Phẩm Kiều Trần Như, phần cuối (Kiều Trần Như là một trong năm vị đệ tử đầu tiên của Đức Phật).
Lại có một phạm chí (người xuất gia tu theo ngoại đạo, tức đạo ngoài đạo Phật, phần nhiều theo truyền thống Bà-la-môn) tên là Thanh Tịnh Phù, nói thế này: "Thưa Cù Đàm (họ của Đức Phật lúc còn ở đời; người ngoại đạo thường gọi Phật bằng họ), vì tất cả chúng sinh không biết điều gì mà thấy thế gian là thường còn, là vô thường (không thường còn, luôn đổi thay), vừa thường còn vừa vô thường, chẳng phải thường còn cũng chẳng phải vô thường, cho đến thấy là chẳng phải 'như khứ' cũng chẳng phải không 'như khứ' (như khứ: 'đi như thế', chỉ việc người đã đạt đạo sau khi chết thì còn hay mất; đây là những câu hỏi bàn suông mà ngoại đạo hay tranh cãi)?"
Phật nói: "Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nghe, nghĩa là người con trai hiền lành), vì không biết sắc, cho đến không biết thức (sắc, thọ, tưởng, hành, thức là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác và vật chất, thọ là cảm nhận vui buồn, tưởng là nhận ra hình tướng, hành là ý muốn tạo tác, thức là sự hay biết), nên mới thấy thế gian là thường còn, cho đến chẳng phải như khứ cũng chẳng phải không như khứ."
Phạm chí hỏi: "Thưa Cù Đàm, chúng sinh biết điều gì thì không còn thấy thế gian là thường còn, cho đến chẳng phải như khứ cũng chẳng phải không như khứ?" Phật nói: "Này thiện nam tử, vì biết sắc, cho đến biết thức, nên không còn thấy thế gian là thường còn, cho đến chẳng phải như khứ cũng chẳng phải không như khứ."
Phạm chí thưa: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, một danh hiệu của Phật), xin Ngài vì con mà phân tích giảng giải về thế gian thường còn và vô thường." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu người nào bỏ được cái cũ và không tạo nghiệp (hành động bằng thân, lời, ý, sẽ đưa đến quả báo về sau) mới, thì người ấy biết được thường còn và vô thường."
Phạm chí thưa: "Bạch Thế Tôn, con đã biết, đã thấy." Phật nói: "Này thiện nam tử, ông thấy thế nào? Ông biết thế nào?" "Bạch Thế Tôn, cái cũ là vô minh (sự mê mờ không thấy lẽ thật) và ái (lòng tham luyến đắm); cái mới là thủ (sự bám níu nắm giữ) và hữu (sự tích tạo nghiệp dẫn đến đời sống sau). Nếu người nào lìa xa vô minh và ái ấy, không tạo ra thủ và hữu, thì người ấy thật sự biết thường còn và vô thường. Nay con đã được con mắt trong sạch thấy chánh pháp (giáo pháp chân chính), xin quy y Tam bảo (nương tựa vào ba ngôi báu: Phật, Pháp là giáo lý, Tăng là đoàn thể người tu). Xin Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc theo đúng chân lý mà đến) cho con xuất gia (rời nhà đi tu)."
Phật bảo Kiều Trần Như: "Hãy cho phạm chí này xuất gia, thọ giới (nhận giữ giới luật của người tu)." Bấy giờ Kiều Trần Như vâng lời Phật dạy, đưa ông vào giữa chúng Tăng, làm phép yết-ma (nghi thức tác pháp của Tăng đoàn để chính thức chấp thuận một việc) cho ông được xuất gia. Mười lăm ngày sau, các lậu (phiền não, ví như chỗ rò rỉ khiến tâm bị chảy mất điều lành) của ông dứt sạch hẳn, chứng được quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh).
Phạm chí Độc Tử lại nói: "Thưa Cù Đàm, nay tôi muốn hỏi, Ngài có cho phép không?" Như Lai im lặng. Hỏi lần thứ hai, lần thứ ba cũng như vậy. Độc Tử lại nói: "Thưa Cù Đàm, tôi đã từ lâu cùng Ngài là bạn thân, giữa Ngài và tôi về lý không có gì khác biệt. Tôi muốn thưa hỏi, cớ sao Ngài im lặng?"
Bấy giờ Thế Tôn nghĩ thế này: "Phạm chí này tính nết nho nhã, hiền lành, chất phác, ngay thẳng; luôn vì muốn hiểu biết mà đến thưa hỏi, không phải để quấy rối. Nếu ông ấy hỏi thì nên tùy ý mà đáp." Phật nói: "Này Độc Tử, hay lắm, hay lắm! Ông nghi điều gì cứ hỏi, ta sẽ đáp."
Độc Tử hỏi: "Thưa Cù Đàm, ở đời có điều thiện không?" "Có, này phạm chí." "Có điều bất thiện không?" "Có, này phạm chí." "Thưa Cù Đàm, xin vì tôi mà nói, để tôi biết thế nào là pháp thiện và pháp bất thiện." Phật nói: "Này thiện nam tử, ta có thể phân tích và giảng rộng nghĩa ấy, nhưng nay sẽ nói vắn tắt cho ông. Này thiện nam tử, tham dục gọi là bất thiện, thoát khỏi tham dục gọi là thiện. Sân nhuế (giận dữ) và ngu si (mê muội) cũng như vậy. Giết hại gọi là bất thiện, không giết hại gọi là thiện; cho đến tà kiến (thấy biết sai lệch) cũng như vậy (đây là mười điều ác và mười điều lành: giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói đâm thọc, nói lời độc ác, nói thêu dệt, tham lam, giận dữ, tà kiến, cùng với việc không làm những điều ấy). Này thiện nam tử, nay ta đã vì ông nói ba loại pháp thiện và bất thiện, và nói mười loại pháp thiện và bất thiện. Nếu đệ tử của ta phân biệt được như vậy ba loại pháp thiện và bất thiện, cho đến mười loại pháp thiện và bất thiện, thì nên biết người ấy có thể dứt hết tham dục, giận dữ, ngu si, tất cả các lậu, cắt đứt mọi hữu (mọi sự tái sinh trong các cõi)."
Phạm chí hỏi: "Thưa Cù Đàm, trong Phật pháp này có được một vị tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) nào dứt được hết tham dục, giận dữ, ngu si như thế, tất cả các lậu và mọi hữu không?" Phật nói: "Này thiện nam tử, trong Phật pháp này không phải một, hai, ba, cho đến năm trăm, mà có vô lượng (nhiều không đếm xiết) các vị tỳ-kheo dứt hết được tham dục, giận dữ, ngu si, tất cả các lậu và mọi hữu như thế."
"Thưa Cù Đàm, hãy gác lại chuyện một vị tỳ-kheo. Trong Phật pháp này có được một vị tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ đủ giới) nào dứt được hết tham dục, giận dữ, ngu si như thế, tất cả các lậu và mọi hữu không?" Phật nói: "Này thiện nam tử, trong Phật pháp này không phải một, hai, ba, cho đến năm trăm, mà có vô lượng các vị tỳ-kheo-ni dứt được tham dục, giận dữ, ngu si, tất cả các lậu và mọi hữu như thế."
Độc Tử hỏi: "Thưa Cù Đàm, hãy gác lại một vị tỳ-kheo, một vị tỳ-kheo-ni. Trong Phật pháp này có được một vị ưu-bà-tắc (người nam tu tại gia, đã quy y và giữ giới) nào giữ giới siêng năng, phạm hạnh (đời sống trong sạch, giữ gìn tiết dục) thanh tịnh, vượt sang bờ bên kia của sự nghi ngờ, cắt đứt lưới nghi không?" Phật nói: "Này thiện nam tử, trong Phật pháp của ta không phải một, hai, ba, cho đến năm trăm, mà có vô lượng các vị ưu-bà-tắc giữ giới siêng năng, phạm hạnh thanh tịnh, dứt năm hạ phần kết (năm sợi dây trói buộc chúng sinh vào cõi thấp là cõi dục: chấp có cái ta nơi thân, chấp giữ những giới cấm sai lầm, nghi ngờ, tham dục, giận dữ), chứng quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại sinh trong cõi dục), vượt sang bờ bên kia của sự nghi ngờ, cắt đứt lưới nghi."
Độc Tử hỏi: "Thưa Cù Đàm, hãy gác lại một vị tỳ-kheo, một vị tỳ-kheo-ni, một vị ưu-bà-tắc. Trong Phật pháp này có được một vị ưu-bà-di (người nữ tu tại gia, đã quy y và giữ giới) nào giữ giới siêng năng, phạm hạnh thanh tịnh, vượt sang bờ bên kia của sự nghi ngờ, cắt đứt lưới nghi không?" Phật nói: "Này thiện nam tử, trong Phật pháp của ta không phải một, hai, ba, cho đến năm trăm, mà có vô lượng các vị ưu-bà-di giữ giới siêng năng, phạm hạnh thanh tịnh, dứt năm hạ phần kết, chứng quả A-na-hàm, vượt sang bờ bên kia của sự nghi ngờ, cắt đứt lưới nghi."
Độc Tử hỏi: "Thưa Cù Đàm, hãy gác lại một vị tỳ-kheo, một vị tỳ-kheo-ni đã dứt hết các lậu, một vị ưu-bà-tắc, một vị ưu-bà-di giữ giới siêng năng, phạm hạnh thanh tịnh, cắt đứt lưới nghi. Trong Phật pháp này có vị ưu-bà-tắc nào còn hưởng năm thú vui dục (thú vui do sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon và sự xúc chạm êm ái mang lại) mà tâm không còn lưới nghi không?" Phật nói: "Này thiện nam tử, trong Phật pháp này không phải một, hai, ba, cho đến năm trăm, mà có vô lượng các vị ưu-bà-tắc dứt ba kết (ba sợi dây trói buộc: chấp có cái ta nơi thân, chấp giữ giới cấm sai lầm, nghi ngờ) chứng quả Tu-đà-hoàn (quả thánh đầu tiên, bắt đầu vào dòng thánh), làm mỏng bớt tham, giận, si, chứng quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi dục một lần). Ưu-bà-tắc như thế, ưu-bà-di cũng như thế."
"Bạch Thế Tôn, nay con muốn nói một thí dụ." Phật nói: "Hay lắm, hay lắm, muốn nói thì cứ nói." "Bạch Thế Tôn, ví như các long vương (vua loài rồng) Nan-đà, Bà-nan-đà làm mưa lớn, mưa pháp của Như Lai cũng như vậy, đổ xuống đồng đều cho các ưu-bà-tắc, ưu-bà-di. Bạch Thế Tôn, nếu người ngoại đạo muốn đến xuất gia, không biết Như Lai thử thách họ mấy tháng?" Phật nói: "Này thiện nam tử, đều thử bốn tháng, nhưng không nhất thiết đều như nhau." "Bạch Thế Tôn, nếu không nhất thiết như nhau, xin đấng Đại Từ cho con xuất gia."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Kiều Trần Như: "Hãy cho Độc Tử này xuất gia thọ giới." Khi ấy Kiều Trần Như vâng lời Phật dạy, đứng giữa chúng Tăng làm phép yết-ma cho ông. Sau khi xuất gia được đủ mười lăm ngày, ông chứng quả Tu-đà-hoàn.
Chứng quả rồi, ông lại nghĩ: "Những trí tuệ có được nhờ học tập thì nay ta đã có được, đủ sức để đến gặp Phật." Ông liền đến chỗ Phật, cúi đầu sát chân Phật làm lễ, lễ kính xong lui đứng một bên, bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, những trí tuệ có được nhờ học tập thì nay con đã có được. Xin Ngài vì con phân tích giảng lại, để con đạt được trí tuệ vô học (trí tuệ của bậc A-la-hán, không còn gì phải học nữa)."
Phật nói: "Này thiện nam tử, ông hãy siêng năng tinh tấn tu tập hai pháp: một là xa-ma-tha (phép 'chỉ': dừng lặng tâm, giữ tâm an định một chỗ), hai là tỳ-bà-xá-na (phép 'quán': quán sát sáng suốt để thấy rõ lẽ thật). Này thiện nam tử, nếu có tỳ-kheo muốn được quả Tu-đà-hoàn cũng phải siêng tu hai pháp này. Nếu muốn được quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, cũng phải tu tập hai pháp này.
Này thiện nam tử, nếu có tỳ-kheo muốn được tứ thiền (bốn bậc thiền định từ thấp lên cao), tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không bờ bến: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả không thiên vị), sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, mắt thấy xa không ngăn ngại, tai nghe xa không ngăn ngại, biết tâm người khác, biết các đời trước, dứt sạch phiền não), tám bối xả (tám phép thiền quán giúp lìa bỏ tham đắm), tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ hoàn toàn được đối tượng quán), vô tránh trí (trí tuệ khiến mình không tranh chấp và không gây phiền não cho ai), đỉnh trí (trí tuệ ở bậc tột đỉnh), tất cánh trí (trí tuệ rốt ráo), tứ vô ngại trí (bốn trí tuệ giảng nói không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), kim cang tam-muội (tam-muội là trạng thái tâm định lặng chuyên chú; kim cang tam-muội là định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não), tận trí (trí biết rõ phiền não đã dứt hết), vô sinh trí (trí biết rõ phiền não không còn sinh lại), thì cũng phải tu tập hai pháp này.
Này thiện nam tử, nếu muốn được thập trụ địa (mười bậc địa vị tu hành của Bồ-tát), vô sinh pháp nhẫn (sự an trú vững vàng vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt), vô tướng pháp nhẫn (sự an trú vào lẽ các pháp không có hình tướng cố định), bất khả tư nghị pháp nhẫn (sự an trú vào chân lý không thể nghĩ bàn), thánh hạnh (hạnh tu của bậc thánh: giữ giới, định, tuệ), phạm hạnh (hạnh trong sạch: tu từ, bi, hỷ, xả), thiên hạnh (hạnh tự nhiên hợp với lẽ thật), Bồ-tát hạnh (hạnh của Bồ-tát, người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ chúng sinh), hư không tam-muội (định rộng lớn như hư không), trí ấn tam-muội (định lấy trí tuệ làm dấu ấn), không tam-muội, vô tướng tam-muội, vô tác tam-muội (ba phép định quán thấy các pháp đều trống rỗng, không có hình tướng, không có gì để mong cầu tạo tác), địa tam-muội (định vững vàng như đất) (?), bất thoái tam-muội (định không bao giờ lui sụt), Thủ-lăng-nghiêm tam-muội (định kiên cố mạnh mẽ, dẹp tan mọi phiền não), A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật) và Phật hạnh (hạnh của Phật), thì cũng phải tu tập hai pháp này."
Độc Tử nghe xong lễ bái rồi đi ra, ở trong rừng Sa-la tu hai pháp ấy, chẳng bao lâu chứng quả A-la-hán. Lúc ấy lại có vô số tỳ-kheo muốn đến chỗ Phật. Độc Tử thấy vậy hỏi: "Thưa các Đại đức (cách gọi tôn kính các vị tăng), các vị định đi đâu?" Các tỳ-kheo đáp: "Chúng tôi muốn đến chỗ Phật." Độc Tử lại nói: "Thưa các Đại đức, nếu đến chỗ Phật, xin bạch giúp rằng: phạm chí Độc Tử tu hai pháp xong đã được trí vô học, nay để báo ơn Phật xin nhập bát-niết-bàn (vào Niết-bàn trọn vẹn, tức lìa đời, không còn tái sinh)."
Các tỳ-kheo đến chỗ Phật rồi bạch: "Bạch Thế Tôn, tỳ-kheo Độc Tử nhờ chúng con thưa lại: 'Bạch Thế Tôn, phạm chí Độc Tử tu tập hai pháp đã được trí vô học, nay để báo ơn Phật xin vào Niết-bàn.'" Phật nói: "Này các thiện nam tử, phạm chí Độc Tử đã chứng quả A-la-hán. Các ông hãy đến cúng dường (dâng lễ vật tỏ lòng tôn kính) thân của ông ấy." Các tỳ-kheo vâng lời Phật dạy, trở về chỗ thi thể ông, bày lễ cúng dường lớn.
Phạm chí Nạp Y (nghĩa là người mặc áo vá) lại nói thế này: "Như Cù Đàm nói, trong vô lượng đời làm điều thiện và bất thiện, thì đời sau sẽ lại được thân thiện hay thân bất thiện. Lý ấy không đúng. Vì sao? Như Cù Đàm nói, do phiền não (những thứ làm tâm rối loạn khổ sở như tham, giận, si) mà có thân này. Nếu do phiền não mà có thân, thì thân có trước hay phiền não có trước? Nếu phiền não có trước, thì ai tạo ra nó, nó ở chỗ nào? Nếu thân có trước, sao lại nói do phiền não mà có? Vậy nên nói phiền não có trước là không được, nói thân có trước cũng không được, nói cùng một lúc cũng không được. Trước, sau hay cùng lúc đều không thành lý. Cho nên tôi nói tất cả các pháp đều có tự tánh (bản chất riêng tự có), không do nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ hợp lại) mà thành.
Lại nữa, thưa Cù Đàm, cứng là tính của đất, ướt là tính của nước, nóng là tính của lửa, động là tính của gió, không vướng ngại gì là tính của hư không. Tính của năm đại (năm yếu tố lớn cấu thành vạn vật: đất, nước, lửa, gió, hư không) này không do nhân duyên mà có. Nếu ở thế gian có một pháp mà tính của nó không do nhân duyên mà có, thì tính của tất cả các pháp cũng phải như thế, không do nhân duyên mà có. Còn nếu có một pháp do nhân duyên mà có, thì vì cớ gì tính của năm đại lại không do nhân duyên? Thưa Cù Đàm, thân thiện, thân bất thiện của chúng sinh, và việc được giải thoát, đều do tự tánh, không do nhân duyên. Cho nên tôi nói tất cả các pháp có là do tự tánh, không phải do nhân duyên sinh ra.
Lại nữa, thưa Cù Đàm, các vật ở đời đều có công dụng nhất định. Ví như người thợ nói: gỗ như thế này dùng làm xe, gỗ như thế kia dùng làm cửa, làm giường, làm ghế. Cũng như người thợ vàng làm đồ trang sức: vật đeo trên trán gọi là tràng hoa, vật đeo dưới cổ gọi là chuỗi ngọc, vật đeo trên cánh tay gọi là vòng tay, vật đeo trên ngón tay gọi là nhẫn. Vì công dụng nhất định nên gọi là có tính nhất định. Thưa Cù Đàm, tất cả chúng sinh cũng như vậy: vì có tính của năm đường (năm cõi mà chúng sinh sinh vào) nên có địa ngục, ngạ quỷ (quỷ đói), súc sinh (loài vật), người và trời. Nếu như thế thì sao lại nói là do nhân duyên?
Lại nữa, thưa Cù Đàm, tính của tất cả chúng sinh mỗi loài mỗi khác, cho nên gọi là mọi thứ đều có tự tánh. Thưa Cù Đàm, như con rùa sinh trên cạn mà tự biết xuống nước; con bê sinh ra tự biết bú sữa; con cá thấy mồi câu tự nhiên đớp nuốt; rắn độc sinh ra tự nhiên ăn đất. Những việc như thế, ai dạy chúng? Như cái gai mọc ra tự nhiên đầu nhọn; lông cánh chim bay tự nhiên khác màu. Chúng sinh ở đời cũng vậy: có người sắc sảo, có người chậm lụt, có người giàu, có người nghèo, có người đẹp, có người xấu, có người được giải thoát, có người sinh vào cõi thấp. Vậy nên biết rằng trong tất cả các pháp, mỗi pháp đều có tự tánh.
Lại nữa, như Cù Đàm nói, tham dục, giận dữ, ngu si do nhân duyên mà sinh, và nhân duyên của ba độc (ba thứ độc hại tâm: tham, giận, si) ấy là năm trần (năm loại đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, sự xúc chạm). Lý ấy không đúng. Vì sao? Khi chúng sinh ngủ, đã xa lìa năm trần mà vẫn sinh tham dục, giận dữ, ngu si. Khi ở trong thai cũng vậy. Khi mới ra khỏi thai, chưa phân biệt được năm trần tốt hay xấu, cũng vẫn sinh tham dục, giận dữ, ngu si. Các vị tiên, các bậc hiền thánh ở nơi vắng lặng, không có năm trần, mà vẫn có thể sinh tham dục, giận dữ, ngu si. Lại cũng có người nhân năm trần mà sinh ra không tham, không giận, không si. Vậy nên không nhất thiết tất cả các pháp đều do nhân duyên sinh, mà là do tự tánh.
Lại nữa, thưa Cù Đàm, tôi thấy người đời có kẻ năm căn (năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) không đầy đủ mà lại nhiều của cải, được rất tự do sung sướng; có kẻ các căn đầy đủ mà nghèo khổ hèn hạ, không được tự do, phải làm tôi tớ cho người. Nếu có nhân duyên thì sao lại như thế? Vậy nên các pháp đều có tự tánh, không do nhân duyên.
Lại nữa, thưa Cù Đàm, trẻ nhỏ ở đời chưa phân biệt được năm trần mà vẫn khi cười khi khóc; lúc cười là biết vui, lúc khóc là biết buồn. Vậy nên biết rằng tất cả các pháp đều có tự tánh.
Lại nữa, thưa Cù Đàm, các pháp ở đời có hai loại: một là có, hai là không. Có, tức như hư không; không, tức như sừng thỏ. Hai pháp ấy, một vì là có nên không do nhân duyên, một vì là không nên cũng chẳng phải do nhân duyên. Vậy nên các pháp vì có tự tánh mà không do nhân duyên."
Phật nói: "Này thiện nam tử, như ông nói rằng tính của năm đại thế nào thì tất cả các pháp cũng phải như thế, lý ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử, trong giáo pháp của ông, năm đại là thường còn; vậy vì cớ gì tất cả các pháp lại đều không thường còn? Nếu các vật ở đời là vô thường, thì vì cớ gì tính của năm đại lại không phải vô thường? Nếu năm đại thường còn thì các vật ở đời cũng phải thường còn. Vậy nên ông nói tính của năm đại vì có tự tánh nên không do nhân duyên, rồi bắt tất cả các pháp phải giống như năm đại, là điều không thể có.
Này thiện nam tử, ông nói vì công dụng nhất định nên có tự tánh, lý ấy không đúng. Vì sao? Vì mọi thứ đều do nhân duyên mà có tên gọi. Đã do nhân mà có tên thì cũng do nhân mà có nghĩa. Thế nào gọi là do nhân mà có tên? Như vật đeo trên trán gọi là tràng hoa, đeo ở cổ gọi là chuỗi ngọc, đeo ở cánh tay gọi là vòng tay, lắp vào xe gọi là bánh xe; lửa cháy ở cỏ cây gọi là lửa cỏ cây. Này thiện nam tử, cây khi mới mọc chưa có tính của mũi tên hay ngọn giáo; nhờ nhân duyên mà người thợ làm thành mũi tên, nhờ nhân duyên mà người thợ làm thành ngọn giáo. Vậy nên không nên nói tất cả các pháp có tự tánh.
Này thiện nam tử, ông nói như con rùa sinh trên cạn mà tự tính biết xuống nước, con bê sinh ra tự tính biết bú sữa, lý ấy không đúng. Vì sao? Nếu nói việc xuống nước không do nhân duyên, thì cũng đều chẳng do nhân duyên, sao nó không xuống lửa? Nếu nói con bê sinh ra tự tính biết mút (?) sữa không do nhân duyên, thì cũng đều chẳng do nhân duyên, sao nó không mút (?) sừng? Này thiện nam tử, nếu nói các pháp đều có tự tánh, không cần dạy bảo luyện tập, không có sự tăng tiến, lý ấy không đúng. Vì sao? Vì nay thấy có sự dạy bảo, nhờ duyên dạy bảo mà tăng tiến. Vậy nên biết là không có tự tánh.
Này thiện nam tử, nếu tất cả các pháp có tự tánh, thì các người Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tế tự trong xã hội Ấn Độ xưa) đều không nên vì muốn thân được trong sạch mà giết dê tế thần. Nếu họ vì thân mà tế lễ, thì nên biết là không có tự tánh. Này thiện nam tử, lời nói ở đời có ba kiểu: một là sắp làm, hai là đang làm, ba là đã làm xong. Nếu tất cả các pháp có tự tánh thì sao ở đời lại có ba kiểu nói ấy? Vì có ba kiểu nói ấy, nên biết mọi thứ đều không có tự tánh.
Này thiện nam tử, nếu nói các pháp có tự tánh, thì nên biết mỗi pháp đều có tính nhất định. Nếu có tính nhất định, thì một vật là cây mía sao lại làm ra được nước mía, mật, đường phèn, rượu, giấm…? Nếu chỉ có một tính, sao lại sinh ra được ngần ấy vị? Nếu từ một vật mà ra được ngần ấy thứ, thì nên biết các pháp không thể nhất định mỗi pháp chỉ có một tính. Này thiện nam tử, nếu tất cả các pháp có tính nhất định, thì vì sao bậc thánh uống nước mía, đường phèn, mật đen, đến khi nó thành rượu thì không uống, sau nó thành giấm thì lại được uống? Vậy nên biết là không có tính nhất định. Nếu không có tính nhất định, sao có thể chẳng do nhân duyên mà có?
Này thiện nam tử, ông nói tất cả các pháp có tự tánh, vậy sao ông lại dùng thí dụ? Nếu có thí dụ được, thì nên biết các pháp không có tự tánh; nếu có tự tánh thì nên biết không thể thí dụ. Người trí ở đời đều dùng thí dụ, nên biết các pháp không có tự tánh, không có một tính duy nhất.
Này thiện nam tử, ông hỏi thân có trước hay phiền não có trước, lý ấy không đúng. Vì sao? Nếu ta nói thân có trước, thì ông mới có thể vặn lại rằng ông cũng như ta. Ta không nói thân có trước, vậy vì cớ gì ông lại vặn hỏi như thế? Này thiện nam tử, thân và phiền não của tất cả chúng sinh đều không có trước sau, cùng một lúc mà có. Tuy cùng lúc mà có, nhưng nhất định là do phiền não mà có thân, chứ không bao giờ do thân mà có phiền não. Nếu ý ông cho rằng như hai mắt của người cùng lúc mà có, không nương vào nhau, mắt trái không nhờ mắt phải, mắt phải không nhờ mắt trái, phiền não với thân cũng như thế, thì lý ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử, ở đời ta thấy cái tim đèn và ánh sáng, tuy có cùng lúc, nhưng ánh sáng nhất định là nhờ tim đèn, chứ không bao giờ nhờ ánh sáng mà có tim đèn.
Này thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng vì thân không có trước nên biết là không có nhân, lý ấy không đúng. Vì sao? Nếu vì thân trước kia không có nhân duyên mà gọi là không, thì ông không nên nói tất cả các pháp đều có nhân duyên (?). Nếu nói vì không thấy nên không nói, thì nay ta thấy cái bình và những vật khác đều từ nhân duyên mà ra, sao ông không nói rằng như cái bình thế nào thì nhân duyên của thân trước kia cũng như thế? Này thiện nam tử, dù thấy hay không thấy, tất cả các pháp đều do nhân duyên, không có tự tánh.
Này thiện nam tử, nếu nói tất cả các pháp đều có tự tánh, không có nhân duyên, thì ông nhân đâu mà nói đến năm đại? Tính của năm đại chính là nhân duyên. Này thiện nam tử, nhân duyên của năm đại tuy là như thế, nhưng cũng không nên nói các pháp đều giống nhân duyên của năm đại. Như người đời nói: tất cả người xuất gia đều siêng năng giữ giới, thì những kẻ chiên-đà-la (giai cấp thấp hèn nhất trong xã hội Ấn Độ xưa, làm nghề đồ tể, giết người…) cũng phải siêng năng giữ giới như thế.
Này thiện nam tử, ông nói năm đại có tính cứng nhất định, nhưng ta xem tính ấy luôn biến chuyển nên không nhất định. Này thiện nam tử, váng sữa, sáp ong, nhựa cây, trong giáo pháp của ông gọi là đất. Đất ấy không nhất định: có lúc giống như nước, có lúc giống như đất. Cho nên không thể nói vì tự tánh mà cứng. Này thiện nam tử, thiếc trắng, chì, thiếc, đồng, sắt, vàng, bạc, trong giáo pháp của ông gọi là lửa. Lửa ấy có bốn tính: khi chảy lỏng là tính nước, khi động là tính gió, khi nóng là tính lửa, khi cứng là tính đất. Sao lại nói nhất định chỉ là tính lửa?
Này thiện nam tử, tính của nước gọi là chảy. Nếu khi nước đông lại mà không gọi là đất, vẫn gọi là nước, thì vì cớ gì khi sóng động lại không gọi là gió? Nếu động mà không gọi là gió, thì khi đông lại cũng không nên gọi là nước. Nếu hai nghĩa ấy là do nhân duyên, thì sao lại nói tất cả các pháp không do nhân duyên?
Này thiện nam tử, nếu nói rằng năm căn có tính thấy, nghe, hay biết, xúc chạm, nên đều là tự tánh, không do nhân duyên, lý ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử, cái tính của tự tánh thì không thể thay đổi. Nếu nói tính của mắt là thấy, thì phải luôn luôn thấy được, không thể có lúc thấy lúc không thấy. Vậy nên biết là do nhân duyên mà thấy, không phải không có nhân duyên.
Này thiện nam tử, ông nói không do năm trần mà sinh tham hay được giải thoát, lý ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử, việc sinh tham hay được giải thoát tuy không do nhân duyên năm trần, nhưng do giác quán (sự suy tính, nghĩ ngợi trong tâm) xấu nên sinh tham dục, do giác quán tốt nên được giải thoát. Này thiện nam tử, do nhân duyên bên trong mà sinh tham hay được giải thoát, do nhân duyên bên ngoài mà chúng tăng trưởng. Vậy nên ông nói tất cả các pháp đều có tự tánh, không do năm trần mà sinh tham hay được giải thoát, là điều không thể có.
Này thiện nam tử, ông nói người đầy đủ các căn mà thiếu của cải, không được tự do; người các căn khiếm khuyết mà nhiều của cải, được rất tự do; rồi lấy đó để chứng minh có tự tánh nên không do nhân duyên, lý ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử, chúng sinh do nghiệp mà có quả báo. Quả báo ấy có ba loại: một là hiện báo (quả báo nhận ngay trong đời này), hai là sinh báo (quả báo nhận ở đời kế tiếp), ba là hậu báo (quả báo nhận ở các đời sau nữa). Nghèo khổ hay giàu lớn, các căn đầy đủ hay không đầy đủ, là do nghiệp khác nhau. Nếu có tự tánh, thì người đủ các căn phải nhiều của cải, người nhiều của cải phải đủ các căn. Nay lại không phải vậy. Vậy nên biết chắc là không có tự tánh, mọi thứ đều do nhân duyên.
Này thiện nam tử, như ông nói trẻ nhỏ ở đời chưa phân biệt được nhân duyên năm trần mà cũng khóc cũng cười, nên tất cả đều có tự tánh, lý ấy không đúng. Vì sao? Nếu là tự tánh, thì cười phải luôn cười, khóc phải luôn khóc, không thể lúc cười lúc khóc. Nếu lúc cười lúc khóc, thì nên biết tất cả đều do nhân duyên. Vậy nên không thể nói tất cả các pháp có tự tánh nên không do nhân duyên."
Phạm chí thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu tất cả các pháp do nhân duyên mà có, thì thân này do nhân duyên gì?" Phật nói: "Này thiện nam tử, nhân duyên của thân này là phiền não và nghiệp." Phạm chí thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu thân này do phiền não và nghiệp, thì phiền não và nghiệp ấy có thể dứt được không?" Phật nói: "Đúng thế, đúng thế." Phạm chí lại thưa: "Bạch Thế Tôn, xin Ngài vì con phân tích giảng giải, để con nghe xong, ngay tại chỗ này mà dứt được hết." Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu biết hai bên và khoảng giữa đều không chướng ngại, thì người ấy dứt được phiền não và nghiệp."
"Bạch Thế Tôn, con đã hiểu biết, đã được con mắt chánh pháp." Phật nói: "Ông hiểu thế nào?" "Bạch Thế Tôn, hai bên tức là sắc và sự giải thoát khỏi sắc; khoảng giữa chính là bát chánh đạo (tám con đường chân chính: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói năng đúng, hành động đúng, sinh sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy." Phật nói: "Hay lắm, hay lắm! Này thiện nam tử, ông đã khéo biết hai bên, dứt được phiền não và nghiệp." "Bạch Thế Tôn, xin cho con xuất gia thọ giới." Phật nói: "Thiện lai tỳ-kheo (lời Phật gọi 'Lành thay, tỳ-kheo đã đến', tức Phật trực tiếp nhận làm tỳ-kheo)." Ngay lúc ấy ông dứt sạch phiền não của ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc — toàn bộ thế giới luân hồi), chứng quả A-la-hán.
Bấy giờ lại có một người Bà-la-môn tên là Hoằng Quảng nói thế này: "Thưa Cù Đàm, Ngài có biết điều tôi đang nghĩ không?" Phật nói: "Này thiện nam tử, Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, đã dứt sạch phiền não và khổ đau) là thường còn, pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác mà thành) là vô thường; cong tức là tà kiến, thẳng tức là thánh đạo (con đường của bậc thánh)." Bà-la-môn hỏi: "Thưa Cù Đàm, vì cớ gì Ngài nói như vậy?" "Này thiện nam tử, ý ông vẫn thường cho rằng: đi khất thực (đi xin ăn) là thường, nhận lời mời riêng (thí chủ mời riêng về nhà để cúng dường) là vô thường; vật cong là cái then cửa, vật thẳng là cột cờ của Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi). Cho nên ta nói: Niết-bàn là thường còn, pháp hữu vi là vô thường, cong là tà kiến, thẳng là tám chánh đạo; không phải như điều ông đã nghĩ trước đó."
Bà-la-môn nói: "Thưa Cù Đàm, Ngài thật biết tâm tôi. Tám chánh đạo này có khiến được tất cả chúng sinh diệt hết (phiền não và khổ đau) không?" Bấy giờ Thế Tôn im lặng không đáp. Bà-la-môn nói: "Thưa Cù Đàm, Ngài đã biết tâm tôi, sao nay tôi hỏi Ngài lại im lặng không đáp?"
Lúc ấy Kiều Trần Như liền nói thế này: "Thưa đại Bà-la-môn, nếu có ai hỏi thế giới có giới hạn hay không có giới hạn, Như Lai thường đều im lặng không đáp. Tám thánh đạo là thẳng, Niết-bàn là thường còn. Nếu tu tám thánh đạo thì được diệt hết; nếu không tu tập thì không thể được. Thưa đại Bà-la-môn, ví như một thành lớn, bốn bức tường thành không có một lỗ hổng nào, chỉ có một cửa. Người giữ cửa thông minh có trí, khéo phân biệt: ai nên cho qua thì cho qua, ai nên ngăn thì ngăn. Tuy không biết số người ra vào nhiều hay ít, nhưng biết chắc rằng tất cả ai ra vào đều phải qua cửa ấy. Này thiện nam tử, Như Lai cũng vậy: thành ví cho Niết-bàn, cửa ví cho tám chánh đạo, người giữ cửa ví cho Như Lai. Này thiện nam tử, nay Như Lai tuy không đáp ông là chúng sinh diệt hết hay không diệt hết, nhưng ai đã diệt hết thì nhất định đều phải tu tập tám chánh đạo này."
Bà-la-môn nói: "Hay lắm, hay lắm, thưa Đại đức Kiều Trần Như! Như Lai khéo nói pháp vi diệu. Nay tôi thật muốn biết thành, biết đường, và tự mình làm người giữ cửa." Kiều Trần Như nói: "Hay lắm, hay lắm! Ông Bà-la-môn đã phát được tâm rộng lớn cao tột." Phật nói: "Thôi, thôi, Kiều Trần Như! Vị Bà-la-môn này không phải mới hôm nay phát tâm ấy. Về thuở quá khứ, cách đây vô lượng kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài), có một vị Phật Thế Tôn hiệu là Phổ Quang Minh, đủ mười danh hiệu: Như Lai (bậc theo đúng chân lý mà đến), Ứng (bậc đáng được cúng dường), Chánh biến tri (bậc biết đúng đắn và biết khắp tất cả), Minh hạnh túc (bậc trí sáng và đức hạnh đều đầy đủ), Thiện thệ (bậc khéo đi đến bờ giải thoát), Thế gian giải (bậc hiểu rõ thế gian), Vô thượng sĩ (bậc cao quý không ai hơn), Điều ngự trượng phu (bậc khéo dạy dỗ, chế ngự người), Thiên nhân sư (thầy của trời và người), Phật Thế Tôn (bậc giác ngộ được đời tôn kính). Người này từ trước đã ở chỗ đức Phật ấy phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, sẽ thành Phật trong Hiền kiếp (kiếp hiện tại, trong đó có một nghìn vị Phật ra đời). Ông ấy đã từ lâu thông suốt, hiểu rõ tướng trạng của các pháp; vì chúng sinh mà hiện ở trong ngoại đạo, tỏ ra như không biết gì. Vì nhân duyên ấy, này Kiều Trần Như, ông không nên khen rằng: 'Hay lắm, hay lắm, nay ông phát được tâm lớn như thế.'"
Bấy giờ Thế Tôn đã biết, liền bảo Kiều Trần Như: "Tỳ-kheo A-nan nay đang ở đâu?" Kiều Trần Như thưa: "Bạch Thế Tôn, tỳ-kheo A-nan đang ở ngoài rừng Sa-la, cách đại hội này mười hai do-tuần (đơn vị đo đường của Ấn Độ xưa, mỗi do-tuần khoảng mười mấy cây số), đang bị sáu vạn bốn nghìn ức (một ức là một trăm triệu) ma quấy rối. Các ma ấy đều tự biến thân thành hình dạng Như Lai.
Có ma nói rằng tất cả các pháp do nhân duyên sinh; có ma nói tất cả các pháp không do nhân sinh; có ma nói tất cả nhân duyên đều là pháp thường còn, những gì do duyên sinh đều là vô thường; có ma nói năm ấm (tức năm uẩn: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) là thật, có ma nói là giả. Về nhập (sáu giác quan cùng sáu đối tượng của chúng) và giới (mười tám thành phần gồm giác quan, đối tượng và sự nhận biết) cũng vậy. Có ma nói có mười hai nhân duyên (mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử: từ vô minh đến già chết); có ma nói chỉ có bốn duyên (bốn loại điều kiện sinh ra các pháp). Có ma nói các pháp như trò ảo thuật, như vật biến hóa, như ánh nắng dợn lên lúc trời nóng. Có ma nói nhờ nghe mà được pháp, có ma nói nhờ suy nghĩ mà được pháp, có ma nói nhờ tu tập mà được pháp.
Lại có ma nói về phép bất tịnh quán (quán thân thể là nhơ nhớp để dứt lòng tham dục); lại có ma nói về phép quán hơi thở ra vào; lại có ma nói về phép quán tứ niệm xứ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: quán thân là nhơ, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta); lại có ma nói về ý nghĩa ba loại quán và bảy phương tiện (bảy bậc tu tập chuẩn bị trước khi vào thánh vị); lại có ma nói về noãn pháp, đỉnh pháp, nhẫn pháp, thế đệ nhất pháp (bốn bậc tu chuẩn bị ngay trước khi vào hàng thánh: noãn là 'hơi ấm' như lửa sắp bùng, đỉnh là đỉnh cao, nhẫn là chấp nhận chân lý, thế đệ nhất là bậc cao nhất của người phàm), về địa vị hữu học và vô học (hữu học là người đã vào hàng thánh nhưng còn phải học; vô học là bậc A-la-hán), về Bồ-tát từ sơ trụ (bậc thứ nhất) cho đến thập trụ (bậc thứ mười). Có ma nói về không, vô tướng, vô tác.
Lại có ma nói về tu-đa-la (phần kinh văn viết bằng văn xuôi), kỳ-dạ (thơ kệ lặp lại ý phần văn xuôi), tỳ-già-la-na (lời Phật báo trước việc thành Phật của đệ tử), già-đà (thơ kệ đứng riêng), ưu-đà-na (lời Phật tự nói ra không đợi ai hỏi), ni-đà-na (chuyện duyên khởi vì sao Phật nói pháp), a-ba-đà-na (những thí dụ), y-đế-mục-đa-già (chuyện đời trước của các đệ tử), xà-đà-già (chuyện tiền thân của Phật), tỳ-phật-lược (giáo lý sâu rộng), a-phù-đà-đạt-ma (chuyện thần diệu chưa từng có), ưu-ba-đề-xá (phần bàn luận giải thích giáo lý) — mười hai bộ loại kinh điển.
Có ma nói về tứ niệm xứ, tứ chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), tứ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, siêng năng, nhất tâm, quán xét), ngũ căn (năm căn lành: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ đúng, định tâm, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn lành ấy lớn mạnh mà thành), thất giác phần (bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ), bát thánh đạo (tức tám chánh đạo).
Có ma nói về nội không (sáu giác quan bên trong là không, không có thực thể), ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), hữu vi không (các pháp do tạo tác là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), vô thủy không (cái không có khởi đầu cũng là không), tánh không (bản tính của các pháp là không), viễn ly không (lìa xa mà thấy không) (?), tán không (do các phần hợp lại rồi tan rã nên là không), tự tướng không (tướng riêng của từng pháp là không), vô tướng không, ấm không, nhập không, giới không, thiện không, bất thiện không, vô ký không (những gì không thiện không ác cũng là không), bồ-đề không (sự giác ngộ cũng không), đạo không, Niết-bàn không, hành không, đắc không (sự chứng đắc cũng không), đệ nhất nghĩa không (chân lý tối thượng cũng không có thực thể), không không (cái 'không' cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không).
Có ma hiện thần thông biến hóa: thân phun ra nước và lửa; hoặc phần trên thân phun nước, phần dưới phun lửa; phần dưới phun nước, phần trên phun lửa; nằm nghiêng sườn trái xuống dưới thì sườn phải phun nước; nằm nghiêng sườn phải xuống dưới thì sườn trái phun nước; một bên sườn nổ sấm, một bên sườn đổ mưa. Có ma hiện ra các thế giới của chư Phật; lại có ma hiện cảnh Bồ-tát lúc mới sinh ra đi bảy bước; lúc ở trong thâm cung hưởng năm thú vui dục; lúc mới xuất gia tu khổ hạnh (lối tu hành hạ thân xác); lúc đến cây bồ-đề ngồi nhập tam-muội; lúc phá tan quân ma và chuyển pháp luân (giảng pháp lần đầu, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi); lúc thị hiện đại thần thông và vào Niết-bàn.
Bạch Thế Tôn, tỳ-kheo A-nan thấy những việc ấy rồi nghĩ thế này: 'Những phép thần biến như thế từ trước đến nay ta chưa từng thấy. Ai làm ra đây? Phải chăng là Thế Tôn Thích-ca làm?' Muốn đứng dậy, muốn nói, đều không theo ý mình được. Vì tỳ-kheo A-nan đã sa vào lưới ma, nên lại nghĩ: 'Các đức Phật nói mỗi vị một khác, nay ta nên nghe theo lời ai?' Bạch Thế Tôn, A-nan hiện đang chịu khổ rất lớn, tuy nhớ đến Như Lai nhưng không ai cứu được. Vì nhân duyên ấy mà không đến được giữa đại chúng này."
Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc tu hành đã tiến rất xa trên đường thành Phật) Văn-thù-sư-lợi bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, trong đại chúng này có các vị Bồ-tát, có vị đã một đời phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có vị đã phát tâm bồ-đề trải qua vô lượng đời; đã cúng dường được vô lượng đức Phật; tâm các vị vững chắc, tu hành đầy đủ từ đàn ba-la-mật cho đến bát-nhã ba-la-mật (sáu hạnh lớn đưa người sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ; đàn là bố thí, bát-nhã là trí tuệ), thành tựu công đức; đã từ lâu gần gũi vô lượng đức Phật, tu phạm hạnh trong sạch, được tâm bồ-đề không thoái chuyển (không bao giờ lui sụt), được bất thoái nhẫn (sự an trú vào chân lý không lui sụt), bất thoái chuyển trì (sức ghi nhớ giữ gìn giáo pháp không bao giờ mất), được như pháp nhẫn (sự an trú đúng như pháp), được Thủ-lăng-nghiêm cùng vô lượng tam-muội.
Những vị như thế nghe kinh Đại thừa (giáo pháp lớn, hướng đến việc cứu độ tất cả chúng sinh và thành Phật) không bao giờ sinh nghi; khéo phân biệt và giảng nói rằng Tam bảo cùng một thể tính, thường còn không đổi; nghe điều không thể nghĩ bàn mà không kinh ngạc; nghe các nghĩa 'không' mà tâm không sợ hãi; thông suốt rõ ràng tính chất của tất cả các pháp; có thể thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn) tất cả mười hai bộ kinh, giảng rộng nghĩa lý; lại có thể thọ trì mười hai bộ kinh của vô lượng đức Phật. Lo gì không thọ trì được bộ kinh Đại Niết-bàn này, mà vì cớ gì Ngài lại hỏi Kiều Trần Như A-nan đang ở đâu?"
Bấy giờ Thế Tôn bảo Văn-thù-sư-lợi: "Hãy lắng nghe, hãy lắng nghe! Này thiện nam tử, sau khi ta thành Phật được hơn hai mươi năm, ta ở thành Vương Xá. Lúc ấy ta bảo các tỳ-kheo: 'Này các tỳ-kheo, nay trong chúng này ai có thể vì ta thọ trì mười hai bộ kinh của Như Lai, lo liệu những việc cần dùng bên cạnh ta, mà cũng không bỏ mất lợi ích tu hành của chính mình?' Khi ấy Kiều Trần Như ở trong chúng đến thưa với ta: 'Con có thể thọ trì mười hai bộ kinh, lo liệu việc bên cạnh Ngài, mà không bỏ mất việc tu hành lợi ích cho mình.' Ta nói: 'Kiều Trần Như, ông đã già yếu, chính ông còn cần người giúp, sao lại muốn làm người hầu cho ta?'
Lúc ấy Xá-lợi-phất cũng nói: 'Con có thể thọ trì tất cả lời Phật, lo liệu những việc cần dùng, mà không bỏ mất việc tu hành lợi ích cho mình.' Ta nói: 'Xá-lợi-phất, ông đã già yếu, chính ông còn cần người giúp, sao lại muốn làm người hầu cho ta?' Cho đến năm trăm vị A-la-hán cũng đều như vậy, ta đều không nhận.
Khi ấy Mục-liên ở trong đại chúng suy nghĩ: 'Nay Như Lai không nhận năm trăm vị tỳ-kheo làm người hầu, vậy ý Phật muốn để ai làm?' Nghĩ vậy rồi liền nhập định, quán thấy tâm Như Lai hướng về A-nan, rõ ràng như mặt trời mới mọc chiếu sáng bức vách phía tây. Thấy vậy rồi liền xuất định, nói với Kiều Trần Như: 'Thưa Đại đức, tôi thấy Như Lai muốn để A-nan hầu hạ bên cạnh.'
Bấy giờ Kiều Trần Như cùng năm trăm vị A-la-hán đến chỗ A-nan nói: 'A-nan, nay ông nên làm người hầu cho Như Lai, xin hãy nhận việc ấy.' A-nan nói: 'Thưa các Đại đức, tôi thật không kham nổi việc hầu hạ Như Lai. Vì sao? Như Lai tôn quý như sư tử chúa, như rồng, như lửa; tôi thì nhơ yếu, làm sao đảm đương được?' Các tỳ-kheo nói: 'A-nan, ông nghe lời chúng tôi mà hầu hạ Như Lai thì được lợi ích lớn.' Nói lần thứ hai, lần thứ ba cũng vậy. A-nan nói: 'Thưa các Đại đức, tôi cũng không cầu lợi ích lớn, thật không kham nổi việc hầu hạ bên cạnh.'
Bấy giờ Mục-kiền-liên lại nói: 'A-nan, ông nay chưa biết.' A-nan nói: 'Thưa Đại đức, xin nói cho tôi biết.' Mục-kiền-liên nói: 'Hôm trước Như Lai tìm người hầu trong chúng Tăng, năm trăm vị A-la-hán đều xin làm, Như Lai không cho. Tôi liền nhập định, thấy ý Như Lai muốn để ông làm. Sao nay ông lại không chịu nhận?' A-nan nghe xong chắp tay quỳ thẳng, nói: 'Thưa các Đại đức, nếu có việc ấy, xin Như Lai Thế Tôn ban cho tôi ba điều nguyện, thì tôi sẽ thuận theo lệnh của chúng Tăng mà hầu hạ bên cạnh.' Mục-kiền-liên hỏi: 'Ba điều nguyện gì?' A-nan nói: 'Một là, nếu Như Lai có cho tôi áo cũ, xin cho phép tôi không nhận. Hai là, nếu Như Lai nhận lời mời riêng của đàn-việt (thí chủ, người bố thí cúng dường), xin cho phép tôi không đi theo. Ba là, xin cho phép tôi ra vào gặp Phật không hạn định giờ giấc. Ba điều ấy nếu Phật cho phép, tôi sẽ thuận theo lệnh của chúng Tăng.'
Bấy giờ Kiều Trần Như cùng năm trăm tỳ-kheo trở lại chỗ ta, nói: 'Chúng con đã khuyên tỳ-kheo A-nan, ông chỉ xin ba điều nguyện, nếu Phật cho phép thì sẽ thuận theo lệnh của chúng Tăng.' Này Văn-thù-sư-lợi, lúc ấy ta khen A-nan rằng: 'Hay lắm, hay lắm! Tỳ-kheo A-nan đầy đủ trí tuệ, thấy trước những lời chê bai. Vì sao? Vì sẽ có người nói rằng ông vì cơm áo mà hầu hạ Như Lai; cho nên ông xin trước là không nhận áo cũ, không đi theo những lời mời riêng. Này Kiều Trần Như, tỳ-kheo A-nan đầy đủ trí tuệ: nếu ra vào có giờ giấc thì không thể làm lợi ích rộng rãi cho bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di), cho nên xin được ra vào không hạn giờ. Này Kiều Trần Như, ta vì A-nan mà chấp thuận ba điều ấy, theo đúng ý nguyện của ông.' Bấy giờ Mục-kiền-liên trở lại chỗ A-nan, nói với A-nan: 'Tôi đã vì ông thưa xin ba điều, Như Lai đại từ đều đã chấp thuận cả.' A-nan nói: 'Thưa Đại đức, nếu Phật đã cho phép, xin được đến hầu hạ.'
Này Văn-thù-sư-lợi, A-nan hầu ta hơn hai mươi năm, đầy đủ tám điều không thể nghĩ bàn. Tám điều ấy là gì? Một là, từ khi hầu ta đến nay hơn hai mươi năm, chưa từng theo ta nhận bữa ăn do người mời riêng. Hai là, từ khi hầu ta đến nay, chưa từng nhận áo cũ của ta. Ba là, từ khi hầu ta đến nay, đến chỗ ta không bao giờ không đúng lúc. Bốn là, từ khi hầu ta đến nay, tuy vẫn còn đầy đủ phiền não, theo ta ra vào nơi các vua chúa, sát-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc võ tướng), nhà quyền quý dòng họ lớn, thấy các người nữ cùng con gái của trời, của rồng mà không sinh lòng dục. Năm là, từ khi hầu ta đến nay, ghi nhớ giữ gìn mười hai bộ kinh ta nói, mỗi kinh nghe qua tai một lần là không bao giờ hỏi lại, như rót nước từ bình này sang bình khác, chỉ trừ một lần hỏi.
Này thiện nam tử, khi thái tử Lưu Ly giết dòng họ Thích, phá hủy thành Ca-tỳ-la (quê hương của Phật), A-nan lúc ấy lòng buồn khổ, khóc lớn thành tiếng, đến chỗ ta nói: 'Con cùng Như Lai đều sinh ra ở thành này, cùng một dòng họ Thích, sao Như Lai sắc mặt vẫn như thường, còn con thì tiều tụy?' Lúc ấy ta đáp: 'A-nan, vì ta tu không định (thiền định quán các pháp đều là không) nên không giống ông.' Qua ba năm sau, ông trở lại hỏi ta: 'Bạch Thế Tôn, trước kia con ở thành Ca-tỳ-la từng nghe Như Lai tu không tam-muội, việc ấy là thật hay hư?' Ta nói: 'A-nan, đúng thế, đúng thế, như ông nói.'
Sáu là, từ khi hầu ta đến nay, tuy chưa được tha tâm trí (trí biết được tâm người khác), nhưng luôn biết Như Lai đang nhập vào các định nào. Bảy là, từ khi hầu ta đến nay, tuy chưa được nguyện trí (trí muốn biết điều gì thì biết điều ấy), nhưng biết rõ những chúng sinh như thế nào đến chỗ Như Lai thì ngay hiện tại được bốn quả sa-môn (bốn quả vị thánh của người xuất gia: Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán), có người về sau mới được, có người được thân người, có người được thân trời. Tám là, từ khi hầu ta đến nay, những lời bí mật của Như Lai đều hiểu rõ được.
Này thiện nam tử, tỳ-kheo A-nan đầy đủ tám điều không thể nghĩ bàn như thế, cho nên ta gọi tỳ-kheo A-nan là kho đa văn (kho tàng của sự nghe nhiều, nhớ nhiều giáo pháp). Này thiện nam tử, tỳ-kheo A-nan đầy đủ tám pháp, nên có thể giữ gìn trọn vẹn mười hai bộ kinh. Tám pháp ấy là gì? Một là căn lòng tin vững chắc. Hai là tâm chất phác ngay thẳng. Ba là thân không bệnh khổ. Bốn là luôn siêng năng tinh tấn. Năm là đầy đủ tâm nhớ nghĩ. Sáu là tâm không kiêu mạn. Bảy là thành tựu định và tuệ. Tám là đầy đủ trí tuệ sinh ra từ sự nghe.
Này Văn-thù-sư-lợi, đệ tử thị giả (người hầu cận) của đức Phật Tỳ-bà-thi tên là A-thúc-ca, cũng đầy đủ tám pháp như thế. Đệ tử thị giả của đức Như Lai Thi-khí tên là Sai-ma-ca-la. Đệ tử thị giả của đức Phật Tỳ-xá-phù tên là Ưu-ba-phiến-đà. Đệ tử thị giả của đức Phật Ca-la-cưu-thôn-đà tên là Bạt-đề. Đệ tử thị giả của đức Phật Ca-na-hàm Mâu-ni tên là Tô-để. Đệ tử thị giả của đức Phật Ca-diếp tên là Diệp-bà-mật-đa. (Đây là các vị Phật ra đời trước Phật Thích-ca.) Các vị ấy đều đầy đủ tám pháp như thế. Nay A-nan của ta cũng đầy đủ tám pháp như thế, cho nên ta gọi tỳ-kheo A-nan là kho đa văn.
Này thiện nam tử, như ông nói, trong đại chúng này tuy có vô lượng vô biên Bồ-tát, nhưng các vị Bồ-tát ấy đều có trọng trách, đó là đại từ đại bi (lòng thương yêu và xót thương lớn lao đối với mọi chúng sinh). Vì nhân duyên từ bi ấy, mỗi vị đều bận rộn lo dạy dỗ, cảm hóa quyến thuộc (những người theo mình) và trang nghiêm tự thân. Vì nhân duyên ấy, sau khi ta vào Niết-bàn, các vị không thể truyền bá thông suốt mười hai bộ kinh; nếu có vị Bồ-tát đôi khi giảng nói thì người ta cũng không tin nhận.
Này Văn-thù-sư-lợi, tỳ-kheo A-nan là em của ta, hầu hạ ta hơn hai mươi năm, những pháp đã nghe đều thọ trì đầy đủ, ví như rót nước đổ vào một đồ đựng. Cho nên nay ta hỏi A-nan đang ở đâu, muốn để ông thọ trì kinh Niết-bàn này. Này thiện nam tử, sau khi ta vào Niết-bàn, những gì tỳ-kheo A-nan chưa được nghe thì Bồ-tát Hoằng Quảng sẽ có thể truyền bá; những gì A-nan đã nghe thì tự mình có thể truyền bá thông suốt.
Này Văn-thù-sư-lợi, tỳ-kheo A-nan hiện đang ở nơi khác, cách ngoài hội này mười hai do-tuần, đang bị sáu vạn bốn nghìn ức ma quấy rối. Ông hãy đến đó, cất tiếng lớn nói: 'Hỡi tất cả các ma, hãy lắng nghe, hãy lắng nghe! Nay Như Lai nói đại đà-la-ni (câu thần chú lớn, có năng lực giữ gìn điều lành và ngăn điều ác).' Tất cả trời, rồng, càn-thát-bà (thần nhạc cõi trời), a-tu-la (loài thần hay giận dữ, hiếu chiến), ca-lâu-la (chim thần cánh vàng), khẩn-na-la (thần ca hát cõi trời), ma-hầu-la-già (thần rắn lớn), người và loài không phải người, thần núi, thần cây, thần sông, thần biển, thần nhà cửa…, nghe tên của thần chú này, không ai là không cung kính thọ trì.
Đà-la-ni này được các đức Phật Thế Tôn nhiều như số cát của mười con sông Hằng cùng nhau tuyên nói. Nó có thể chuyển thân nữ thành thân nam, khiến người tự biết được túc mạng (các đời trước của mình). Nếu người nhận giữ năm điều: một là phạm hạnh, hai là kiêng thịt, ba là kiêng rượu, bốn là kiêng các thứ cay nồng (như hành, tỏi, hẹ…), năm là ưa ở nơi vắng lặng; nhận giữ năm điều ấy rồi, hết lòng tin nhận, đọc tụng, chép viết đà-la-ni này, thì nên biết người ấy liền vượt khỏi bảy mươi bảy ức thân xấu ác." Bấy giờ Thế Tôn liền nói thần chú ấy:
A-ma-lệ, Tỳ-ma-lệ, Niết-ma-lệ, Mông-già-lệ, Hê-ma-la, Nhã-kiệt-bệ, Tam-mạn-na-bạt-đề, Sa-bà-tha-sa-đàn-ni, Bà-la-ma-tha-sa-đàn-ni, Ma-na-tư, A-chuyết-đề, Tỳ-la-chỉ, Am-la-lại-đê, Bà-lam-di-bà-lam, Ma-sa-lệ, Phú-nê-phú-na-ma-nô-lại-đề.
Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi nhận đà-la-ni này từ Phật rồi, đến chỗ A-nan, ở giữa đám ma nói rằng: "Hỡi quyến thuộc của ma, hãy lắng nghe ta nói thần chú đà-la-ni mà ta đã nhận từ Phật." Ma vương nghe đà-la-ni ấy rồi, đều phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, bỏ việc làm của ma, liền thả A-nan ra. Văn-thù-sư-lợi cùng A-nan đi đến chỗ Phật. A-nan thấy Phật, hết lòng lễ kính rồi lui đứng một bên.
Phật bảo A-nan: "Ngoài rừng Sa-la này có một phạm chí tên là Tu-bạt-đà, đã một trăm hai mươi tuổi. Tuy được năm thần thông (năm năng lực siêu phàm của người tu thế gian, chưa có năng lực dứt sạch phiền não) nhưng chưa bỏ được kiêu mạn; đã đạt được định phi tưởng phi phi tưởng (tầng thiền định cao nhất của cõi vô sắc, tâm vi tế đến mức không còn tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không có tưởng), rồi sinh ý nghĩ cho rằng mình đã được nhất thiết trí (trí biết tất cả) và đã đến Niết-bàn. Ông hãy đến đó nói với Tu-bạt-đà rằng: 'Như Lai ra đời hiếm có như hoa ưu-đàm (loài hoa tương truyền ba nghìn năm mới nở một lần), nửa đêm nay sẽ vào bát-niết-bàn. Nếu có điều gì muốn làm thì nên làm kịp lúc, đừng để ngày sau phải hối hận.' Này A-nan, lời ông nói thì ông ấy nhất định tin nhận. Vì sao? Vì ông trong năm trăm đời trước từng làm con của Tu-bạt-đà; lòng thương yêu thói quen của người ấy vẫn chưa hết, vì nhân duyên ấy mà tin nhận lời ông."
Bấy giờ A-nan vâng lời Phật dạy, đến chỗ Tu-bạt-đà nói: "Thưa nhân giả (cách gọi tôn trọng người đối diện), ngài nên biết, Như Lai ra đời hiếm có như hoa ưu-đàm, nửa đêm nay sẽ vào bát-niết-bàn. Nếu muốn làm điều gì thì nên làm kịp lúc, đừng để ngày sau phải hối hận." Tu-bạt-đà nói: "Hay lắm, A-nan! Nay tôi sẽ đến chỗ Như Lai." Bấy giờ A-nan cùng Tu-bạt-đà trở về chỗ Phật.
Tu-bạt-đà đến nơi, thăm hỏi rồi nói: "Thưa Cù Đàm, nay tôi muốn hỏi, xin Ngài theo ý tôi mà đáp." Phật nói: "Này Tu-bạt-đà, nay đúng là lúc, ông cứ hỏi, ta sẽ dùng phương tiện (cách khéo léo thích hợp) theo ý ông mà đáp." "Thưa Cù Đàm, có các sa-môn (người xuất gia tu hành), Bà-la-môn nói rằng: tất cả chúng sinh chịu quả báo khổ hay vui đều theo nhân duyên của nghiệp gốc ngày trước. Cho nên nếu ai giữ giới tinh tấn, chịu khổ nơi thân và tâm, thì có thể phá được nghiệp gốc; nghiệp gốc đã hết thì mọi khổ đều diệt; mọi khổ đã diệt thì được Niết-bàn. Nghĩa ấy thế nào?"
Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu có sa-môn, Bà-la-môn nào nói như thế, vì lòng thương xót, ta thường đến chỗ những người ấy. Đến rồi ta sẽ hỏi: 'Thưa nhân giả, ngài thật nói như thế chăng?' Nếu họ đáp: 'Tôi nói như thế. Vì sao? Thưa Cù Đàm, tôi thấy có chúng sinh quen làm điều ác mà nhiều của cải, thân được tự do sung sướng; lại thấy có người tu thiện mà nghèo khổ thiếu thốn, không được tự do; lại thấy có người ra sức làm lụng tìm của mà không được; lại thấy có người không cầu mà tự nhiên được; lại thấy có người có lòng từ không giết hại mà lại chết yểu; lại thấy có người thích giết hại mà vẫn sống thọ; lại thấy có người tu phạm hạnh trong sạch, siêng năng giữ giới, có người được giải thoát, có người không được. Vì thế tôi nói tất cả chúng sinh chịu quả báo khổ vui đều do nhân duyên nghiệp gốc ngày trước.'
Này Tu-bạt-đà, ta sẽ lại hỏi: 'Thưa nhân giả, ngài thật thấy được nghiệp quá khứ chăng? Nếu có nghiệp ấy thì nhiều hay ít? Khổ hạnh hiện tại phá được bao nhiêu? Có biết được nghiệp ấy đã hết hay chưa hết không? Nghiệp ấy hết rồi thì mọi thứ đều hết chăng?' Nếu họ đáp: 'Tôi thật không biết.' Ta sẽ vì người ấy đưa ra thí dụ: Ví như có người thân bị trúng tên độc, người nhà mời thầy thuốc đến nhổ mũi tên. Nhổ tên xong, thân được yên ổn. Mười năm sau, người ấy vẫn còn nhớ rõ ràng: 'Thầy thuốc ấy đã nhổ mũi tên độc cho ta, lấy thuốc bôi đắp, khiến ta được lành, yên ổn vui vẻ.' Ngài đã không biết nghiệp gốc quá khứ, thì làm sao biết được khổ hạnh hiện tại nhất định phá được nghiệp quá khứ?
Nếu họ lại nói: 'Thưa Cù Đàm, Ngài nay cũng có nghiệp gốc quá khứ, sao lại chỉ trách nghiệp quá khứ của tôi? Trong kinh của Cù Đàm cũng nói: nếu thấy có người giàu sang tự do, nên biết người ấy đời trước ưa bố thí. Như thế chẳng phải gọi là nghiệp quá khứ sao?' Ta sẽ lại đáp: 'Thưa nhân giả, biết như thế gọi là biết bằng suy đoán, không gọi là biết thật. Trong Phật pháp của ta, có khi do nhân mà biết quả, có khi từ quả mà biết nhân. Trong Phật pháp của ta có nghiệp quá khứ, có nghiệp hiện tại; ngài thì không như vậy, chỉ có nghiệp quá khứ, không có nghiệp hiện tại. Giáo pháp của ngài không dùng phương tiện để dứt nghiệp; pháp của ta không như vậy, mà dùng phương tiện để dứt. Ngài cho rằng nghiệp hết thì khổ hết; ta thì không như vậy, phiền não hết thì nghiệp và khổ mới hết. Cho nên nay ta trách cái nghiệp quá khứ của ngài.'
Nếu người ấy nói: 'Thưa Cù Đàm, tôi thật không biết, chỉ nhận lời ấy từ thầy. Thầy nói như thế, tôi thật không có lỗi.' Ta nói: 'Thưa nhân giả, thầy của ngài là ai?' Nếu họ đáp: 'Là Phú-lan-na (một vị thầy ngoại đạo thời Phật).' Ta lại nói: 'Sao trước kia ngài không hỏi kỹ từng điều: Đại sư có thật biết nghiệp quá khứ không? Nếu thầy ngài nói: Ta không biết, thì sao ngài lại nhận lời thầy ấy? Nếu nói: Ta biết, thì lại nên hỏi: Nhân duyên khổ bậc thấp có phải chịu khổ bậc vừa, bậc cao không? Nhân duyên khổ bậc vừa có phải chịu khổ bậc thấp, bậc cao không? Nhân duyên khổ bậc cao có phải chịu khổ bậc vừa, bậc thấp không? Nếu nói không, thì lại nên hỏi: Sao thầy nói quả báo khổ vui chỉ do nghiệp quá khứ mà không do hiện tại?
Lại nên hỏi: Cái khổ hiện tại này, ở quá khứ có không? Nếu ở quá khứ có, thì nghiệp quá khứ đã hết sạch cả rồi; nếu đã hết sạch, sao lại còn chịu cái thân hôm nay? Nếu quá khứ không có mà chỉ hiện tại mới có, thì sao lại nói khổ vui của chúng sinh đều do nghiệp quá khứ? Thưa nhân giả, nếu biết khổ hạnh hiện tại phá được nghiệp quá khứ, thì khổ hạnh hiện tại lại lấy gì mà phá? Nếu không phá được thì khổ là thường còn; khổ nếu thường còn, sao lại nói được giải thoát khỏi khổ? Nếu còn có hạnh khác phá được khổ hạnh, thì quá khứ đã hết, sao còn có khổ?
Thưa nhân giả, khổ hạnh như thế có khiến nghiệp vui phải chịu quả khổ được không? Có khiến nghiệp khổ được hưởng quả vui không? Có khiến nghiệp không khổ không vui thành ra không chịu quả không? Có khiến hiện báo thành sinh báo không? Có khiến sinh báo thành hiện báo không? Có khiến hai loại báo ấy thành không có báo không? Có khiến định báo (quả báo nhất định phải chịu) thành không có báo không? Có khiến không có báo thành định báo không?' Nếu họ lại nói: 'Thưa Cù Đàm, không thể.' Ta sẽ lại nói: 'Thưa nhân giả, nếu không thể, thì vì cớ gì mà chịu khổ hạnh ấy? Thưa nhân giả, nên biết rằng nhất định có nghiệp quá khứ và có nhân duyên hiện tại. Cho nên ta nói: do phiền não mà sinh nghiệp, do nghiệp mà chịu quả báo.
Thưa nhân giả, nên biết rằng tất cả chúng sinh có nghiệp quá khứ, có nhân hiện tại. Chúng sinh tuy có nghiệp thọ mạng từ quá khứ, nhưng vẫn phải nhờ vào nhân duyên ăn uống hiện tại. Thưa nhân giả, nếu nói chúng sinh chịu khổ chịu vui nhất định do nhân duyên nghiệp gốc quá khứ, thì việc ấy không đúng. Vì sao? Thưa nhân giả, ví như có người vì vua trừ kẻ thù, nhờ nhân duyên ấy mà được nhiều của báu, nhờ của báu ấy mà hưởng vui hiện tại; người như thế hiện tại tạo nhân vui, hiện tại hưởng quả vui. Ví như có người giết con yêu của vua, vì nhân duyên ấy mà mất mạng; người như thế hiện tại tạo nhân khổ, hiện tại chịu quả khổ. Thưa nhân giả, tất cả chúng sinh hiện tại do bốn đại (đất, nước, lửa, gió trong thân), thời tiết, đất đai, người xung quanh mà chịu khổ chịu vui. Cho nên ta nói: tất cả chúng sinh không nhất thiết đều do nghiệp gốc quá khứ mà chịu khổ vui.
Thưa nhân giả, nếu nhờ sức của việc dứt nghiệp mà được giải thoát, thì tất cả bậc thánh đều không được giải thoát. Vì sao? Vì nghiệp gốc quá khứ của tất cả chúng sinh không có đầu không có cuối. Cho nên ta nói: khi tu thánh đạo, chính đạo ấy ngăn được những nghiệp không đầu không cuối. Thưa nhân giả, nếu chịu khổ hạnh mà được đạo, thì tất cả loài vật đều phải được đạo. Vì thế trước hết phải điều phục tâm, chứ không phải điều phục thân. Vì nhân duyên ấy, trong kinh ta có nói: Hãy chặt phá khu rừng này, đừng chặt phá cái cây. Vì sao? Vì nỗi sợ sinh ra từ khu rừng chứ không sinh ra từ cái cây. Muốn điều phục thân, trước phải điều phục tâm. Tâm ví như khu rừng, thân ví như cái cây.'"
Tu-bạt-đà thưa: "Bạch Thế Tôn, con đã điều phục tâm trước rồi." Phật nói: "Này thiện nam tử, nay ông làm sao điều phục tâm trước được?" Tu-bạt-đà thưa: "Bạch Thế Tôn, trước hết con suy xét: dục lạc là vô thường, không vui, không sạch; quán thấy sắc (cõi sắc, cõi thiền định còn hình sắc vi tế) là thường còn, vui, trong sạch. Quán như thế rồi, các kết (sợi dây trói buộc) của cõi dục dứt, đạt đến cõi sắc. Vì thế gọi là điều phục tâm trước. Kế đó lại quán sắc: sắc là vô thường, như ung nhọt, như ghẻ lở, như thuốc độc, như mũi tên; thấy vô sắc (cõi vô sắc, cõi thiền định không còn hình sắc) là thường còn, trong sạch, vắng lặng. Quán như thế rồi, các kết của cõi sắc dứt hết, đạt đến cõi vô sắc. Vì thế gọi là điều phục tâm trước. Kế đó lại quán tưởng: tưởng là vô thường, như ung nhọt, ghẻ lở, thuốc độc, mũi tên. Quán như thế rồi, đạt đến cõi phi tưởng phi phi tưởng. Cõi phi tưởng phi phi tưởng ấy chính là nhất thiết trí, vắng lặng, trong sạch, không còn sa đọa, thường hằng không đổi. Vì thế con có thể điều phục tâm mình."
Phật nói: "Này thiện nam tử, ông sao gọi là điều phục được tâm? Định phi tưởng phi phi tưởng mà ông đạt được vẫn còn gọi là tưởng, còn Niết-bàn thì không có tưởng; sao ông lại nói đã được Niết-bàn? Này thiện nam tử, ông trước đã biết chê trách cái tưởng thô, sao nay lại tham đắm cái tưởng vi tế? Ông không biết chê trách cõi phi tưởng phi phi tưởng như thế, vì nó vẫn gọi là tưởng, như ung nhọt, như ghẻ lở, như thuốc độc, như mũi tên. Này thiện nam tử, thầy của ông là Uất-đầu-lam-phất, căn tính sắc sảo, thông minh, mà còn không dứt được cõi phi tưởng phi phi tưởng như thế, phải chịu thân xấu ác, huống gì những người khác."
"Bạch Thế Tôn, làm sao dứt được tất cả các hữu?" Phật nói: "Này thiện nam tử, nếu quán thật tướng (tướng chân thật của các pháp) thì người ấy dứt được tất cả các hữu." Tu-bạt-đà thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là thật tướng?" "Này thiện nam tử, cái tướng không có tướng gọi là thật tướng." "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là cái tướng không có tướng?"
"Này thiện nam tử, tất cả các pháp không có tướng của mình, tướng của người khác, và tướng của cả mình lẫn người; không có tướng không nhân, không có tướng tạo tác, không có tướng thọ nhận; không có tướng người tạo tác, không có tướng người thọ nhận; không có tướng pháp và phi pháp; không có tướng nam nữ; không có tướng con người; không có tướng hạt bụi nhỏ; không có tướng thời gian; không có tướng vì mình, không có tướng vì người, không có tướng vì cả mình lẫn người; không có tướng có, không có tướng không; không có tướng sinh, không có tướng người sinh; không có tướng nhân, không có tướng nhân của nhân; không có tướng quả, không có tướng quả của quả; không có tướng ngày đêm, không có tướng sáng tối; không có tướng thấy, không có tướng người thấy; không có tướng nghe, không có tướng người nghe; không có tướng hay biết, không có tướng người hay biết; không có tướng bồ-đề (giác ngộ), không có tướng người được bồ-đề; không có tướng nghiệp, không có tướng chủ của nghiệp; không có tướng phiền não, không có tướng chủ của phiền não.
Này thiện nam tử, những tướng như thế, chỗ nào chúng diệt mất thì gọi là tướng chân thật. Này thiện nam tử, tất cả các pháp đều là giả dối, chỗ chúng diệt mất mới gọi là thật, đó gọi là thật tướng, gọi là pháp giới (cảnh giới chân thật của muôn pháp), gọi là tất cả trí (trí tuệ rốt ráo), gọi là đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối thượng), gọi là đệ nhất nghĩa không (cái 'không' của chân lý tối thượng). Này thiện nam tử, thật tướng, pháp giới, tất cánh trí, đệ nhất nghĩa đế, đệ nhất nghĩa không ấy, nếu quán bằng trí bậc thấp thì được bồ-đề của Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, đạt quả A-la-hán); quán bằng trí bậc vừa thì được bồ-đề của Duyên giác (người tự quán lẽ nhân duyên mà giác ngộ); quán bằng trí bậc cao thì được bồ-đề vô thượng (giác ngộ cao tột của Phật)."
Khi nói pháp ấy, mười nghìn vị Bồ-tát chứng được thật tướng, chỉ còn một đời nữa (là thành Phật) (?); một vạn năm nghìn vị Bồ-tát chứng được pháp giới, còn hai đời nữa (?); hai vạn năm nghìn vị Bồ-tát được tất cánh trí; ba vạn năm nghìn vị Bồ-tát ngộ được đệ nhất nghĩa đế — đệ nhất nghĩa đế ấy cũng gọi là đệ nhất nghĩa không, cũng gọi là Thủ-lăng-nghiêm tam-muội (định kiên cố mạnh mẽ, dẹp tan mọi phiền não; tam-muội là trạng thái tâm định lặng chuyên chú). Bốn vạn năm nghìn vị Bồ-tát được hư không tam-muội (định rộng lớn như hư không) — hư không tam-muội ấy cũng gọi là quảng đại tam-muội (định rộng lớn), cũng gọi là trí ấn tam-muội (định lấy trí tuệ làm dấu ấn). Năm vạn năm nghìn vị Bồ-tát được bất thoái nhẫn (sự an trú vào chân lý không bao giờ lui sụt) — bất thoái nhẫn ấy cũng gọi là như pháp nhẫn (sự an trú đúng như pháp), cũng gọi là như pháp giới. Sáu vạn năm nghìn vị Bồ-tát được đà-la-ni (năng lực ghi nhớ giữ gìn tất cả giáo pháp không quên mất) — đà-la-ni ấy cũng gọi là đại niệm tâm (tâm nhớ nghĩ lớn lao), cũng gọi là vô ngại trí (trí tuệ không chướng ngại). Bảy vạn năm nghìn vị Bồ-tát được sư tử hống tam-muội (định như tiếng sư tử gầm, làm khuất phục mọi tà thuyết) — sư tử hống tam-muội ấy cũng gọi là kim cang tam-muội (định vững chắc như kim cương), cũng gọi là ngũ trí ấn tam-muội (định có dấu ấn của năm loại trí). Tám vạn năm nghìn vị Bồ-tát được bình đẳng tam-muội (định thấy muôn pháp đều bình đẳng) — bình đẳng tam-muội ấy cũng gọi là đại từ đại bi.
Vô lượng chúng sinh nhiều như số cát sông Hằng phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật); vô lượng chúng sinh nhiều như số cát sông Hằng phát tâm Duyên giác; vô lượng chúng sinh nhiều như số cát sông Hằng phát tâm Thanh văn. Hai vạn ức người nữ cõi người và người nữ cõi trời ngay tại chỗ chuyển thân nữ thành thân nam. Tu-bạt-đà-la chứng quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh).
Kinh Đại Bát-niết-bàn, quyển thứ ba mươi sáu.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video