Thiên thứ tám: Bàn về việc dùng binh (Vũ nghị)
Phàm quân đội không đánh thành không có lỗi, không giết người không có tội. Giết cha anh người ta, cướp lấy của cải người ta, bắt con trai con gái người ta làm tôi tớ, những việc ấy đều là việc của bọn trộm cướp. Cho nên quân đội là để trừng trị kẻ gây loạn, ngăn cấm điều bất nghĩa.
Nơi quân đội kéo đến, nhà nông không phải rời ruộng đồng, nhà buôn không phải rời cửa hàng nhà cửa, sĩ đại phu (tầng lớp quan lại, người có học làm quan) không phải rời công sở. Đó là vì việc dùng binh chỉ nhắm vào một người (kẻ cầm đầu gây tội). Cho nên lưỡi gươm chưa vấy máu mà thiên hạ đã quy phục.
Nước vạn thặng (nước lớn, có vạn cỗ xe binh) thì vừa làm ruộng vừa đánh trận. Nước thiên thặng (nước vừa, có nghìn cỗ xe binh) thì lo cứu viện và phòng giữ. Nước bách thặng (nước nhỏ, có trăm cỗ xe binh) thì lo việc sinh kế nuôi dân. Nước vừa làm ruộng vừa đánh trận thì không cần cầu quyền thế ở bên ngoài. Nước lo cứu viện và phòng giữ thì không cần cầu viện trợ ở bên ngoài. Nước lo sinh kế nuôi dân thì không cần cầu của cải ở bên ngoài.
Nước ra thì không đủ sức đánh, vào thì không đủ sức giữ, thì phải trị bằng chợ búa buôn bán. Chợ là thứ để cung cấp cho việc đánh và giữ. Nước vạn thặng dù không có sự giúp đỡ của nước thiên thặng, thì cũng phải có chợ búa như nước bách thặng.
Phàm việc giết phạt là để làm rõ uy võ. Giết một người mà ba quân (toàn quân) đều chấn động thì giết. Giết một người mà muôn người vui mừng thì giết. Giết thì quý ở chỗ giết kẻ lớn, thưởng thì quý ở chỗ thưởng người nhỏ. Kẻ đáng giết thì dù sang trọng quyền thế cũng phải giết, đó là hình phạt thấu đến bậc trên. Thưởng đến cả trẻ chăn trâu, người giữ ngựa, đó là ân thưởng chảy xuống bậc dưới. Biết làm cho hình phạt thấu đến bậc trên, ân thưởng chảy xuống bậc dưới, đó là uy võ của người tướng. Cho nên bậc vua chúa phải coi trọng tướng.
Người tướng cầm trống vung dùi, đối mặt hiểm nguy mà quyết chiến, hai bên giáp binh đọ gươm. Đánh trống tiến quân mà đúng thì được thưởng công, lập danh; đánh trống tiến quân mà sai thì thân chết, nước mất. Thế là còn hay mất, yên hay nguy đều nằm ở đầu dùi trống, sao lại có thể không coi trọng tướng?
Còn như cầm trống vung dùi, giáp binh đọ gươm, dựa vào việc võ mà nên công, thì thần cho là không khó. Người xưa nói: "Không có thuyền mông xung (thuyền chiến bọc da, dùng để xông đánh) mà đi đánh, không có cừ đáp (tấm chắn bằng gỗ, rào phòng thủ dựng trên thành) mà đi giữ, thế gọi là đạo quân chẳng ra gì." Nhìn mà không thấy, nghe mà không biết, ấy là do nước không có chợ.
Chợ là nơi quản lý trăm thứ hàng hóa; mua lúc rẻ, bán lúc đắt, để chu cấp có chừng mực cho quân sĩ (?). Người ăn một đấu thóc, ngựa ăn ba đấu đậu, vậy mà người có vẻ đói, ngựa có dáng gầy, là vì sao? Là vì chợ có nguồn hàng mà nhà nước không có người chủ quản. Nắm quyền điều khiển quân đội trong thiên hạ mà không có cơ quan quản lý trăm thứ hàng hóa, thì đừng nói là có thể đánh trận được.
Khi khởi binh, dù đánh lâu đến mức áo giáp mũ trụ sinh cả trứng chấy rận, quân sĩ vẫn phải để ta sai khiến. Chim cắt đuổi chim sẻ, có con sẻ lao vào lòng người, chui vào nhà người, chẳng phải vì nó muốn bỏ chỗ sống của mình, mà vì phía sau có thứ khiến nó sợ hãi.
Thái Công Vọng (tức Khương Tử Nha, người sau giúp nhà Chu diệt nhà Thương) bảy mươi tuổi còn mổ trâu ở Triều Ca (kinh đô nhà Thương), bán đồ ăn ở bến Mạnh Tân (bến sông trên sông Hoàng Hà). Ngoài bảy mươi tuổi mà vua vẫn không nghe theo, ai cũng bảo ông là kẻ điên. Đến khi gặp Chu Văn Vương thì ông cầm ba vạn quân, đánh một trận mà thiên hạ yên định. Nếu không có mưu lược dùng binh thì sao có được sự gặp gỡ hợp ý như thế? Cho nên nói: "Ngựa tốt có roi giục thì đường xa cũng tới được; người hiền gặp được chủ hợp ý thì đạo lớn cũng làm sáng tỏ được."
Chu Vũ Vương đánh vua Trụ (vua cuối nhà Thương, nổi tiếng tàn bạo), quân vượt bến Mạnh Tân, tay phải cầm cờ mao (cờ cắm lông đuôi trâu), tay trái cầm búa việt (búa lớn tượng trưng quyền chỉ huy), có ba trăm dũng sĩ cảm tử, ba vạn chiến binh. Quân trận của Trụ đông vô số, hai bề tôi là Phi Liêm và Ác Lai tự thân cầm kích cầm búa xông lên trước, trận bày dài trăm dặm. Vũ Vương không làm phiền đến dân buôn bán ở chợ, lưỡi gươm không vấy máu mà thắng được nhà Thương, giết được Trụ. Đó chẳng phải nhờ điềm lành hay điều lạ gì, mà là do việc người làm có chu đáo hay không mà ra như thế.
Ngày nay các tướng xét thuật cô hư (phép xem ngày giờ theo can chi để đoán chỗ trống chỗ đầy, chỗ thắng chỗ bại), xem sao Hàm Trì (một vì sao được cho là chủ về việc binh), đối chiếu vết nứt trên mai rùa (cách bói bằng nung mai rùa rồi xem vết nứt), xem tốt xấu, ngắm sự biến đổi của sao trời, gió mây, mong lấy đó mà thắng trận lập công, thần cho là khó lắm.
Người tướng, trên không bị trời chi phối, dưới không bị đất chi phối, giữa không bị người chi phối. Cho nên binh khí là đồ hung dữ, tranh giành là việc trái với đức, làm tướng là chức vụ gắn với cái chết. Vì thế chỉ khi bất đắc dĩ mới dùng đến.
Trên không bị trời ràng buộc, dưới không bị đất ràng buộc, sau không bị vua kìm giữ, trước không có địch nào chống nổi. Quân đội răm rắp như của một người, như sói như hổ, như gió như mưa, như sấm như sét, rung chuyển mịt mù, thiên hạ đều kinh hãi.
Đạo quân thắng trận giống như nước. Nước là thứ mềm yếu nhất, vậy mà chỗ nó xô vào thì gò đồi cũng phải sụp đổ, chẳng vì lý do gì khác, chỉ vì tính nó chuyên nhất và sức xô dồn hết vào một chỗ. Nay nếu có sự sắc bén như kiếm Mạc Tà (thanh kiếm báu nổi tiếng thời xưa), sự bền chắc như áo giáp da tê giác, cùng với số đông của ba quân, lại biết dùng kỳ chính (chính: đánh trực diện theo lối thông thường; kỳ: đánh bất ngờ, biến hóa), thì thiên hạ không ai chống nổi.
Ngô Khởi (danh tướng thời Chiến Quốc) đánh nhau với nước Tần, chỗ đóng quân không san bằng bờ ruộng, chỉ lấy cành cây nhỏ (?) che lên để tránh sương móc. Vì sao như vậy? Vì ông không tự đặt mình cao hơn người khác. Muốn người ta liều chết vì mình thì không đòi họ tôn kính, muốn người ta dốc hết sức thì không bắt họ giữ lễ nghi. Cho nên thời xưa, người mặc giáp đội mũ trụ không phải quỳ lạy, là để tỏ ra không làm phiền nhọc họ. Làm phiền nhọc người ta mà lại mong họ liều chết, dốc sức cho mình, thì từ xưa đến nay chưa từng nghe thấy.
Người tướng ngày nhận mệnh thì quên nhà mình, khi đem quân đóng trại ngoài đồng thì quên người thân, khi cầm dùi đánh trống thì quên cả bản thân. Ngô Khởi sắp ra trận, người hầu hai bên dâng kiếm. Khởi nói: "Tướng chỉ chuyên lo cờ và trống mà thôi. Đối mặt hiểm nguy thì quyết đoán điều ngờ vực, chỉ huy quân lính, chỉ hướng mũi giáo, đó mới là việc của tướng. Còn gánh việc của một thanh kiếm thì không phải việc của tướng."
Ba quân đã xếp thành hàng ngũ, đi một xá (một chặng hành quân, khoảng ba mươi dặm) rồi tiếp đến ba xá; quá ba xá thì quân tràn tới như vỡ nguồn sông. Thấy địch ở phía trước thì nhân chỗ mạnh của họ mà dùng lại. Địch dùng màu trắng thì ta bôi phấn trắng, địch dùng màu đỏ thì ta bôi đất đỏ (?).
Ngô Khởi đánh nhau với nước Tần, hai bên chưa giao chiến, có một người lính không nén nổi lòng hăng hái, xông lên trước chém được hai thủ cấp rồi trở về. Ngô Khởi lập tức ra lệnh chém người ấy. Viên quân lại can rằng: "Đây là người lính có tài, không thể chém!" Khởi nói: "Có tài thì đúng là có tài, nhưng làm vậy là không theo lệnh của ta." Rồi chém.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video