính) bao nhiêu vị Phật?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con và chư Phật đều như tướng huyễn hóa (như hình ảnh do trò ảo thuật biến ra, không thật), không thấy người cúng dường và người nhận cúng dường."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông chẳng trụ nơi Phật thừa (cỗ xe Phật, tức con đường đưa đến quả Phật) sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Theo con suy nghĩ thì không thấy một pháp nào, làm sao lại có thể trụ nơi Phật thừa?"
Phật nói: "Văn-thù-sư-lợi! Ông không đạt được Phật thừa sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Cái gọi là Phật thừa chỉ có tên gọi, không thể nắm bắt cũng không thể thấy. Con làm sao đạt được?"
Phật nói: "Văn-thù-sư-lợi! Ông đạt được trí vô ngại (trí tuệ thông suốt, không bị điều gì ngăn trở) chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con chính là vô ngại, sao lại lấy vô ngại mà đạt được vô ngại?"
Phật nói: "Ông có ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành đạo, như nơi Phật ngồi dưới cội bồ-đề mà giác ngộ) chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Tất cả các đức Như Lai đều không ngồi nơi đạo tràng, nay con làm sao lại một mình ngồi nơi đạo tràng? Vì sao? Vì thấy rõ ngay trước mắt các pháp đều trụ nơi thật tế."
Phật nói: "Thế nào gọi là thật tế?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Thân kiến (cái thấy sai lầm chấp thân này là cái 'ta' có thật) và những thứ như thế chính là thật tế."
Phật nói: "Vì sao thân kiến lại là thật tế?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Tướng như của thân kiến không phải thật, không phải không thật, không đến không đi, vừa là thân mà không phải thân; đó gọi là thật tế."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu ai đối với nghĩa này thấu suốt rõ ràng, quyết định chắc chắn, thì người ấy gọi là Bồ-tát ma-ha-tát. Vì sao? Vì được nghe tướng Bát-nhã ba-la-mật rất sâu như thế mà tâm không kinh, không sợ, không chìm đắm nản lòng, không hối tiếc."
Bồ-tát Di-lặc bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Được nghe Bát-nhã ba-la-mật như thế, đầy đủ tướng pháp, thì người ấy đã gần tòa ngồi của Phật. Vì sao? Vì Như Lai đã hiện tiền giác ngộ tướng pháp này."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Được nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu mà có thể không kinh, không sợ, không chìm đắm nản lòng, không hối tiếc, nên biết người ấy chính là đã thấy Phật."
Bấy giờ lại có ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia đã quy y Phật, giữ giới) tên Vô Tướng bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp phàm phu, pháp Thanh văn, pháp Bích-chi-phật, pháp Phật, các pháp ấy đều không có tướng. Vì thế, khi theo người nào mà được nghe Bát-nhã ba-la-mật, đều không kinh, không sợ, không chìm đắm nản lòng, không hối tiếc. Vì sao? Vì tất cả các pháp vốn không có tướng."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) nếu nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu như thế mà tâm được quyết định, không kinh, không sợ, không chìm đắm nản lòng, không hối tiếc, nên biết người ấy đã trụ ở bậc bất thoái chuyển. Nếu người nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu này mà không kinh không sợ, tin ưa lắng nghe tiếp nhận, vui mừng không chán, thì người ấy liền đầy đủ Đàn ba-la-mật (hạnh bố thí), Thi ba-la-mật (hạnh giữ giới), Sằn-đề ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Tỳ-lê-da ba-la-mật (hạnh tinh tấn, siêng năng không lui), Thiền ba-la-mật (hạnh thiền định), Bát-nhã ba-la-mật (hạnh trí tuệ) — (ba-la-mật: pháp tu đưa sang bờ giác ngộ) — lại có thể vì người khác mà chỉ bày, phân tích, và tu hành đúng như lời dạy."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông quán nghĩa gì mà gọi là đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Là trụ nơi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con không đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, con không trụ nơi Phật thừa, làm sao lại sẽ đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Điều con vừa nói, chính là tướng của Bồ-đề (sự giác ngộ)."
Phật khen Văn-thù-sư-lợi: "Lành thay, lành thay! Ông có thể ở trong pháp rất sâu này mà khéo nói nghĩa ấy. Ông đã gieo thiện căn từ lâu nơi các đức Phật đời trước, lấy pháp vô tướng (không có tướng) mà tu phạm hạnh (hạnh sống trong sạch, giữ giới thanh tịnh) một cách thanh tịnh."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu thấy có tướng thì mới nói là không tướng; nay con không thấy có tướng, cũng không thấy không tướng, sao lại nói là lấy pháp vô tướng mà tu phạm hạnh thanh tịnh?"
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông có thấy giới (điều răn cấm trong đời sống tu hành) của hàng Thanh văn chăng?" Đáp: "Thấy."
Phật nói: "Ông thấy thế nào?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con không thấy theo cách của phàm phu, không thấy theo cách của thánh nhân, không thấy theo cách của bậc hữu học, không thấy theo cách của bậc vô học, không thấy là lớn, không thấy là nhỏ, không thấy là đã điều phục (đã chế ngự được thân tâm), không thấy là chưa điều phục; không phải thấy mà cũng không phải không thấy."
Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông quán Thanh văn thừa như thế, nếu quán Phật thừa thì sẽ thế nào?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Không thấy pháp Bồ-đề, không thấy người tu hành Bồ-đề và người chứng Bồ-đề."
Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Thế nào gọi là Phật? Quán Phật thế nào?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Thế nào là ta?" Xá-lợi-phất nói: "Ta chỉ có tên gọi, tướng của tên gọi là không."
Văn-thù-sư-lợi nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Như ta chỉ có tên gọi, Phật cũng chỉ có tên gọi. Tướng của tên gọi là không, ấy chính là Bồ-đề; không dựa vào tên gọi mà cầu Bồ-đề. Tướng của Bồ-đề không lời, không nói. Vì sao? Vì lời nói và Bồ-đề, cả hai đều không.
"Lại nữa, Xá-lợi-phất! Ông hỏi: 'Thế nào gọi là Phật? Quán Phật thế nào?' — Không sinh không diệt, không đến không đi, không phải tên gọi, không phải hình tướng, đó gọi là Phật. Như tự mình quán tướng thật của thân, quán Phật cũng như vậy; chỉ có bậc trí mới biết được thôi; đó gọi là quán Phật."
Bấy giờ Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật như Văn-thù-sư-lợi nói, không phải là điều Bồ-tát mới học có thể hiểu thấu." Văn-thù-sư-lợi nói: "Không chỉ Bồ-tát mới học không thể biết, mà cả hàng nhị thừa (hai cỗ xe Thanh văn và Duyên giác) đã làm xong việc cần làm cũng chưa thể hiểu thấu. Nói pháp như thế thì không ai có thể biết. Vì sao? Vì tướng của Bồ-đề thật không có pháp nào có thể biết được: không thấy, không nghe, không đạt được, không nghĩ tưởng, không sinh, không diệt, không nói, không nghe. Tính và tướng của Bồ-đề như thế là không và vắng lặng, không chứng, không biết, không hình, không tướng, làm sao lại có người đắc Bồ-đề?"
Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Phật nơi pháp giới không chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề sao?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Không phải vậy, Xá-lợi-phất! Vì sao? Vì Thế Tôn chính là pháp giới. Nếu lấy pháp giới mà chứng pháp giới thì đó là tranh cãi. Xá-lợi-phất! Tướng của pháp giới chính là Bồ-đề. Vì sao? Vì trong pháp giới này không có tướng chúng sinh, vì tất cả pháp đều không. Tất cả pháp đều không chính là Bồ-đề, vì không hai, không phân biệt.
"Xá-lợi-phất! Trong chỗ không phân biệt thì không có người biết; nếu không có người biết thì không có lời nói; tướng không lời nói thì không phải có không phải không, không phải biết không phải không biết. Tất cả các pháp cũng đều như vậy. Vì sao? Vì tất cả các pháp không thấy chỗ chốn, đó là tính quyết định của chúng. Như tướng của tội nghịch (những tội cực nặng như giết cha, giết mẹ, giết bậc A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn) cũng không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì tướng thật của các pháp không thể phá hoại. Như thế, tội nghịch cũng không có bản tính, không sinh lên cõi trời, không đọa địa ngục, cũng không vào Niết-bàn. Vì sao? Vì tất cả nghiệp duyên (những hành động tạo nghiệp cùng các điều kiện đi kèm) đều trụ nơi thật tế, không đến không đi, không phải nhân không phải quả. Vì sao? Vì pháp giới không có bờ bến, không trước không sau.
"Cho nên, Xá-lợi-phất! Nếu thấy tỳ-kheo phạm giới nặng không đọa địa ngục, người tu hạnh thanh tịnh không vào Niết-bàn, thì vị tỳ-kheo như thế không phải ứng cúng (bậc đáng nhận cúng dường, một danh hiệu của A-la-hán) mà cũng không phải không ứng cúng, không phải đã dứt hết lậu (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm) mà cũng không phải chưa dứt hết lậu. Vì sao? Vì đối với các pháp đều trụ nơi bình đẳng."
Xá-lợi-phất nói: "Thế nào gọi là bất thoái pháp nhẫn (sự an trụ vững vàng nơi chân lý, không bao giờ thối lui)?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Không thấy một chút pháp nào có tướng sinh diệt, gọi là bất thoái pháp nhẫn."
Xá-lợi-phất nói: "Lại thế nào gọi là tỳ-kheo không điều phục?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử) đã dứt hết lậu, đó gọi là không điều phục. Vì sao? Vì các kết (những sợi dây phiền não trói buộc) đã dứt hết, không còn gì phải điều phục nữa, nên gọi là không điều phục. Nếu tâm hành sai lệch (?) thì gọi là phàm phu. Vì sao? Vì chúng sinh phàm phu không thuận theo pháp giới, cho nên gọi là sai lệch."
Xá-lợi-phất nói: "Lành thay, lành thay! Nay ông đã vì tôi khéo giảng nghĩa A-la-hán dứt hết lậu." Văn-thù-sư-lợi nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Ta chính là A-la-hán thật sự đã dứt hết lậu. Vì sao? Vì đã dứt lòng mong cầu quả Thanh văn và lòng mong cầu quả Bích-chi-phật; do nhân duyên ấy nên gọi là dứt hết lậu, chứng A-la-hán."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Khi các Bồ-tát ngồi nơi đạo tràng, có giác ngộ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Bồ-tát ngồi nơi đạo tràng không có giác ngộ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao? Vì như tướng của Bồ-đề, không có một chút pháp nào có thể đạt được, mới gọi là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-đề không tướng thì ai có thể ngồi, cũng không có ai đứng dậy. Do nhân duyên ấy, không thấy Bồ-tát ngồi nơi đạo tràng, cũng không giác ngộ chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-đề chính là năm tội nghịch, năm tội nghịch chính là Bồ-đề. Vì sao? Vì Bồ-đề và năm tội nghịch không có hai tướng. Không có cái học, không có người học; không có cái thấy, không có người thấy; không có cái biết, không có người biết; không có sự phân biệt, không có người phân biệt; tướng như thế gọi là Bồ-đề. Thấy tướng năm tội nghịch cũng như vậy. Nếu ai nói thấy có Bồ-đề mà nắm lấy để chứng, nên biết hạng người ấy là kẻ tăng thượng mạn (kiêu mạn, tự cho mình đã chứng được điều mình chưa chứng)."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông nói Ta là Như Lai; ông cho Ta là Như Lai sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn! Con lại cho cái không phải Như Lai là Như Lai sao? Không có tướng như nào có thể gọi là Như, cũng không có trí của Như Lai nào có thể biết được Như. Vì sao? Vì Như Lai và trí không có hai tướng. Không chính là Như Lai, chỉ có tên gọi; con làm sao nói đó là Như Lai?"
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông nghi Như Lai chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Không, bạch Thế Tôn! Con quán Như Lai không có tính cố định, không sinh không diệt, nên không có gì để nghi."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nay ông không cho rằng Như Lai xuất hiện ở đời sao?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu có Như Lai xuất hiện ở đời, thì tất cả pháp giới cũng phải xuất hiện."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông cho rằng chư Phật nhiều như cát sông Hằng đã vào Niết-bàn chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Chư Phật chỉ là một tướng, không thể nghĩ bàn." Phật nói với Văn-thù-sư-lợi: "Đúng vậy, đúng vậy! Phật là một tướng, là tướng không thể nghĩ bàn."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nay Phật đang ở đời chăng?" Phật nói với Văn-thù-sư-lợi: "Đúng vậy, đúng vậy!"
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu Phật ở đời thì chư Phật nhiều như cát sông Hằng cũng phải ở đời. Vì sao? Vì tất cả chư Phật đều cùng một tướng, tướng không thể nghĩ bàn. Tướng không thể nghĩ bàn thì không sinh không diệt. Nếu các đức Phật vị lai ra đời, thì tất cả chư Phật cũng đều ra đời. Vì sao? Vì trong chỗ không thể nghĩ bàn không có tướng quá khứ, vị lai, hiện tại. Chỉ vì chúng sinh nắm giữ bám chấp, nên cho rằng có ra đời, cho rằng Phật diệt độ (nhập Niết-bàn, rời bỏ cõi đời)."
Phật nói với Văn-thù-sư-lợi: "Đây là điều mà Như Lai, A-la-hán và Bồ-tát A-bệ-bạt-trí (Bồ-tát đã ở bậc bất thoái chuyển) hiểu được. Vì sao? Vì ba hạng người ấy nghe pháp rất sâu mà có thể không chê bai, cũng không khen ngợi."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp không thể nghĩ bàn như thế, ai sẽ chê bai? Ai sẽ khen ngợi?"
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Như Lai không thể nghĩ bàn, phàm phu cũng không thể nghĩ bàn."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Phàm phu cũng không thể nghĩ bàn sao?" Phật nói: "Cũng không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì tất cả tướng của tâm đều không thể nghĩ bàn."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu nói như thế, Như Lai không thể nghĩ bàn, phàm phu cũng không thể nghĩ bàn, thì nay vô số chư Phật cầu Niết-bàn chỉ tự nhọc mệt uổng công. Vì sao? Vì pháp không thể nghĩ bàn chính là Niết-bàn, bình đẳng không khác." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như thế, phàm phu không thể nghĩ bàn, chư Phật không thể nghĩ bàn. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân đã lâu ngày vun bồi thiện căn, gần gũi thiện tri thức (bạn lành, thầy hiền dẫn dắt mình tu đạo), mới có thể hiểu thấu."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông muốn cho Như Lai là bậc hơn hết trong chúng sinh chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con muốn cho Như Lai là bậc đệ nhất trong các chúng sinh, nhưng tướng chúng sinh cũng không thể nắm bắt."
Phật nói: "Ông muốn cho Như Lai đạt được pháp không thể nghĩ bàn chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Con muốn cho Như Lai đạt được pháp không thể nghĩ bàn, nhưng đối với các pháp thì không có gì thành tựu."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông muốn cho Như Lai thuyết pháp giáo hóa chăng?" Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Con muốn cho Như Lai thuyết pháp giáo hóa, nhưng người nói và người nghe đều không thể nắm bắt. Vì sao? Vì đều trụ nơi pháp giới. Pháp giới và chúng sinh không có tướng sai khác."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Ông muốn cho Như Lai là phúc điền (ruộng phúc: đối tượng mà người ta cúng dường vào thì sinh ra phúc, như gieo hạt vào ruộng) vô thượng chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Như Lai là ruộng phúc vô tận, là tướng vô tận; tướng vô tận chính là ruộng phúc vô thượng. Không phải ruộng phúc, không phải không phải ruộng phúc, đó gọi là ruộng phúc. Không có các tướng sáng tối, sinh diệt, đó gọi là ruộng phúc. Nếu có thể hiểu tướng ruộng phúc như thế, gieo sâu hạt giống lành thì cũng không tăng không giảm."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Gieo giống thế nào mà không tăng không giảm?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Tướng của ruộng phúc không thể nghĩ bàn. Nếu người ở trong đó tu điều lành đúng như pháp, thì cũng không thể nghĩ bàn. Gieo giống như thế gọi là không tăng không giảm, và cũng là ruộng phúc vô thượng hơn hết."
Bấy giờ, nhờ thần lực của Phật, đất lớn chấn động theo sáu cách (sáu kiểu rung chuyển của mặt đất như lay động, trồi lên, vọt lên, rền vang…), hiện ra tướng vô thường (không bền chắc, luôn đổi thay). Mười sáu nghìn người đều chứng vô sinh pháp nhẫn (trí tuệ an trụ vững chắc nơi chân lý các pháp vốn không sinh không diệt). Bảy trăm tỳ-kheo, ba nghìn ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia đã quy y Phật, giữ giới), bốn vạn ưu-bà-di, cùng sáu mươi ức na-do-tha (đơn vị số đếm cực lớn của Ấn Độ xưa) chư thiên ở sáu tầng trời cõi Dục, đều xa lìa bụi trần, lìa nhơ bẩn, đối với các pháp được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy chân lý trong sạch, tức lần đầu thấy rõ chân lý, bước vào hàng thánh).
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói, quyển thượng
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video