Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói, quyển hạ (Văn-thù-sư-lợi: tên một vị Bồ-tát lớn, tiêu biểu cho trí tuệ — Bồ-tát là người phát nguyện cầu thành Phật để cứu giúp mọi loài; Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật: "trí tuệ lớn đưa sang bờ bên kia", tức trí tuệ thấy rõ bộ mặt thật của mọi sự vật, giúp vượt khỏi bờ khổ đau sinh tử để sang bờ giải thoát)
Đời Lương (triều Lương ở Trung Quốc, năm 502–557), Tam tạng (danh hiệu tôn xưng vị tăng thông thạo cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Mạn-đà-la-tiên, người nước Phù Nam (vương quốc cổ ở phía nam bán đảo Đông Dương, vùng nay thuộc Campuchia và Nam Bộ Việt Nam), dịch
Bấy giờ A-nan (người hầu cận của Phật, đệ tử nghe nhiều nhớ nhiều bậc nhất) từ chỗ ngồi đứng dậy, để trần vai áo bên phải, gối phải quỳ sát đất (cử chỉ bày tỏ lòng cung kính), bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Vì nhân duyên gì mà đất lớn chấn động theo sáu cách (sáu kiểu rung chuyển của mặt đất như lay động, trồi lên, vọt lên, rền vang…) như thế?" Phật bảo A-nan: "Ta nói tướng không sai khác của phúc điền (ruộng phúc: đối tượng mà người ta cúng dường vào thì sinh ra phúc, như gieo hạt vào ruộng), nên hiện điềm lành này. Thuở xưa, chư Phật cũng ở nơi này nói tướng ruộng phúc như thế, làm lợi ích chúng sinh, và tất cả thế giới đều chấn động theo sáu cách."
Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Văn-thù-sư-lợi thật không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì tướng pháp mà ngài nói ra không thể nghĩ bàn."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Đúng vậy, đúng vậy! Như lời Xá-lợi-phất, điều ông nói thật không thể nghĩ bàn." Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Cái không thể nghĩ bàn thì không thể nói, cái có thể nghĩ bàn cũng không thể nói. Như thế, tính của cái nghĩ bàn được và cái không nghĩ bàn được đều không thể nói. Tất cả tướng của âm thanh không phải nghĩ bàn được, cũng không phải không thể nghĩ bàn."
Phật nói: "Ông có nhập tam-muội (trạng thái tâm định, tập trung chuyên nhất) không thể nghĩ bàn chăng?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Không, bạch Thế Tôn! Con chính là không thể nghĩ bàn, không thấy có tâm nào có thể nghĩ bàn, sao lại nói là nhập tam-muội không thể nghĩ bàn? Lúc con mới phát tâm, muốn nhập định này, nhưng nay suy nghĩ lại thì thật không có tướng tâm nào nhập tam-muội. Như người học bắn cung, tập lâu thì khéo, về sau dù không để tâm, nhờ tập lâu nên bắn mũi nào cũng trúng. Con cũng như vậy: lúc mới học tam-muội không thể nghĩ bàn, buộc tâm vào một đối tượng; nếu tập lâu thành tựu thì không còn tâm tưởng nữa, mà lúc nào cũng ở cùng với định."
Xá-lợi-phất nói với Văn-thù-sư-lợi: "Còn có định tịch diệt (thiền định vắng lặng, dứt hết mọi tâm tưởng) nào thù thắng nhiệm mầu hơn nữa chăng?" Văn-thù-sư-lợi nói: "Nếu có định không thể nghĩ bàn thì ông mới có thể hỏi rằng: 'Còn có định tịch diệt nữa chăng?' Theo chỗ hiểu của tôi, định không thể nghĩ bàn còn không thể nắm bắt, sao lại hỏi có định tịch diệt?"
Xá-lợi-phất nói: "Định không thể nghĩ bàn không thể nắm bắt sao?"
Văn-thù-sư-lợi nói: "Định có thể nghĩ bàn là tướng có thể nắm bắt; định không thể nghĩ bàn là tướng không thể nắm bắt. Tất cả chúng sinh thật ra đều đã thành tựu định không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì tất cả tướng của tâm vốn không phải là tâm; đó gọi là định không thể nghĩ bàn. Cho nên tướng của tất cả chúng sinh và tướng của tam-muội không thể nghĩ bàn bình đẳng, không phân biệt."
Phật khen Văn-thù-sư-lợi: "Lành thay, lành thay! Ông đã gieo thiện căn (gốc lành: những việc lành làm nền tảng sinh ra quả tốt) từ lâu nơi chư Phật, tu phạm hạnh (hạnh sống trong sạch, giữ giới) thanh tịnh, mới có thể diễn nói tam-muội rất sâu. Nay ông an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật như thế."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu con trụ trong Bát-nhã ba-la-mật mà có thể nói như vậy, thì đó là có tưởng 'có', tức là trụ nơi tưởng 'ta'. Nếu trụ trong tưởng 'có', tưởng 'ta', thì Bát-nhã ba-la-mật liền có chỗ chốn. Nếu Bát-nhã ba-la-mật trụ nơi 'không', thì đó cũng là tưởng 'ta', cũng gọi là chỗ chốn. Lìa hai chỗ ấy, trụ nơi không chỗ trụ, như chư Phật trụ, an ổn nơi cảnh giới tịch diệt không thể nghĩ bàn. Cái không thể nghĩ bàn như thế gọi là chỗ trụ của Bát-nhã ba-la-mật.
"Nơi chỗ của Bát-nhã ba-la-mật, tất cả pháp (sự vật, hiện tượng) đều không có tướng, tất cả pháp đều không tạo tác. Bát-nhã ba-la-mật chính là không thể nghĩ bàn; không thể nghĩ bàn chính là pháp giới (toàn thể mọi sự vật hiện tượng, xét về bản tính chân thật chung của chúng); pháp giới chính là không tướng; không tướng chính là không thể nghĩ bàn; không thể nghĩ bàn chính là Bát-nhã ba-la-mật. Bát-nhã ba-la-mật và pháp giới không hai không khác. Không hai không khác chính là pháp giới; pháp giới chính là không tướng; không tướng chính là cõi Bát-nhã ba-la-mật. Cõi Bát-nhã ba-la-mật chính là cõi không thể nghĩ bàn; cõi không thể nghĩ bàn chính là cõi không sinh không diệt; cõi không sinh không diệt chính là cõi không thể nghĩ bàn."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Cõi Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ sự thật như nó vốn là mà đến) và cõi của con chính là tướng không hai. Người tu Bát-nhã ba-la-mật như thế thì không cầu Bồ-đề (sự giác ngộ). Vì sao? Vì lìa tướng Bồ-đề chính là Bát-nhã ba-la-mật. Bạch Thế Tôn! Nếu biết tướng 'ta' mà không thể bám vào, thì không biết, không bám, đó là điều Phật biết. Không thể nghĩ bàn, không biết, không bám, chính là điều Phật biết. Vì sao? Vì bản tính của cái biết vốn là tướng không có gì cả. Làm sao có thể chuyển được pháp giới?
"Nếu biết bản tính không có thể chất, không có chỗ bám, thì gọi là không có vật gì. Nếu không có vật gì thì không có chỗ chốn, không nương tựa, không dừng trụ. Không nương tựa, không dừng trụ thì không sinh không diệt; không sinh không diệt chính là công đức hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (cái không do tạo tác, không sinh không diệt, như Niết-bàn). Nếu biết như thế thì không có tâm tưởng. Đã không có tâm tưởng thì làm sao biết có công đức hữu vi, vô vi? Không biết chính là không thể nghĩ bàn; không thể nghĩ bàn là điều Phật biết, cũng không lấy, không phải không lấy, không thấy các tướng đi đến của ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), không nắm lấy sinh diệt và mọi sự khởi lên tạo tác, cũng không đoạn không thường (không dứt mất hẳn, cũng không còn mãi).
"Biết như thế gọi là chánh trí (trí tuệ chân chính). Trí không thể nghĩ bàn như hư không, không có cái này cái kia, không thể so sánh, không tốt không xấu, không gì sánh bằng mà vẫn ngang bằng với tất cả (?), không tướng, không hình dáng."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu biết như thế thì gọi là trí bất thoái (trí tuệ không bao giờ thối lui)." Văn-thù-sư-lợi thưa: "Trí không tạo tác gọi là trí bất thoái. Giống như thỏi vàng, phải đem búa đập trước rồi mới biết tốt xấu; nếu không luyện đập thì không ai biết được. Tướng của trí bất thoái cũng như vậy: phải đi vào cảnh giới (phạm vi, đối tượng mà tâm tiếp xúc), không nghĩ tưởng, không bám chấp, không khởi lên, không tạo tác, đầy đủ không lay động, không sinh không diệt, bấy giờ mới hiển hiện."
Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Như các đức Như Lai tự nói về trí của mình, ai sẽ có thể tin?" Văn-thù-sư-lợi thưa: "Trí như thế không phải pháp Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), không phải pháp sinh tử, mà là hạnh tịch diệt (vắng lặng), là hạnh không lay động; không dứt tham dục, sân hận (giận dữ), ngu si, mà cũng không phải không dứt. Vì sao? Vì không cùng tận, không diệt mất; không lìa sinh tử mà cũng không phải không lìa; không tu đạo mà cũng không phải không tu đạo. Hiểu được như thế gọi là chánh tín (lòng tin chân chính)."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Lành thay, lành thay! Như ông nói, đã hiểu sâu nghĩa này."
Bấy giờ Ma-ha Ca-diếp (một đại đệ tử của Phật, bậc nhất về hạnh tu khổ hạnh) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Ở đời vị lai, nếu nói chánh pháp rất sâu như thế, ai có thể tin hiểu, đúng như điều được nghe mà tiếp nhận và thực hành?"
Phật bảo Ca-diếp: "Nay trong hội này, các tỳ-kheo (nam tu sĩ xuất gia đã nhận đủ giới), tỳ-kheo-ni (nữ tu sĩ xuất gia đã nhận đủ giới), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia đã quy y Phật, giữ giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia đã quy y Phật, giữ giới) được nghe kinh này, những người như thế, ở đời vị lai nếu nghe pháp này, chắc chắn có thể tin hiểu Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, lại có thể đọc tụng, tin hiểu, tiếp nhận giữ gìn, và vì người khác mà phân tích diễn nói. Ví như vị trưởng giả (người giàu có, có danh vọng) đánh mất viên ngọc ma-ni (ngọc báu quý nhất), buồn rầu khổ não; sau nếu tìm lại được thì lòng rất vui mừng. Như thế, Ca-diếp! Các tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di cũng như vậy, có lòng tin ưa: nếu không được nghe pháp thì sinh khổ não; nếu được nghe thì tin hiểu, tiếp nhận giữ gìn, thường thích đọc tụng, rất mực vui mừng. Nên biết người ấy chính là thấy Phật, cũng chính là gần gũi cúng dường (dâng lễ vật với lòng tôn kính) chư Phật."
Phật bảo Ca-diếp: "Ví như cây ba-lợi-chất-đa-la (một loài cây quý ở cõi trời, hoa thơm đẹp tỏa khắp) trên cõi trời Đao-lợi (tầng trời thứ hai của cõi Dục, nơi vua trời Đế Thích ở), khi nụ vừa mới nhú, chư thiên ở đó thấy cây ấy đều rất vui mừng, biết cây này không lâu nữa ắt sẽ nở hoa. Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di được nghe Bát-nhã ba-la-mật mà sinh lòng tin hiểu thì cũng như vậy: người ấy không lâu nữa cũng sẽ làm nở ra tất cả pháp Phật.
"Ở đời vị lai, có tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di nghe Bát-nhã ba-la-mật mà tin nhận đọc tụng, tâm không hối tiếc, không chìm đắm nản lòng; nên biết người ấy đã từ hội này nghe nhận kinh này, lại có thể vì người ở làng xóm, thành ấp mà nói rộng, lưu truyền. Nên biết người ấy được Phật che chở, nhớ nghĩ. Ai đối với Bát-nhã ba-la-mật rất sâu như thế mà có thể tin ưa, không nghi ngờ, thì thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) ấy đã từ lâu tu học nơi chư Phật quá khứ, gieo trồng nhiều thiện căn. Ví như có người dùng tay xâu hạt chuỗi, bỗng gặp được viên ngọc ma-ni chân thật quý nhất, lòng rất vui mừng; nên biết người ấy ắt đã từng thấy ngọc ấy rồi.
"Như thế, Ca-diếp! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân đang tu học pháp khác, bỗng được nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu mà sinh lòng vui mừng thì cũng như vậy; nên biết người ấy đã từng được nghe. Nếu có chúng sinh được nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu mà tâm có thể tin nhận, sinh lòng vui mừng lớn, thì những người như thế cũng đã từng gần gũi vô số chư Phật, theo các Ngài nghe Bát-nhã ba-la-mật và đã tu học rồi.
"Ví như có người trước kia đã từng đi qua, đã từng thấy một thành ấp, làng xóm; sau nếu nghe người khác khen ngợi thành ấy, những vườn tược, các ao suối, hoa quả, rừng cây, nam nữ dân chúng ở đó đều đáng yêu thích; người ấy nghe xong liền rất vui mừng, lại khuyên người kia nói tiếp: thành ấy vườn tược được trang hoàng tốt đẹp, ao suối đầy hoa, nhiều trái ngọt, đủ mọi thứ quý lạ đáng ưa thích; người ấy được nghe lại càng vui mừng hơn. Người như thế là vì đều đã từng thấy.
"Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe Bát-nhã ba-la-mật mà lắng nghe tiếp nhận với lòng tin, có thể sinh vui mừng, thích nghe không chán, lại còn khuyên người nói thêm, nên biết hạng người ấy đã từng theo Văn-thù-sư-lợi nghe Bát-nhã ba-la-mật như thế rồi." Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu ở đời vị lai, thiện nam tử, thiện nữ nhân được nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu này mà tin ưa lắng nghe tiếp nhận, thì nhờ dấu hiệu ấy nên biết người đó cũng đã từng nghe và tu học nơi các đức Phật quá khứ."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Phật nói các pháp không tạo tác, không tướng, là sự vắng lặng bậc nhất. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân có thể thấu rõ nghĩa này như thế, đúng như điều được nghe mà nói ra, thì được các đức Như Lai khen ngợi. Không trái với tướng pháp, đó chính là lời Phật nói, cũng là tướng Bát-nhã ba-la-mật rực sáng, cũng gọi là rực sáng đầy đủ pháp Phật, thông suốt tướng thật, không thể nghĩ bàn."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Thuở trước khi Ta tu hạnh Bồ-tát, vun trồng các thiện căn: muốn trụ ở bậc A-bệ-bạt-trí (bậc bất thoái chuyển, không bao giờ thối lui trên đường thành Phật) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật; muốn thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn, tức quả vị Phật) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn hiểu tướng của tất cả pháp, muốn biết cõi tâm của tất cả chúng sinh đều bình đẳng như nhau, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Văn-thù-sư-lợi! Muốn học tất cả pháp Phật cho đầy đủ, không ngăn ngại, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật.
"Muốn học tướng hảo (những nét tướng tốt đẹp nơi thân Phật), oai nghi (dáng vẻ cử chỉ trang nghiêm) và vô lượng phép tắc của tất cả chư Phật khi thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn biết tất cả phép tắc và các oai nghi của tất cả chư Phật không thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì trong pháp không ấy, không thấy chư Phật, Bồ-đề và những thứ như thế. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn biết những tướng như thế mà không nghi ngờ, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không thấy các pháp hoặc sinh hoặc diệt, hoặc nhơ hoặc sạch. Cho nên thiện nam tử, thiện nữ nhân nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế.
"Muốn biết tất cả pháp không có tướng quá khứ, vị lai, hiện tại, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao? Vì tính và tướng của pháp giới không có ba đời. Muốn biết tất cả pháp cùng vào pháp giới mà tâm không vướng mắc, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn được bánh xe pháp ba lần chuyển, mười hai hành tướng (lời Phật giảng bốn chân lý về khổ và sự diệt khổ qua ba lượt — chỉ rõ, khuyên tu, xác chứng — mỗi lượt cho cả bốn chân lý, thành mười hai), tự mình chứng biết mà không nắm giữ bám chấp, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn được lòng từ trùm khắp tất cả chúng sinh không có giới hạn, mà cũng không khởi ý nghĩ có tướng chúng sinh, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật.
"Muốn đối với tất cả chúng sinh không khởi tranh cãi, mà cũng không nắm lấy tướng không tranh cãi, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật. Muốn biết thị xứ phi xứ (trí biết rõ điều gì hợp lẽ có thể xảy ra, điều gì trái lẽ không thể xảy ra), thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), vô úy (những điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), trụ nơi trí tuệ của Phật mà được vô ngại biện (tài ăn nói giảng giải thông suốt không bị ngăn trở), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật."
Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Con quán chánh pháp là không tạo tác, không tướng, không được, không lợi, không sinh, không diệt, không đến, không đi, không có người biết, không có người thấy, không có người làm. Không thấy Bát-nhã ba-la-mật, cũng không thấy cảnh giới của Bát-nhã ba-la-mật, không phải chứng, không phải không chứng. Không bày ra hí luận (lời bàn luận suông vô ích), không có phân biệt. Tất cả pháp không cùng tận mà lìa cùng tận; không có pháp phàm phu (người thường chưa giác ngộ), không có pháp Thanh văn (đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), không có pháp Bích-chi-phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không đi giáo hóa người khác), không có pháp Phật. Không phải được, không phải không được; không bỏ sinh tử, không chứng Niết-bàn; không phải nghĩ bàn được, không phải không thể nghĩ bàn; không phải làm, không phải không làm. Tướng pháp là như thế. Không biết phải học Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"
Bấy giờ Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu có thể biết tướng các pháp như thế thì gọi là học Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát bậc lớn) nếu muốn học tam-muội Bồ-đề tự tại, được tam-muội ấy rồi thì soi sáng tất cả pháp Phật rất sâu, biết danh hiệu của tất cả chư Phật, cũng thông suốt thế giới của chư Phật không gì ngăn ngại, thì nên học trong Bát-nhã ba-la-mật như Văn-thù-sư-lợi đã nói."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao gọi là Bát-nhã ba-la-mật?" Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật không bờ không mé, không tên không tướng, không phải suy lường, không có chỗ quy y nương tựa, không có bãi đất giữa dòng để bám vào, không có tội phạm, không có phúc, không tối không sáng, giống như pháp giới, không có ranh giới, cũng không có số lượng hạn định; đó gọi là Bát-nhã ba-la-mật, cũng gọi là chỗ hành của Bồ-tát ma-ha-tát. Không phải chỗ, không phải không phải chỗ hành (?); tất cả đều vào nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa tất cả đến quả Phật), gọi là không phải chỗ hành. Vì sao? Vì không nghĩ tưởng, không tạo tác."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Phải tu hành thế nào để mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?" Phật nói: "Văn-thù-sư-lợi! Tu hành đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật nói thì có thể mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có nhất hạnh tam-muội (pháp định chuyên một hạnh duy nhất); nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân tu tam-muội này thì cũng mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là nhất hạnh tam-muội?"
Phật nói: "Pháp giới chỉ có một tướng, buộc tâm vào pháp giới, đó gọi là nhất hạnh tam-muội. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn vào nhất hạnh tam-muội, trước hết phải nghe Bát-nhã ba-la-mật, tu học đúng như lời dạy, sau đó mới có thể vào nhất hạnh tam-muội. Như duyên vào pháp giới thì không thối lui, không hư hoại, không thể nghĩ bàn, không ngăn ngại, không tướng.
"Thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn vào nhất hạnh tam-muội thì nên ở nơi vắng vẻ, bỏ hết những ý nghĩ tán loạn, không nắm lấy hình tướng, buộc tâm vào một vị Phật, chuyên tâm xưng niệm danh hiệu của Ngài. Hướng về phương có vị Phật ấy, ngồi thẳng thân, mặt nhìn ngay hướng đó; nếu có thể niệm một vị Phật, niệm này nối tiếp niệm kia không gián đoạn, thì ngay trong niệm ấy có thể thấy chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì sao? Vì công đức niệm một vị Phật là vô lượng vô biên, và cũng không khác với công đức của vô lượng chư Phật; pháp Phật không thể nghĩ bàn bình đẳng không phân biệt; tất cả đều nương vào một chân như (sự thật như nó vốn là, duy nhất) mà thành chánh giác (giác ngộ chân chính) cao nhất, đều đầy đủ vô lượng công đức, vô lượng tài biện thuyết.
"Người vào nhất hạnh tam-muội như thế, biết hết chư Phật nhiều như cát sông Hằng và pháp giới đều không có tướng sai khác. A-nan nghe pháp Phật, được niệm tổng trì (năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi pháp đã nghe không quên), tài biện thuyết và trí tuệ tuy là bậc nhất trong hàng Thanh văn, nhưng vẫn còn ở trong giới hạn số lượng, nên còn có chỗ hạn chế. Nếu được nhất hạnh tam-muội thì đối với các pháp môn trong kinh, từng điều từng điều phân biệt, đều hiểu biết rõ ràng, quyết định không ngăn ngại; ngày đêm thường nói mà trí tuệ và tài biện thuyết không bao giờ dứt. Nếu đem so với sự nghe nhiều và tài biện thuyết của A-nan, thì A-nan chia trăm nghìn phần cũng không bằng một phần.
"Bồ-tát ma-ha-tát nên nghĩ thế này: 'Ta phải làm thế nào để đạt được nhất hạnh tam-muội với công đức không thể nghĩ bàn và danh tiếng vô lượng?'" Phật nói: "Bồ-tát ma-ha-tát nên niệm nhất hạnh tam-muội, thường siêng năng tinh tấn mà không lười biếng. Tu học dần dần theo thứ lớp như thế thì có thể vào được nhất hạnh tam-muội, chứng được công đức không thể nghĩ bàn; trừ những kẻ chê bai chánh pháp, không tin, bị nghiệp ác tội nặng ngăn che thì không thể vào được.
"Lại nữa, Văn-thù-sư-lợi! Ví như có người được viên ngọc ma-ni, đem cho thợ ngọc xem. Thợ ngọc đáp: 'Đây là viên ngọc ma-ni chân thật vô giá.' Người ấy liền nhờ thợ: 'Xin mài giũa giúp tôi, đừng để mất ánh sáng màu sắc.' Thợ ngọc mài giũa xong, cứ theo mỗi lần mài mà màu sắc ánh sáng của ngọc chiếu suốt cả trong lẫn ngoài. Văn-thù-sư-lợi! Nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân tu học nhất hạnh tam-muội với công đức không thể nghĩ bàn và danh tiếng vô lượng, thì cứ theo lúc tu học mà biết rõ tướng các pháp, sáng suốt thông đạt không ngăn ngại, công đức tăng trưởng, cũng như vậy. Văn-thù-sư-lợi! Ví như vầng mặt trời, ánh sáng chiếu khắp, không hề giảm bớt; nếu được nhất hạnh tam-muội thì có thể đầy đủ tất cả công đức, không thiếu sót gì, cũng như vậy, soi sáng pháp Phật như ánh sáng mặt trời.
"Văn-thù-sư-lợi! Pháp Ta nói đều là một vị (chỉ có một mùi vị duy nhất), là vị lìa mọi vị, vị giải thoát, vị tịch diệt. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân được nhất hạnh tam-muội này thì những gì họ diễn nói cũng là một vị, vị lìa mọi vị, vị giải thoát, vị tịch diệt, thuận theo chánh pháp, không có sai lầm. Văn-thù-sư-lợi! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát được nhất hạnh tam-muội này thì đầy đủ hết thảy các pháp trợ đạo (những pháp tu hỗ trợ cho việc đạt đạo), mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
"Lại nữa, Văn-thù-sư-lợi! Bồ-tát ma-ha-tát không thấy pháp giới có tướng phân biệt, cũng không thấy có một tướng, thì mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; tướng ấy không thể nghĩ bàn. Trong Bồ-đề ấy cũng không có ai đắc thành Phật. Biết được như thế thì mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu tin rằng tất cả pháp đều là pháp Phật, không sinh kinh sợ, cũng không nghi ngờ; người nhẫn được như thế thì mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Do những nhân như thế mà mau đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề sao?" Phật nói: "Đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không do nhân mà đắc, cũng không do không phải nhân mà đắc. Vì sao? Vì cõi không thể nghĩ bàn không do nhân mà đắc, cũng không do không phải nhân mà đắc. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân nghe nói như thế mà không sinh lười biếng, nên biết người ấy đã gieo các thiện căn nơi các đức Phật đời trước. Cho nên tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni nghe nói Bát-nhã ba-la-mật rất sâu này mà không sinh kinh sợ, thì đó mới thật là theo Phật xuất gia. Nếu ưu-bà-tắc, ưu-bà-di được nghe Bát-nhã ba-la-mật rất sâu như thế mà tâm không kinh sợ, thì đó là đã thành tựu chỗ quy y (nương tựa) chân thật.
"Văn-thù-sư-lợi! Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân không tu tập Bát-nhã ba-la-mật rất sâu, thì đó là không tu Phật thừa (cỗ xe Phật, tức con đường đưa đến quả Phật). Ví như đất lớn, tất cả cây thuốc, cây cối đều nương vào đất mà sinh trưởng. Văn-thù-sư-lợi! Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, tất cả thiện căn đều nương vào Bát-nhã ba-la-mật mà được tăng trưởng, không trái ngược với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Trong các thành ấp, làng xóm ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sinh sống) này, nên diễn nói Bát-nhã ba-la-mật rất sâu như thế ở nơi nào?" Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nay trong hội này, nếu ai nghe Bát-nhã ba-la-mật đều phát lời thề rằng: 'Ở đời vị lai, nguyện con luôn được tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật, từ đó tin hiểu, ở đời vị lai được nghe kinh này', thì nên biết người ấy không phải từ chút thiện căn nhỏ nhoi khác mà đến, mà có thể kham nhận, nghe xong vui mừng. Văn-thù-sư-lợi! Nếu lại có người theo ông nghe Bát-nhã ba-la-mật này, ông nên nói thế này: 'Trong Bát-nhã ba-la-mật này không có pháp Thanh văn, pháp Bích-chi-phật, pháp Phật, cũng không có các pháp sinh diệt của phàm phu.'"
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di đến hỏi con rằng: 'Như Lai nói Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?' con sẽ đáp: 'Tất cả các pháp đều không có tướng tranh cãi, sao Như Lai lại nói Bát-nhã ba-la-mật?' Vì sao? Vì không thấy có pháp nào có thể tranh cãi với pháp nào, cũng không có tâm thức chúng sinh nào có thể biết được. Lại nữa, bạch Thế Tôn! Con sẽ nói thêm về thật tế (chỗ tột cùng chân thật của mọi sự, tức thực tại rốt ráo) cứu cánh. Vì sao? Vì tướng của tất cả pháp đều cùng vào thật tế, bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử) không có pháp nào riêng thù thắng hơn. Vì sao? Vì pháp A-la-hán và pháp phàm phu không phải một, không phải khác. Lại nữa, bạch Thế Tôn! Nói pháp như thế thì không có chúng sinh nào đã được Niết-bàn, đang được hay sẽ được. Vì sao? Vì không có tướng chúng sinh cố định."
Văn-thù-sư-lợi thưa: "Nếu có người muốn nghe Bát-nhã ba-la-mật, con sẽ nói như thế này: người nghe thì không nghĩ tưởng, không bám chấp, không có gì để nghe, không có gì để được, nên như người huyễn (người do trò ảo thuật biến ra) không phân biệt gì. Nói như thế mới là thuyết pháp chân thật. Cho nên người nghe chớ khởi tướng hai; không bỏ các kiến chấp mà tu pháp Phật, không nắm lấy pháp Phật, không bỏ pháp phàm phu. Vì sao? Vì tướng của hai pháp Phật và phàm phu đều là không, không có gì để lấy bỏ. Nếu có người hỏi con, con sẽ nói như thế, an ủi như thế, xây dựng như thế. Thiện nam tử, thiện nữ nhân nên hỏi như thế, an trụ như thế, tâm không thối lui, không chìm đắm, nên đúng như tướng pháp mà thuận theo Bát-nhã ba-la-mật để nói."
Bấy giờ Thế Tôn khen Văn-thù-sư-lợi: "Lành thay, lành thay! Đúng như ông nói. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân muốn thấy chư Phật thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Muốn gần gũi chư Phật, cúng dường đúng như pháp, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu muốn nói Như Lai là Thế Tôn của ta, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu nói Như Lai không phải Thế Tôn của ta, cũng nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu muốn thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu muốn không thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế.
"Nếu muốn thành tựu tất cả tam-muội, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu muốn không thành tựu tất cả tam-muội, cũng nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Vì sao? Vì tam-muội không tạo tác không có tướng khác biệt, và tất cả pháp đều không sinh, không xuất hiện. Nếu muốn biết tất cả pháp chỉ là tên gọi tạm đặt, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu muốn biết tất cả chúng sinh tu đạo Bồ-đề mà không cầu tướng Bồ-đề, tâm không thối lui chìm đắm, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Vì sao? Vì tất cả pháp đều là tướng Bồ-đề.
"Nếu muốn biết tướng hành và không hành của tất cả chúng sinh — không hành chính là Bồ-đề, Bồ-đề chính là pháp giới, pháp giới chính là thật tế — mà tâm không thối lui chìm đắm, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế. Nếu muốn biết thần thông biến hóa (những năng lực siêu phàm, biến hiện tự tại) của tất cả các đức Như Lai là không tướng, không ngăn ngại, cũng không có phương sở, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế."
Phật bảo Văn-thù-sư-lợi: "Nếu tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di muốn không đọa vào đường ác (những cõi khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), thì nên học Bát-nhã ba-la-mật. Dù chỉ một bài kệ (thể thơ trong kinh) bốn câu, tiếp nhận giữ gìn, đọc tụng, giảng giải cho người khác, thuận theo tướng thật; những thiện nam tử, thiện nữ nhân như thế, nên biết chắc chắn sẽ đắc A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, và được ở cõi Phật. Nếu nghe Bát-nhã ba-la-mật như thế mà không kinh không sợ, tâm sinh tin hiểu, nên biết hạng người ấy được Phật ấn chứng công nhận; đây là pháp ấn (dấu ấn của pháp, chuẩn mực xác nhận đúng chánh pháp) Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu của Bồ-tát nhằm cứu độ tất cả) mà Phật đã thực hành. Nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân học pháp ấn này thì vượt qua đường ác, không rơi vào đạo Thanh văn, Bích-chi-phật, vì đã vượt qua rồi."
Bấy giờ Đế Thích (vua trời cõi Đao-lợi) cùng chư thiên ở ba mươi ba cõi trời (cõi trời Đao-lợi, gồm ba mươi ba cung trời), đem các thứ hoa trời đẹp đẽ: hoa ưu-bát-la (sen xanh), hoa câu-vật-đầu (một loại hoa súng, sen nước), hoa phân-đà-lợi (sen trắng), hoa mạn-đà-la cõi trời (hoa trời đẹp, làm vui lòng người thấy)…, cùng hương chiên-đàn (gỗ đàn hương thơm) cõi trời và các thứ hương bột khác, đủ thứ vàng báu, trỗi nhạc trời, để cúng dường Bát-nhã ba-la-mật, cùng các đức Như Lai và Văn-thù-sư-lợi, rải lên trên. Cúng dường như thế xong, nguyện rằng: "Nguyện cho con luôn được nghe pháp ấn Bát-nhã ba-la-mật." Thích-đề-hoàn-nhân (tên đầy đủ của Đế Thích) lại phát nguyện: "Nguyện cho thiện nam tử, thiện nữ nhân ở cõi Diêm-phù-đề luôn được nghe kinh này, là pháp Phật quyết định; khiến họ đều tin hiểu, tiếp nhận giữ gìn, đọc tụng, diễn nói cho người khác. Tất cả chư thiên sẽ vì họ mà che chở giữ gìn."
Bấy giờ Phật bảo Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiều-thi-ca (họ của Đế Thích)! Đúng vậy, đúng vậy! Những thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy chắc chắn sẽ đắc Bồ-đề của chư Phật."
Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thiện nam tử, thiện nữ nhân tiếp nhận giữ gìn như thế sẽ được lợi ích lớn, công đức vô lượng."
Bấy giờ, nhờ thần lực của Phật, tất cả đất lớn đều chấn động theo sáu cách. Lúc ấy Phật mỉm cười, phóng ánh sáng lớn chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới (một nghìn triệu thế giới hợp lại, phạm vi giáo hóa của một vị Phật). Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Đây chính là tướng Như Lai ấn chứng Bát-nhã ba-la-mật." Phật nói: "Văn-thù-sư-lợi! Đúng vậy, đúng vậy! Nói Bát-nhã ba-la-mật xong đều hiện điềm lành này, là để ấn chứng Bát-nhã ba-la-mật, khiến người tiếp nhận giữ gìn, không khen không chê. Vì sao? Vì pháp ấn không tướng thì không thể khen chê. Nay Ta dùng pháp ấn này khiến cho các thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên phá hoại người tu) không thể tìm được cơ hội quấy phá."
Phật nói kinh này xong, bấy giờ các vị đại Bồ-tát cùng bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di) nghe nói Bát-nhã ba-la-mật đều vui mừng, kính vâng thực hành.
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật do Văn-thù-sư-lợi nói, quyển hạ
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video