Phẩm Kiều Trần Như (phẩm: một chương trong kinh; Kiều Trần Như: vị tỳ-kheo, một trong năm người đệ tử đầu tiên của Đức Phật), thứ hai mươi lăm, phần một.
Bấy giờ Đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) bảo Kiều Trần Như: "Sắc (phần vật chất, hình thể của thân và mọi vật; là một trong năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người) là vô thường (không bền mãi, luôn đổi thay rồi mất đi). Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc thường còn của giải thoát (trạng thái thoát khỏi mọi ràng buộc, khổ đau và vòng sống chết). Thọ (sự cảm nhận vui, khổ, hoặc không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung, đặt tên cho sự vật), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính), thức (sự nhận biết, phân biệt của tâm) cũng là vô thường. Nhờ diệt thức này mà đạt được thức thường còn của giải thoát.
Kiều Trần Như! Sắc chính là khổ. Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc an vui của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc chính là không (trống rỗng, không có thực thể tự có). Nhờ diệt sắc trống rỗng mà đạt được sắc không trống rỗng của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc là vô ngã (không có cái "ta" chân thật, thường còn và tự làm chủ). Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc chân ngã (cái "ta" chân thật, tự tại) của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc là bất tịnh (không trong sạch, nhơ nhớp). Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc thanh tịnh của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.
Kiều Trần Như! Sắc là hình tướng của sinh, già, bệnh, chết. Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc của giải thoát, không mang hình tướng sinh, già, bệnh, chết. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc là nguyên nhân của vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật; gốc rễ của mọi mê lầm). Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc của giải thoát, không phải nguyên nhân của vô minh. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Cho đến sắc là nguyên nhân của sự sinh ra. Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc của giải thoát, không phải nguyên nhân của sự sinh ra. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc chính là nguyên nhân của bốn điên đảo (bốn cái thấy trái ngược: cho cái vô thường là thường, cái khổ là vui, cái vô ngã là có ngã, cái nhơ là sạch). Nhờ diệt sắc điên đảo mà đạt được sắc của giải thoát, không phải nguyên nhân của bốn điên đảo. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.
Kiều Trần Như! Sắc là nguyên nhân của vô lượng (nhiều không đếm xuể) điều ác, tức là: thân nam, thân nữ, lòng ham ăn uống, lòng ham muốn tình dục; tham lam, giận dữ, ganh ghét, tâm độc ác, tâm keo kiệt; đoàn thực (thức ăn vo nắm, nhai nuốt được, nuôi thân), thức thực (thức ăn bằng tâm thức, duy trì sự sống), tư thực (thức ăn bằng ý muốn, sự mong cầu), xúc thực (thức ăn bằng sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng); noãn sinh (loài sinh ra từ trứng), thai sinh (loài sinh ra từ bào thai), thấp sinh (loài sinh ra từ nơi ẩm ướt), hóa sinh (loài tự hóa hiện ra, không nhờ cha mẹ); năm dục (năm thứ ham muốn đối với sắc đẹp, tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, xúc chạm êm ái); năm cái (năm thứ che lấp tâm: tham muốn, giận dữ, mê mệt buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ). Những pháp như thế đều do sắc mà có. Nhờ diệt sắc nên đạt được giải thoát, không còn vô lượng sắc ác như thế. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.
Kiều Trần Như! Sắc chính là trói buộc. Nhờ diệt sắc trói buộc mà đạt được sắc không trói buộc của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc chính là dòng chảy (ví phiền não như dòng nước lũ cuốn chúng sinh trôi mãi trong sống chết). Nhờ diệt sắc trôi chảy mà đạt được sắc không trôi chảy của giải thoát. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc không phải chỗ quy y (chỗ nương tựa vững chắc). Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc của giải thoát là chỗ quy y. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc là ung nhọt. Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc của giải thoát, không có ung nhọt. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Kiều Trần Như! Sắc không phải là tịch tĩnh (vắng lặng, yên ổn hoàn toàn). Nhờ diệt sắc này mà đạt được sắc tịch tĩnh của Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch mọi phiền não và vòng sống chết, hoàn toàn vắng lặng, an vui). Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.
Kiều Trần Như! Nếu có người biết được như thế, người ấy mới gọi là sa-môn (người xuất gia tu hành), gọi là bà-la-môn (vốn là tầng lớp tu sĩ, lo việc tế lễ ở Ấn Độ; ở đây chỉ người tu hạnh trong sạch thật sự), có đầy đủ pháp của sa-môn và bà-la-môn. Kiều Trần Như! Nếu rời Phật pháp (giáo lý của Phật) thì không có sa-môn, không có bà-la-môn, cũng không có pháp của sa-môn, bà-la-môn. Tất cả ngoại đạo (những đạo, những người tu theo giáo lý ngoài đạo Phật) đều giả dối, xưng bừa, hoàn toàn không có sự tu hành chân thật. Dù họ làm ra dáng vẻ mà nói rằng mình có hai hạng ấy, thật ra không hề có. Vì sao? Nếu không có pháp của sa-môn, bà-la-môn thì làm sao nói có sa-môn, bà-la-môn? Ta thường ở giữa đại chúng này cất tiếng sư tử rống (ví lời thuyết pháp quả quyết, không chút sợ hãi, như tiếng sư tử làm muôn thú khuất phục). Các ông cũng nên ở giữa đại chúng mà cất tiếng sư tử rống."
Bấy giờ có vô số người ngoại đạo nghe lời ấy xong, trong lòng nổi giận, căm ghét, (bàn nhau): "Cù Đàm (họ của Đức Phật; ngoại đạo gọi thẳng họ Ngài, không dùng tôn hiệu) nay nói trong chúng ta không có sa-môn và bà-la-môn, cũng không có pháp sa-môn, bà-la-môn. Ta phải bày ra nhiều cách thế nào để nói với Cù Đàm rằng trong chúng ta cũng có sa-môn, có pháp sa-môn, có bà-la-môn, có pháp bà-la-môn?"
Lúc ấy trong chúng có một phạm chí (người tu hành theo đạo Bà-la-môn) lớn tiếng nói: "Thưa các nhân giả (các ngài — lời gọi tôn trọng)! Lời của Cù Đàm chẳng khác gì người điên, có gì đáng để tra xét? Người điên ở đời, lúc hát lúc múa, lúc khóc lúc cười, lúc chửi lúc khen, không phân biệt được kẻ thù và người thân. Sa-môn Cù Đàm cũng như vậy: có lúc nói 'Ta sinh ra trong nhà vua Tịnh Phạn (vua cha của Phật)', có lúc lại nói không sinh; có lúc nói sinh ra rồi liền đi bảy bước, có lúc nói không đi; có lúc nói từ nhỏ đã học tập việc đời, có lúc nói 'Ta là người biết tất cả'; có lúc ở trong cung hưởng vui, sinh con, có lúc chán ghét, chê trách, coi những điều ấy là xấu hèn; có lúc tự mình tu khổ hạnh (lối tu hành hành hạ thân xác như nhịn ăn, chịu nóng lạnh) sáu năm, có lúc lại chê trách khổ hạnh của ngoại đạo; có lúc nói đã theo Uất Đầu Lam Phất, A La La (hai vị thầy dạy thiền định mà Phật từng theo học trước khi thành đạo) và những người khác mà học được điều chưa từng nghe, có lúc lại nói các vị ấy chẳng biết gì; có lúc nói dưới cây bồ-đề đã đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, cao tột, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật), có lúc lại nói 'Ta không đến cây ấy, chẳng đạt được gì'; có lúc nói 'Thân ta nay chính là Niết-bàn', có lúc lại nói thân diệt rồi mới là Niết-bàn. Những gì Cù Đàm nói chẳng khác gì người điên, cớ sao các ông vì thế mà lo buồn rối trí?"
Các bà-la-môn liền đáp: "Thưa đại sĩ (bậc tài đức lớn — lời tôn xưng)! Chúng tôi nay sao lại không lo được? Trước kia, sau khi xuất gia (rời bỏ gia đình đi tu), sa-môn Cù Đàm nói vô thường, khổ, không, vô ngã, bất tịnh; các đệ tử của chúng tôi nghe thế thì sinh sợ hãi, (nghĩ): 'Sao chúng sinh lại vô thường, khổ, không, vô ngã, bất tịnh được?', nên không nghe theo lời ông ta. Nay Cù Đàm lại đến rừng Sa La này (khu rừng cây sa-la, nơi Phật sắp nhập Niết-bàn), giảng cho đại chúng rằng có pháp thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, có cái ta chân thật, trong sạch). Các đệ tử của chúng tôi nghe lời ấy rồi đều bỏ chúng tôi mà đi theo lời Cù Đàm. Vì duyên cớ đó mà chúng tôi rất lo khổ."
Bấy giờ lại có một bà-la-môn nói thế này: "Thưa các nhân giả, hãy nghe kỹ, nghe kỹ! Người ta bảo sa-môn Cù Đàm tu từ bi, lời ấy là hư dối, không thật. Nếu có từ bi, sao lại dạy các đệ tử của chúng tôi theo pháp của ông ta? Kết quả của từ bi là thuận theo ý người khác; nay ông ta làm trái ý nguyện chúng tôi, sao lại bảo là có từ bi? Nếu có người nói sa-môn Cù Đàm không bị tám pháp của thế gian (tám thứ thường làm lay động lòng người: được lợi, mất lợi, bị chê sau lưng, được khen sau lưng, được ca ngợi trước mặt, bị chê bai trước mặt, khổ, vui) làm nhiễm, thì đó cũng là hư dối. Nếu nói Cù Đàm ít ham muốn, biết đủ, thì nay sao lại cướp lợi lộc của chúng tôi? Nếu nói dòng dõi ông ta là dòng cao quý, đó cũng là hư dối. Vì sao? Từ xưa đến nay chưa từng thấy, chưa từng nghe vua sư tử lớn đi tàn hại con chuột nhỏ. Nếu Cù Đàm thuộc dòng cao quý, sao nay lại quấy nhiễu chúng tôi? Nếu nói Cù Đàm có sức mạnh lớn, đó cũng là hư dối. Vì sao? Từ xưa đến nay cũng chưa từng thấy, chưa từng nghe vua chim kim sí (loài chim cánh vàng khổng lồ trong thần thoại Ấn Độ, chuyên bắt rồng làm mồi) tranh giành với con quạ. Nếu nói ông ta sức lớn, cớ gì lại tranh đấu với chúng tôi? Nếu nói Cù Đàm có tha tâm trí (trí biết được tâm ý người khác), đó cũng là hư dối. Vì sao? Nếu có trí ấy, cớ gì lại không biết lòng chúng tôi? Thưa các nhân giả, xưa kia tôi từng nghe các bậc trí giả đời trước nói chuyện này: qua một trăm năm, ở đời sẽ xuất hiện một kẻ yêu quái huyễn hoặc, chính là Cù Đàm. Kẻ yêu quái mê hoặc ấy nay ở rừng Sa La này chẳng bao lâu nữa sẽ diệt mất. Các ông nay chẳng nên lo buồn."
Bấy giờ lại có một Ni Kiền Tử (người tu theo phái Ni-kiền, tức đạo Kỳ-na, chủ trương khổ hạnh, sống lõa thể) đáp: "Thưa nhân giả, nay tôi lo khổ không phải vì sự cúng dường (dâng biếu đồ ăn, vật dụng để tỏ lòng kính) mà đệ tử dành cho bản thân tôi, mà chỉ vì người đời ngu tối như không có mắt, không nhận ra đâu là phước điền (ruộng phước: người xứng đáng được cúng dường, cúng cho họ thì gieo được phước), đâu không phải phước điền, bỏ các bà-la-môn trí tuệ lâu đời mà cúng dường kẻ trẻ tuổi; vì thế mà lo buồn thôi. Sa-môn Cù Đàm rất giỏi chú thuật (phép thần chú, bùa phép), nhờ sức chú thuật mà có thể làm một thân thành vô số thân, làm vô số thân trở lại thành một thân, hoặc biến thân mình thành hình nam, hình nữ, bò, dê, voi, ngựa. Sức tôi có thể phá được chú thuật như thế. Chú thuật của sa-môn Cù Đàm đã bị phá thì các ông sẽ lại được cúng dường nhiều, được sống an vui."
Bấy giờ lại có một bà-la-môn nói: "Thưa các nhân giả, sa-môn Cù Đàm đã thành tựu đầy đủ vô lượng công đức (những điều tốt lành, phúc đức có được nhờ tu tập, làm việc thiện), vì vậy các ông không nên tranh cãi với ông ấy." Đại chúng đáp: "Đồ ngu! Sao lại nói sa-môn Cù Đàm có công đức lớn? Ông ta sinh ra được bảy ngày thì mẹ qua đời; như thế mà gọi là tướng phúc đức được sao?" Bà-la-môn nói: "Bị mắng không giận, bị đánh không đánh trả; nên biết đó chính là tướng phúc đức lớn. Thân ông ấy có đủ ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm thân thể đặc biệt của bậc vĩ nhân, của Phật) cùng vô lượng thần thông (năng lực siêu phàm); vì thế nên biết đó là tướng phúc đức. Lòng ông ấy không kiêu ngạo, lại chủ động chào hỏi người khác trước; lời nói dịu dàng, chưa từng thô lỗ; tuổi trẻ chí mạnh mà lòng không nóng nảy; vương quốc giàu có mà chẳng hề tham luyến, bỏ đi xuất gia như nhổ bỏ nước mũi nước bọt. Vì vậy tôi nói sa-môn Cù Đàm thành tựu đầy đủ vô lượng công đức."
Đại chúng đáp: "Hay thay nhân giả! Sa-môn Cù Đàm quả thật như lời ông nói, thành tựu vô lượng thần thông biến hóa; chúng tôi không đọ sức với ông ấy về chuyện này. Nhưng sa-môn Cù Đàm bẩm tính mềm yếu, không chịu nổi khổ hạnh; sinh trưởng trong thâm cung, không rành việc bên ngoài; chỉ giỏi nói lời mềm mỏng, không biết nghề nghiệp, sách vở, tranh luận. Hãy mời ông ấy cùng biện luận kỹ về cốt yếu của chánh pháp (giáo lý đúng đắn). Nếu ông ấy thắng chúng ta, chúng ta sẽ hầu hạ ông ấy; nếu chúng ta thắng ông ấy, ông ấy phải hầu hạ chúng ta."
Bấy giờ có vô số ngoại đạo cùng nhau kéo đến chỗ vua A Xà Thế nước Ma Già Đà (vương quốc lớn ở miền trung Ấn Độ thời Phật). Vua thấy liền hỏi: "Thưa các nhân giả, các vị ai nấy đều tu tập đạo thánh, là người xuất gia, đã lìa bỏ của cải và việc nhà; nhân dân nước ta đều cùng nhau cúng dường, kính cẩn chăm lo, không hề xúc phạm. Cớ gì các vị lại cùng hợp nhau mà đến đây? Thưa các nhân giả, các vị mỗi người theo một giáo pháp riêng, giữ giới (những điều răn cấm người tu phải giữ) riêng, cách xuất gia không giống nhau, lại mỗi người theo giới pháp của mình mà xuất gia tu đạo. Do duyên cớ gì mà nay đồng lòng hợp lại, như lá rụng bị gió xoáy cuốn tụ vào một chỗ? Hãy nói vì duyên cớ gì mà đến đây. Ta luôn che chở người xuất gia, cho đến không tiếc cả thân mạng."
Bấy giờ tất cả các chúng ngoại đạo đều nói: "Đại vương hãy nghe kỹ. Đại vương nay là cây cầu lớn của chánh pháp, là hòn đá mài lớn của pháp, là cán cân lớn của pháp; là đồ chứa mọi công đức, là bản tính chân thật của mọi công đức, là con đường của chánh pháp; là ruộng tốt cho hạt giống, là gốc rễ của mọi đất nước, là tấm gương sáng của mọi đất nước, là hình ảnh của chư thiên (các vị trời), là cha mẹ của toàn dân. Đại vương, kho báu công đức của cả thế gian chính là thân vua. Vì sao gọi là kho công đức? Vì vua xử việc nước không phân biệt kẻ thù người thân, lòng bình đẳng như đất, nước, lửa, gió; vì thế gọi vua là kho công đức. Đại vương, chúng sinh hiện nay tuy tuổi thọ ngắn, nhưng công đức của vua như các vị vua thời xưa sống lâu, an vui; cũng như các vua Đỉnh Sinh, Thiện Kiến, Nhẫn Nhục, Na Hầu Sa, Da Da Đế, Thi Tì, Nhất Xoa Cưu (các vị vua hiền đức trong truyền thuyết Ấn Độ). Các vua như thế đầy đủ pháp lành, đại vương nay cũng như vậy. Đại vương, nhờ có vua mà đất nước yên vui, nhân dân đông đúc thịnh vượng; vì thế mọi người xuất gia đều mến thích nước này, giữ giới, siêng năng tu tập chánh đạo. Đại vương, kinh của chúng tôi nói: nếu người xuất gia ở nước nào mà giữ giới, siêng năng tu chánh đạo, thì vua nước ấy cũng có phần công đức tu thiện.
Đại vương, bọn trộm cướp vua đều đã dẹp yên, người xuất gia không còn sợ hãi gì. Nay chỉ còn một kẻ đại ác là sa-môn Cù Đàm mà vua chưa tra xét, chúng tôi rất sợ. Người ấy cậy mình thuộc dòng hào tộc, thân hình đầy đủ tốt đẹp, lại nhờ quả báo bố thí đời trước mà được cúng dường nhiều; cậy những điều ấy mà sinh kiêu ngạo lớn, hoặc nhờ chú thuật mà sinh kiêu ngạo. Vì vậy ông ta không thể tu khổ hạnh, lại nhận và cất giữ y phục, đồ nằm mềm mại. Do đó mọi kẻ ác ở đời vì lợi lộc cúng dường mà kéo đến chỗ ông ta, làm đồ chúng tùy tùng, chẳng thể tu khổ hạnh. Nhờ sức chú thuật mà ông ta thu phục được Ca Diếp, Xá Lợi Phất, Mục Kiền Liên (các đại đệ tử của Phật, trước kia vốn theo ngoại đạo) và những người khác. Nay lại đến chỗ chúng tôi ở là rừng Sa La, tuyên nói thân này là thường, lạc, ngã, tịnh để dụ dỗ đệ tử chúng tôi. Đại vương, trước kia Cù Đàm nói vô thường, không vui, vô ngã, không sạch, chúng tôi còn nhẫn chịu được; nay lại tuyên nói thường, lạc, ngã, tịnh thì chúng tôi thật không nhẫn nổi. Cúi xin đại vương cho phép chúng tôi tranh luận với Cù Đàm ấy."
Vua liền đáp: "Thưa các đại sĩ, nay các vị bị ai xúi giục mà lòng rối loạn không yên như sóng nước, như vòng lửa quay tròn, như khỉ vượn chuyền cây? Việc này thật đáng hổ thẹn. Người trí nghe thì sinh lòng thương xót, kẻ ngu nghe thì chế giễu. Những điều các vị nói không phải dáng dấp của người xuất gia. Nếu các vị mắc bệnh phong, bệnh hoàng, bệnh thủy (theo y học Ấn Độ cổ: bệnh do khí gió, do mật vàng, do đờm nước trong người rối loạn), ta đều có thuốc chữa được; nếu là bệnh do quỷ ám thì anh ta là Kỳ Bà (danh y nổi tiếng thời Phật, anh khác mẹ của vua A Xà Thế) rất giỏi trừ bỏ. Các vị nay muốn lấy móng tay đào núi Tu Di (ngọn núi cao lớn nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Ấn Độ xưa), muốn lấy răng gặm cắn kim cương. Thưa các đại sĩ, ví như kẻ ngu thấy sư tử chúa đang đói mà ngủ lại muốn đánh thức nó; như người thò ngón tay vào miệng rắn độc; như muốn lấy tay sờ vào lửa bị tro phủ. Các vị nay cũng như vậy. Này thiện nam tử (người con trai hiền — lời gọi lịch sự)! Ví như con cáo hoang đòi rống tiếng sư tử, như con muỗi đòi thi nhanh chậm với chim kim sí, như con thỏ lội biển đòi chạm tới đáy. Các vị nay cũng như vậy. Nếu các vị nằm mơ thấy mình thắng Cù Đàm, đó là giấc mộng điên rồ mê loạn, chẳng đáng tin. Thưa các đại sĩ, các vị nay khởi ý ấy chẳng khác gì con thiêu thân lao vào đống lửa lớn. Các vị hãy nghe lời ta, chớ nói thêm nữa. Các vị tuy khen ta công bằng như cán cân, nhưng chớ để người ngoài nghe lại những lời này."
Bấy giờ ngoại đạo lại nói: "Đại vương, phép huyễn thuật của sa-môn Cù Đàm đã đến chỗ ngài rồi sao, mà khiến đại vương sinh nghi, không tin những bậc thánh nhân như chúng tôi? Đại vương, không nên khinh rẻ các đại sĩ như thế. Đại vương, mặt trăng tròn khuyết, nước biển mặn, núi Ma La Diên — những việc như thế là ai làm ra? Há chẳng phải là bà-la-môn chúng tôi sao? Đại vương, chẳng nghe nói tiên nhân A Kiệt Đa suốt mười hai năm giữ nước sông Hằng đọng trong tai sao? Đại vương, chẳng nghe nói tiên nhân Cù Đàm (một vị tiên bà-la-môn thời xưa, không phải Đức Phật) đại hiện thần thông, suốt mười hai năm biến thành thân Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi), lại khiến thân Đế Thích biến thành hình dê đực, làm cho nghìn bộ phận sinh dục nữ hiện trên thân Đế Thích sao? Đại vương, chẳng nghe nói tiên nhân Kỳ Thố (?) trong một ngày uống cạn nước bốn biển, khiến mặt đất khô cạn sao? Đại vương, chẳng nghe nói tiên nhân Bà Tẩu làm ra ba con mắt cho trời Tự Tại (thần Đại Tự Tại, tức thần Shiva của Ấn Độ giáo) sao? Đại vương, chẳng nghe nói tiên nhân La La biến thành Ca Phú La thành đất mặn (bản khác chép là "đất nước") sao? Đại vương, trong hàng bà-la-môn có những vị tiên đầy sức mạnh lớn như thế, hiện có thể kiểm chứng. Đại vương, sao lại khinh rẻ chúng tôi?"
Vua nói: "Thưa các nhân giả, nếu các vị không tin lời ta mà vẫn muốn làm, thì Như Lai Chánh Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân lý mà đến; Chánh Giác là bậc giác ngộ chân chính) nay đang ở gần đây, trong rừng Sa La; các vị có thể đến đó tùy ý chất vấn. Như Lai cũng sẽ vì các vị mà phân tích, trả lời đúng như ý các vị."
Bấy giờ vua A Xà Thế cùng các đồ chúng, tùy tùng ngoại đạo đến chỗ Phật, cúi đầu sát đất làm lễ, đi vòng quanh Phật về phía bên phải ba vòng (nghi lễ tỏ lòng tôn kính). Lễ kính xong, vua lui đứng một bên, bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các ngoại đạo này muốn tùy ý chất vấn, cúi mong Như Lai tùy ý trả lời họ." Phật nói: "Đại vương, hãy khoan, tự ta biết lúc nào thích hợp."
Bấy giờ trong chúng có một bà-la-môn tên Xà Đề Thủ Na, nói: "Cù Đàm, ông nói Niết-bàn là pháp thường còn phải không?" (Phật đáp:) "Đúng vậy, đúng vậy, đại bà-la-môn." Bà-la-môn nói: "Cù Đàm, nếu nói Niết-bàn là thường thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Mọi pháp ở thế gian đều từ hạt sinh ra quả, nối tiếp không dứt, như từ đất sét làm ra cái bình, từ sợi dệt thành áo. Cù Đàm thường nói tu phép quán tưởng vô thường thì đạt được Niết-bàn; nhân đã là vô thường thì quả sao lại thường? Cù Đàm lại nói: giải thoát khỏi lòng tham dục chính là Niết-bàn; giải thoát khỏi lòng tham cõi sắc và tham cõi vô sắc (cõi sắc: các tầng trời đã lìa ham muốn nhục dục nhưng vẫn còn thân hình vi tế; cõi vô sắc: các tầng trời chỉ còn tâm, không còn thân hình) chính là Niết-bàn; diệt vô minh và mọi phiền não (những thứ làm tâm rối loạn, đau khổ như tham lam, giận dữ, mê muội) chính là Niết-bàn. Từ tham dục cho đến vô minh, các phiền não đều vô thường; nhân đã vô thường thì Niết-bàn đạt được cũng phải vô thường. Cù Đàm lại nói: do nhân mà sinh lên cõi trời, do nhân mà đọa địa ngục, do nhân mà được giải thoát; vì thế các pháp đều từ nhân mà sinh. Nếu do nhân mà được giải thoát thì sao nói là thường?
Cù Đàm cũng nói: sắc từ duyên (các điều kiện phụ giúp hợp lại) mà sinh nên gọi là vô thường; thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy. Thế thì giải thoát nếu là sắc thì nên biết là vô thường; thọ, tưởng, hành, thức cũng vậy. Nếu lìa năm ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) mà có giải thoát, thì nên biết giải thoát chính là hư không; nếu là hư không thì không thể nói là do nhân duyên mà sinh. Vì sao? Vì hư không là thường, là một, có khắp mọi nơi. Cù Đàm cũng nói: cái gì từ nhân sinh ra thì là khổ; nếu là khổ thì sao lại nói giải thoát là vui? Cù Đàm lại nói: vô thường tức là khổ, khổ tức là vô ngã; đã vô thường, khổ, vô ngã thì là bất tịnh. Mọi pháp do nhân sinh ra đều vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh; sao lại nói Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh? Nếu Cù Đàm nói vừa thường vừa vô thường, vừa khổ vừa vui, vừa có ngã vừa vô ngã, vừa sạch vừa không sạch, như thế há chẳng phải là nói hai lời sao? Tôi cũng từng nghe các bậc trí giả đời trước nói rằng: Phật nếu ra đời thì lời nói không có hai. Cù Đàm nay nói hai lời, lại bảo Phật chính là thân mình; nghĩa ấy là thế nào?"
Phật nói: "Này bà-la-môn, theo như điều ông nói, nay ta hỏi ông, ông cứ tùy ý trả lời." Bà-la-môn nói: "Hay lắm, Cù Đàm." Phật nói: "Bà-la-môn, tính (theo phái Số Luận của ông: tự tính, chất nguyên sơ sinh ra muôn vật) của ông là thường hay vô thường?" Bà-la-môn nói: "Tính của tôi là thường." "Bà-la-môn, tính ấy có làm nhân cho mọi pháp bên trong và bên ngoài không?" "Đúng vậy, Cù Đàm." Phật nói: "Bà-la-môn, làm nhân như thế nào?" "Cù Đàm, từ tính sinh ra đại (trí lớn, sự giác biết đầu tiên), từ đại sinh ra mạn (ý thức về cái 'ta'), từ mạn sinh ra mười sáu pháp, tức là: đất, nước, lửa, gió, hư không; năm tri căn (năm giác quan để biết): mắt, tai, mũi, lưỡi, thân; năm nghiệp căn (năm cơ quan hành động): tay, chân, miệng, tiếng nói, hai căn nam nữ (?); và tâm bình đẳng căn (tâm, căn điều hòa các căn khác). Mười sáu pháp này lại từ năm pháp sinh ra: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm. Đó là hai mươi mốt pháp. Gốc rễ có ba: một là nhiễm, hai là thô, ba là đen. Nhiễm là lòng tham ái, thô là giận dữ, đen là vô minh. Cù Đàm, hai mươi bốn pháp ấy đều nhân nơi tính mà sinh ra."
"Bà-la-môn, các pháp như đại v.v... là thường hay vô thường?" "Cù Đàm, theo pháp của tôi, tính là thường, còn các pháp như đại v.v... đều vô thường." "Bà-la-môn, như trong pháp của ông, nhân là thường mà quả là vô thường; vậy trong pháp của ta, nhân tuy vô thường mà quả là thường thì có lỗi gì? Bà-la-môn, trong pháp của các ông có hai thứ nhân không?" Đáp: "Có." Phật nói: "Hai thứ gì?" Bà-la-môn nói: "Một là sinh nhân, hai là liễu nhân." Phật nói: "Thế nào là sinh nhân, thế nào là liễu nhân?" Bà-la-môn nói: "Sinh nhân (nhân làm phát sinh ra vật vốn chưa có) như đất sét làm ra cái bình; liễu nhân (nhân làm hiển lộ, soi rõ cái vốn đã có) như ngọn đèn soi sáng đồ vật." Phật nói: "Hai thứ nhân này, tính chất làm nhân là một; nếu là một thì có thể cho sinh nhân làm liễu nhân, cho liễu nhân làm sinh nhân được không?" "Không được, Cù Đàm." Phật nói: "Nếu sinh nhân không làm liễu nhân, liễu nhân không làm sinh nhân, có thể nói chúng có tướng của nhân không?" Bà-la-môn nói: "Tuy không làm thay nhau nhưng vẫn có tướng của nhân." "Bà-la-môn, cái được liễu nhân soi rõ có giống với liễu nhân không?" "Không, Cù Đàm."
Phật nói: "Pháp của ta tuy từ cái vô thường mà đạt được Niết-bàn, nhưng Niết-bàn không phải vô thường. Bà-la-môn, cái gì do liễu nhân mà đạt được thì là thường, lạc, ngã, tịnh; cái gì do sinh nhân mà có được thì là vô thường, không vui, vô ngã, không sạch. Vì vậy Như Lai nói có hai, nhưng hai lời ấy không phải là hai. Vì thế Như Lai được gọi là bậc không nói hai lời. Như ông nói từng nghe các bậc trí giả đời trước rằng Phật ra đời không có hai lời — lời ấy hay lắm. Tất cả chư Phật ở mười phương, ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) nói không sai khác nhau, vì vậy nói Phật không có hai lời. Thế nào là không sai khác? Có thì cùng nói có, không thì cùng nói không, nên gọi là một nghĩa. Bà-la-môn, Như Lai Thế Tôn tuy gọi là nói hai lời, nhưng là để làm rõ một lời. Thế nào là hai lời làm rõ một lời? Như mắt và sắc là hai lời, sinh ra thức là một lời; cho đến ý và pháp (đối tượng mà ý nghĩ tới) cũng như vậy."
Bà-la-môn nói: "Cù Đàm khéo phân tích nghĩa lời như thế; nhưng nay tôi chưa hiểu việc nói hai lời để làm rõ một lời." Bấy giờ Thế Tôn liền vì ông giảng pháp bốn chân đế (bốn sự thật cao cả: khổ đế — sự thật về khổ; tập đế — nguyên nhân gây ra khổ; diệt đế — sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn; đạo đế — con đường đưa đến chấm dứt khổ): "Bà-la-môn, nói khổ đế thì vừa là hai vừa là một; cho đến đạo đế cũng vừa là hai vừa là một." Bà-la-môn nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết rồi." Phật nói: "Thiện nam tử, ông biết thế nào?" Bà-la-môn nói: "Bạch Thế Tôn, khổ đế đối với mọi phàm phu (người thường chưa giác ngộ) là hai, đối với bậc thánh là một; cho đến đạo đế cũng như vậy." Phật nói: "Hay thay, ông đã hiểu." Bà-la-môn nói: "Bạch Thế Tôn, nay con nghe pháp đã được chánh kiến (cái thấy đúng đắn), nay xin quy y ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng (Phật; giáo pháp của Phật; đoàn thể người xuất gia tu theo Phật). Cúi mong đấng đại từ cho con xuất gia." Bấy giờ Thế Tôn bảo Kiều Trần Như: "Ông hãy cạo râu tóc cho Xà Đề Thủ Na này, cho ông ấy xuất gia." Kiều Trần Như liền vâng lời Phật cạo tóc cho ông. Ngay khi vừa đưa tay cạo thì có hai thứ rơi rụng: một là râu tóc, hai là phiền não. Ngay tại chỗ ngồi, ông đạt được quả A-la-hán (quả vị của bậc đã dứt sạch phiền não, không còn phải tái sinh).
Lại có một phạm chí họ Bà Tư Tra nói: "Niết-bàn mà Cù Đàm nói là thường phải không?" "Đúng vậy, phạm chí." Bà Tư Tra nói: "Cù Đàm chẳng phải nói không còn phiền não là Niết-bàn sao?" "Đúng vậy, phạm chí." Bà Tư Tra nói: "Cù Đàm, ở đời có bốn loại được gọi là 'không có'. Một là pháp chưa sinh ra gọi là không có, như khi đất sét chưa nặn thành bình thì gọi là không có bình. Hai là pháp đã diệt gọi là không có, như bình vỡ rồi thì gọi là không có bình. Ba là những thứ khác nhau không có trong nhau gọi là không có, như trong bò không có ngựa, trong ngựa không có bò. Bốn là hoàn toàn không có gọi là không có, như lông rùa, sừng thỏ. Cù Đàm, nếu trừ phiền não xong gọi là Niết-bàn thì Niết-bàn là không có; nếu là không có thì sao lại nói có thường, lạc, ngã, tịnh?"
Phật nói: "Thiện nam tử, Niết-bàn như thế không phải là trước kia không có như cái bình lúc còn là đất sét, cũng không phải diệt rồi không có như bình vỡ, cũng không phải hoàn toàn không có như lông rùa sừng thỏ, mà giống với cái không có do khác nhau. Thiện nam tử, như ông nói, tuy trong bò không có ngựa nhưng không thể nói bò cũng không có; tuy trong ngựa không có bò nhưng cũng không thể nói ngựa cũng không có. Niết-bàn cũng vậy: trong phiền não không có Niết-bàn, trong Niết-bàn không có phiền não; vì thế gọi là những thứ khác nhau không có trong nhau." Bà Tư Tra nói: "Cù Đàm, nếu lấy cái không có do khác nhau làm Niết-bàn, thì cái không có do khác nhau ấy không có thường, lạc, ngã, tịnh. Cù Đàm, sao lại nói Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh?"
Phật nói: "Thiện nam tử, như ông nói, cái không có do khác nhau ấy gồm ba loại không có: bò và ngựa đều là trước không sau có, gọi là trước không; đã có rồi lại không, gọi là hoại không; còn khác nhau mà không có thì như ông đã nói. Thiện nam tử, ba loại không có ấy trong Niết-bàn đều không có; vì thế Niết-bàn là thường, lạc, ngã, tịnh. Như người bệnh ở đời: một là bệnh nóng, hai là bệnh gió, ba là bệnh lạnh. Ba thứ bệnh ấy có ba thứ thuốc chữa được: bệnh nóng thì bơ sữa chữa được, bệnh gió thì dầu chữa được, bệnh lạnh thì mật ong chữa được. Ba thứ thuốc ấy chữa được ba thứ bệnh dữ như thế. Thiện nam tử, trong gió không có dầu, trong dầu không có gió; cho đến trong mật không có lạnh, trong lạnh không có mật; vì thế mới chữa được. Mọi chúng sinh cũng vậy, có ba thứ bệnh: một là tham, hai là sân (giận dữ), ba là si (mê muội). Ba thứ bệnh ấy có ba thứ thuốc: phép quán bất tịnh (quán xét thân thể là nhơ nhớp, không đáng ham đắm) là thuốc trị tham; phép quán lòng từ (nuôi lòng thương yêu, mong mọi loài được an vui) là thuốc trị sân; trí quán nhân duyên (quán xét mọi sự đều do nhân và duyên hợp lại mà thành) là thuốc trị si. Thiện nam tử, để trừ tham thì quán không tham; để trừ sân thì quán không sân; để trừ si thì quán không si. Trong ba thứ bệnh không có ba thứ thuốc; trong ba thứ thuốc không có ba thứ bệnh. Thiện nam tử, vì trong ba thứ bệnh không có ba thứ thuốc nên là vô thường, vô ngã, không vui, không sạch; vì trong ba thứ thuốc không có ba thứ bệnh nên được gọi là thường, lạc, ngã, tịnh."
Bà Tư Tra nói: "Bạch Thế Tôn, Như Lai vì con nói thường và vô thường; thế nào là thường, thế nào là vô thường?" Phật nói: "Thiện nam tử, sắc là vô thường, sắc đã giải thoát là thường; cho đến thức là vô thường, thức đã giải thoát là thường. Thiện nam tử, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân nào quán được sắc cho đến thức là vô thường, nên biết người ấy đạt được pháp thường." Bà Tư Tra nói: "Bạch Thế Tôn, nay con đã biết pháp thường và vô thường." Phật nói: "Thiện nam tử, ông biết pháp thường và vô thường như thế nào?" Bà Tư Tra nói: "Bạch Thế Tôn, nay con biết sắc của con là vô thường, được giải thoát rồi là thường; cho đến thức cũng như vậy." Phật nói: "Thiện nam tử, hay thay, nay ông đã trả xong thân này (tức thân sinh tử này là thân cuối cùng, không còn tái sinh nữa) (?)."
(Phật) bảo Kiều Trần Như: "Bà Tư Tra này đã chứng quả A-la-hán. Ông hãy trao cho ông ấy ba tấm y (ba loại áo của người xuất gia) và bình bát (bát đựng thức ăn của người tu)." Kiều Trần Như làm đúng như lời Phật dạy, trao y bát cho ông. Bà Tư Tra nhận y bát xong, nói: "Thưa đại đức (bậc có đức lớn — tiếng tôn xưng vị tăng) Kiều Trần Như, nay tôi nhờ thân xấu ác này mà được quả báo tốt lành. Cúi xin đại đức hạ mình vì tôi đến chỗ Thế Tôn, trình bày đầy đủ lòng tôi: tôi là kẻ xấu ác, đã xúc phạm Như Lai, gọi trống không bằng họ Cù Đàm; xin vì tôi mà sám hối (bày tỏ ăn năn, xin được tha) tội này. Tôi cũng không thể ở lâu trong thân độc hại này nữa, nay tôi nhập Niết-bàn."
Kiều Trần Như liền đến chỗ Phật, thưa: "Bạch Thế Tôn, tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) Bà Tư Tra sinh lòng hổ thẹn, tự nói mình ngu bướng, đã xúc phạm Như Lai, gọi trống không bằng họ Cù Đàm, không thể ở lâu trong cái thân như rắn độc này, nay muốn diệt thân, nhờ con sám hối thay." Phật nói: "Kiều Trần Như, tỳ-kheo Bà Tư Tra đã từng ở chỗ vô lượng đức Phật đời quá khứ mà thành tựu căn lành (gốc rễ điều thiện); nay nghe lời ta, sống đúng như pháp; vì sống đúng như pháp nên đạt được chánh quả (quả vị chân chính). Các ông nên cúng dường thân ông ấy." Bấy giờ Kiều Trần Như nghe Phật dạy xong, trở về chỗ thân của ông ấy mà bày lễ cúng dường. Bà Tư Tra vào lúc thiêu thân đã hiện ra đủ thứ thần túc (thần thông biến hóa, đi lại tự tại). Bọn ngoại đạo thấy việc ấy, lớn tiếng nói: "Bà Tư Tra này đã học được chú thuật của sa-môn Cù Đàm; người này chẳng bao lâu nữa sẽ lại hơn cả sa-môn Cù Đàm."
Bấy giờ trong chúng lại có một phạm chí tên Tiên Ni, nói: "Cù Đàm, có ngã (cái 'ta', linh hồn thường còn làm chủ thân) không?" Như Lai im lặng. "Cù Đàm, không có ngã sao?" Như Lai im lặng. Hỏi như thế lần thứ hai, lần thứ ba, Phật đều im lặng. Tiên Ni nói: "Cù Đàm, nếu mọi chúng sinh đều có ngã, có khắp mọi nơi, là một, là kẻ tạo tác, thì Cù Đàm cớ sao im lặng không đáp?" Phật nói: "Tiên Ni, ông nói ngã này có khắp mọi nơi sao?" Tiên Ni đáp: "Cù Đàm, chẳng những tôi nói thế, mà mọi bậc trí giả cũng nói như thế." Phật nói: "Thiện nam tử, nếu ngã có khắp mọi nơi thì phải cùng một lúc chịu quả báo ở cả năm đường (năm cõi tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ — tức quỷ đói, súc sinh, người, trời). Nếu có thể cùng một lúc chịu quả báo ở năm đường, thì các ông là phạm chí vì duyên cớ gì mà không làm các điều ác để tránh địa ngục, tu các điều thiện để được thân trời?"
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, trong pháp của tôi, ngã có hai loại: một là tác thân ngã (cái ta trong thân tạo tác, thân hiện đời), hai là thường thân ngã (cái ta trong thân thường còn). Vì tác thân ngã mà tu lìa điều ác để không vào địa ngục, tu các điều thiện để sinh lên trời." Phật nói: "Thiện nam tử, như ông nói ngã có khắp mọi nơi; ngã như thế nếu ở trong tác thân thì nên biết là vô thường; nếu không ở trong tác thân thì sao gọi là có khắp?" "Cù Đàm, cái ngã mà tôi lập ra vừa ở trong tác thân, vừa là pháp thường. Cù Đàm, như người bị cháy nhà, khi nhà cháy thì chủ nhà chạy ra; không thể nói nhà bị cháy thì chủ cũng bị cháy. Pháp của tôi cũng vậy: tác thân này tuy vô thường, nhưng khi nó hoại diệt thì ngã liền ra khỏi. Vì thế ngã của tôi vừa có khắp vừa thường còn."
Phật nói: "Thiện nam tử, ông nói ngã vừa có khắp vừa thường còn, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? 'Có khắp' có hai loại: một là thường, hai là vô thường; lại có hai loại: một là có hình sắc, hai là không có hình sắc. Vì thế nếu nói tất cả đều có thì vừa thường vừa vô thường, vừa có hình sắc vừa không có hình sắc. Nếu nói chủ nhà chạy ra được nên không gọi là vô thường, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nhà không phải là chủ, chủ không phải là nhà; cái bị cháy là một, cái chạy ra là một, nên mới được như thế. Ngã thì không phải vậy. Vì sao? Ngã chính là sắc, sắc chính là ngã; không hình sắc chính là ngã, ngã chính là không hình sắc. Sao lại nói khi sắc vô thường thì ngã ra khỏi được?
Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng mọi chúng sinh cùng chung một ngã, như thế là trái với pháp thế gian và pháp xuất thế gian (pháp vượt ra ngoài đời, tức đạo giải thoát). Vì sao? Pháp thế gian có tên gọi cha, mẹ, con trai, con gái; nếu ngã chỉ là một thì cha chính là con, con chính là cha, mẹ chính là con gái, con gái chính là mẹ, thù chính là thân, thân chính là thù, cái này chính là cái kia, cái kia chính là cái này. Vì vậy, nếu nói mọi chúng sinh cùng chung một ngã thì trái với pháp thế gian và pháp xuất thế gian." Tiên Ni nói: "Tôi cũng không nói mọi chúng sinh cùng chung một ngã, mà nói mỗi người có một ngã." Phật nói: "Thiện nam tử, nếu nói mỗi người có một ngã thì là nhiều ngã, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Như ông trước đã nói ngã có khắp tất cả. Nếu có khắp tất cả thì nghiệp và các căn (giác quan) của mọi chúng sinh phải giống nhau: khi Thiên Đắc thấy thì Phật Đắc cũng thấy (Thiên Đắc, Phật Đắc: tên hai người đặt ra làm ví dụ, như nói 'anh A, anh B'); khi Thiên Đắc làm thì Phật Đắc cũng làm; khi Thiên Đắc nghe thì Phật Đắc cũng nghe; mọi pháp đều như thế. Nếu Thiên Đắc thấy mà Phật Đắc không thấy thì không nên nói ngã có khắp mọi nơi; nếu không có khắp thì tức là vô thường."
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, ngã của mọi chúng sinh có khắp tất cả, nhưng pháp và phi pháp (ở đây chỉ công đức và tội lỗi, tức nghiệp thiện và nghiệp ác riêng của mỗi người) không có khắp tất cả. Vì lẽ ấy nên việc Phật Đắc làm khác, việc Thiên Đắc làm khác. Vì vậy, Cù Đàm không nên nói khi Phật Đắc thấy thì Thiên Đắc cũng phải thấy, khi Phật Đắc nghe thì Thiên Đắc cũng phải nghe." Phật nói: "Thiện nam tử, pháp và phi pháp chẳng phải do nghiệp (hành động có tác ý, để lại kết quả về sau) làm ra sao?" Tiên Ni nói: "Cù Đàm, là do nghiệp làm ra." Phật nói: "Thiện nam tử, nếu pháp và phi pháp do nghiệp làm ra thì đó là cùng một pháp, sao lại nói khác? Vì sao? Chỗ có nghiệp của Phật Đắc thì có ngã của Thiên Đắc; chỗ có nghiệp của Thiên Đắc thì có ngã của Phật Đắc. Vì thế khi Phật Đắc làm thì Thiên Đắc cũng làm; pháp và phi pháp cũng phải như thế. Thiện nam tử, vì vậy pháp và phi pháp của mọi chúng sinh nếu như thế thì quả báo nhận được cũng phải không khác nhau.
Thiện nam tử, từ hạt giống sinh ra quả, hạt giống ấy không bao giờ suy nghĩ phân biệt: 'Ta chỉ làm quả cho bà-la-môn, không làm quả cho sát-lợi, tỳ-xá, thủ-đà' (bốn đẳng cấp trong xã hội Ấn Độ: bà-la-môn là tu sĩ, người lo tế lễ; sát-lợi là vua chúa, võ tướng; tỳ-xá là thương nhân, nông dân; thủ-đà là kẻ làm thuê, nô bộc). Vì sao? Vì từ hạt sinh ra quả không hề ngăn ngại bốn đẳng cấp ấy. Pháp và phi pháp cũng vậy, không thể phân biệt: 'Ta chỉ làm quả cho Phật Đắc, không làm quả cho Thiên Đắc; làm quả cho Thiên Đắc, không làm quả cho Phật Đắc.' Vì sao? Vì nghiệp là bình đẳng."
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, ví như trong một gian phòng có trăm nghìn ngọn đèn, bấc đèn tuy khác nhau nhưng ánh sáng thì không sai khác. Đèn và bấc khác nhau ví cho pháp và phi pháp; ánh sáng không sai khác ví cho ngã của chúng sinh." Phật nói: "Thiện nam tử, ông lấy ánh đèn ví cho ngã, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Phòng là một thứ, đèn là một thứ khác; ánh sáng của đèn này vừa ở bên bấc, vừa có khắp trong phòng. Cái ngã ông nói nếu cũng như vậy thì bên cạnh pháp và phi pháp đều phải có ngã, trong ngã cũng phải có pháp và phi pháp. Nếu pháp và phi pháp không có ngã thì không được nói ngã có khắp mọi nơi; nếu đều có thì sao còn lấy bấc và ánh sáng làm ví dụ? Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng bấc với ánh sáng thật sự khác nhau, thì vì duyên cớ gì bấc tăng thì ánh sáng mạnh, bấc cạn thì ánh sáng tắt? Vì vậy không nên lấy pháp và phi pháp ví với bấc đèn, lấy ánh sáng không sai khác ví với ngã. Vì sao? Vì pháp, phi pháp và ngã, ba thứ ấy chính là một."
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, ông dẫn ví dụ cây đèn, việc ấy là điều không tốt (cho ông). Vì sao? Ví dụ cây đèn nếu tốt thì tôi đã dẫn trước rồi; nếu không tốt thì sao ông lại nhắc đến?" (Phật nói:) "Thiện nam tử, ví dụ ta dẫn hoàn toàn không nhằm cho là tốt hay không tốt, mà là tùy theo ý ông mà nói. Ví dụ này cũng nói rằng lìa bấc mà có ánh sáng, và cũng nói chính bấc có ánh sáng. Lòng ông không công bằng nên nói bấc đèn ví cho pháp và phi pháp, ánh sáng ví cho ngã; vì vậy ta trách ông. Bấc chính là ánh sáng, mà lìa bấc lại có ánh sáng; vậy pháp chính là có ngã, ngã chính là có pháp; phi pháp chính là ngã, ngã chính là phi pháp. Nay vì sao ông chỉ nhận một bên mà không nhận bên kia? Ví dụ như thế không tốt cho ông, vì vậy nay ta đem nó dạy lại ông. Thiện nam tử, ví dụ như thế tức là không phải ví dụ; vì không phải ví dụ nên tốt cho ta mà không tốt cho ông. Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng ví dụ ấy không tốt cho ta thì cũng không tốt cho ông, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Ta thấy người đời có kẻ tự cầm dao tự hại mình, có kẻ tự làm ra mà người khác dùng. Ví dụ ông dẫn cũng vậy, tốt cho ta mà không tốt cho ông."
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, trước kia ông trách tôi lòng không công bằng, nay điều ông nói cũng không công bằng. Vì sao? Cù Đàm nay dồn cái tốt về mình, cái không tốt về tôi; suy ra thì thật là không công bằng." Phật nói: "Thiện nam tử, sự không công bằng của ta phá được sự không công bằng của ông; vì vậy ông được công bằng, nên sự không công bằng của ta chính là tốt. Sự không công bằng của ta phá sự không công bằng của ông, khiến ông được công bằng, đó chính là sự công bằng của ta. Vì sao? Vì được bình đẳng như các bậc thánh." Tiên Ni nói: "Cù Đàm, tôi luôn công bằng, sao ông lại nói phá sự không công bằng của tôi? Mọi chúng sinh đều bình đẳng có ngã, sao lại nói tôi không công bằng?"
(Phật nói:) "Thiện nam tử, ông cũng nói: sẽ chịu thân địa ngục, sẽ chịu thân ngạ quỷ, sẽ chịu thân súc sinh, sẽ chịu thân người, thân trời. Nếu ngã đã có sẵn khắp trong năm đường rồi thì sao mới nói 'sẽ chịu' các cõi? Ông cũng nói: cha mẹ giao hợp rồi mới sinh con; nếu con đã có trước thì sao lại nói giao hợp rồi mới có? Như thế thì một người có thân ở cả năm cõi; nếu năm chỗ ấy đã có thân từ trước thì vì duyên cớ gì lại vì thân mà tạo nghiệp? Vì vậy là không công bằng.
Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng ngã là kẻ tạo tác, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu ngã là kẻ tạo tác thì vì duyên cớ gì lại tự làm việc khổ cho mình? Nhưng nay chúng sinh thật sự có chịu khổ; vì vậy nên biết ngã không phải là kẻ tạo tác. Nếu nói cái khổ ấy không do ngã làm ra, không do nhân sinh ra, thì mọi pháp cũng phải như thế, không do nhân sinh ra; vậy vì duyên cớ gì lại nói ngã làm ra? Thiện nam tử, khổ vui của chúng sinh thật sự từ nhân duyên mà có. Khổ vui ấy có thể sinh ra lo và mừng; lúc lo thì không mừng, lúc mừng thì không lo; khi mừng khi lo như thế, người trí sao lại nói là thường?
Thiện nam tử, ông nói ngã là thường; nếu là thường thì sao lại nói có mười thời kỳ khác nhau? Pháp thường không nên có thời kỳ ca-la-la (giai đoạn đầu tiên của bào thai, khi tinh huyết mới kết lại) cho đến thời kỳ già. Hư không là pháp thường còn không có lấy một thời kỳ, huống chi có mười thời kỳ. Thiện nam tử, ngã không phải là thời kỳ ca-la-la cho đến thời kỳ già, sao lại nói có mười thời kỳ khác nhau? Thiện nam tử, nếu ngã là kẻ tạo tác thì ngã này cũng có lúc thịnh lúc suy; chúng sinh cũng có lúc thịnh lúc suy; nếu ngã như vậy thì sao là thường? Thiện nam tử, nếu ngã là kẻ tạo tác thì sao một người lại có lúc sáng dạ lúc chậm lụt? Thiện nam tử, nếu ngã là kẻ tạo tác thì ngã ấy làm ra được thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp (việc làm bằng thân, bằng lời nói, bằng ý nghĩ). Nếu do ngã làm ra thì sao miệng lại nói không có ngã? Sao lại tự nghi ngờ có ngã hay không?
Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng lìa mắt vẫn có cái thấy, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Nếu lìa mắt mà riêng có cái thấy thì cần gì đến con mắt này? Cho đến thân căn (giác quan xúc chạm là thân) cũng vậy. Nếu ý ông cho rằng ngã tuy thấy được nhưng phải nhờ mắt mới thấy, điều đó cũng không đúng. Vì sao? Như có người nói: hoa tu-man-na (một loài hoa thơm ở Ấn Độ) đốt cháy được cả làng lớn. Đốt thế nào? Nhờ lửa mà đốt được. Ông lập ra cái ngã thấy cũng như vậy." Tiên Ni nói: "Cù Đàm, như người cầm liềm thì cắt được cỏ; ngã nhờ năm căn mà thấy, nghe, cho đến xúc chạm cũng như vậy." (Phật nói:) "Thiện nam tử, người và liềm khác nhau, vì vậy cầm liềm mới làm được việc. Ngoài các căn ra không có ngã nào khác; sao lại nói ngã nhờ các căn mà làm được việc? Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng cầm liềm thì cắt được, ngã cũng như thế, vậy ngã ấy có tay hay không có tay? Nếu có tay sao không tự cầm? Nếu không có tay sao lại nói ngã là kẻ tạo tác? Thiện nam tử, cái cắt được cỏ chính là liềm, không phải ngã, không phải người; nếu ngã hay người tự cắt được thì sao phải nhờ liềm? Thiện nam tử, người có hai việc: một là nắm cỏ, hai là cầm liềm; còn liềm chỉ có công năng cắt đứt. Chúng sinh thấy pháp cũng vậy: mắt thấy được sắc là do sự hòa hợp mà sinh ra. Nếu do nhân duyên hòa hợp mà thấy thì người trí sao lại nói có ngã?
Thiện nam tử, nếu ý ông cho rằng thân làm mà ngã chịu, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Ở đời không thấy chuyện Thiên Đắc tạo nghiệp mà Phật Đắc chịu quả. Nếu nói không phải thân làm, ngã cũng không do nhân mà chịu, thì các ông vì sao lại theo nhân duyên mà cầu giải thoát? Thân của ông trước kia đã không do nhân duyên sinh ra, thì khi được giải thoát rồi cũng phải không do nhân mà lại sinh ra thân; như thân, mọi phiền não cũng phải như thế."
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, ngã có hai loại: một là có biết, hai là không biết. Ngã không biết thì thọ nhận thân, ngã có biết thì lìa bỏ được thân. Như cái bình hỏng đã bị nung rồi thì mất màu cũ, không sinh lại nữa; phiền não của người trí cũng vậy, đã diệt hoại rồi không sinh lại nữa." Phật nói: "Thiện nam tử, cái gọi là biết, là trí biết hay ngã biết? Nếu trí biết thì sao lại nói ngã là kẻ biết? Nếu ngã biết thì sao còn phải tìm cách cầu trí? Nếu ý ông cho rằng ngã nhờ trí mà biết, thì cũng sai như ví dụ hoa tu-man-na đã nói. Thiện nam tử, ví như cây có gai, tính nó tự đâm được; không thể nói cây cầm gai mà đâm. Trí cũng vậy, trí tự biết được, sao lại nói ngã cầm trí mà biết? Thiện nam tử, như trong pháp của ông, ngã được giải thoát thì là ngã không biết được giải thoát, hay ngã có biết được giải thoát? Nếu ngã không biết được giải thoát thì nên biết vẫn còn đầy đủ phiền não. Nếu ngã có biết được giải thoát thì nên biết đã có năm tình (năm giác quan) và các căn. Vì sao? Vì ngoài các căn ra không có cái biết nào khác. Nếu đủ các căn thì sao còn gọi là được giải thoát? Nếu nói ngã này bản tính thanh tịnh, lìa năm căn, thì sao lại nói có khắp năm đường? Vì duyên cớ gì để được giải thoát mà phải tu các điều thiện? Thiện nam tử, ví như người đi nhổ gai trong hư không, ông cũng vậy: ngã nếu đã thanh tịnh thì sao còn nói dứt các phiền não? Nếu ý ông cho rằng không theo nhân duyên mà đạt được giải thoát, thì sao mọi loài súc sinh không đạt được?"
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, nếu không có ngã thì ai nhớ nghĩ?" Phật bảo Tiên Ni: "Nếu có ngã thì vì sao lại quên? Thiện nam tử, nếu sự nhớ nghĩ là ngã thì vì duyên cớ gì lại nhớ nghĩ điều ác, nhớ điều không muốn nhớ, không nhớ điều muốn nhớ?" Tiên Ni lại nói: "Cù Đàm, nếu không có ngã thì ai thấy, ai nghe?" Phật nói: "Thiện nam tử, bên trong có sáu nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), bên ngoài có sáu trần (sáu đối tượng: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, và pháp — đối tượng của ý); trong và ngoài hòa hợp sinh ra sáu thức (sáu sự nhận biết: thấy, nghe, ngửi, nếm, cảm xúc chạm, ý biết). Sáu thức này theo nhân duyên mà có tên gọi. Thiện nam tử, ví như cùng là lửa, nhờ gỗ mà có thì gọi là lửa gỗ, nhờ cỏ mà có thì gọi là lửa cỏ, nhờ trấu mà có thì gọi là lửa trấu, nhờ phân bò mà có thì gọi là lửa phân bò. Ý thức của chúng sinh cũng vậy: nhờ mắt, nhờ sắc, nhờ ánh sáng, nhờ sự chú ý mà gọi là nhãn thức (sự nhận biết bằng mắt). Thiện nam tử, nhãn thức như thế không ở trong mắt, cho đến không ở trong sự chú ý; bốn thứ hòa hợp nên sinh ra thức ấy; cho đến ý thức cũng vậy. Nếu do nhân duyên hòa hợp mà sinh ra sự biết, thì không nên nói cái thấy là ngã, cho đến cái xúc chạm là ngã. Thiện nam tử, vì vậy ta nói nhãn thức cho đến ý thức, mọi pháp đều là huyễn. Thế nào là như huyễn? Vốn không mà nay có, đã có rồi lại thành không. Thiện nam tử, ví như bơ sữa, bột mì, mật, gừng, hồ tiêu, tất bát (một loại tiêu dài dùng làm thuốc), nho, hồ đào, thạch lựu, hạt nhuy (?) — những thứ ấy hòa hợp lại gọi là viên hoan hỷ (một loại bánh viên ngọt); lìa sự hòa hợp ấy thì không có viên hoan hỷ. Sáu nhập trong và ngoài gọi là chúng sinh, ngã, nhân, sĩ phu (các tên gọi khác nhau của con người, của cái 'ta'); lìa các nhập trong ngoài thì không có chúng sinh, ngã, nhân, sĩ phu nào khác."
Tiên Ni nói: "Cù Đàm, nếu không có ngã thì sao lại nói: tôi thấy, tôi nghe, tôi khổ, tôi vui, tôi lo, tôi mừng?" Phật nói: "Thiện nam tử, nếu nói 'tôi thấy, tôi nghe' là có ngã, thì vì duyên cớ gì người đời lại nói: 'Tội ông gây ra, tôi không thấy, không nghe'? Thiện nam tử, ví như bốn binh (bốn loại quân: quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) hợp lại gọi là quân đội; bốn binh ấy không gọi là một, nhưng người ta vẫn nói 'quân ta mạnh mẽ, quân ta thắng họ'. Những gì do sự hòa hợp của các nhập trong ngoài làm ra cũng vậy, tuy không phải là một nhưng cũng được nói: tôi làm, tôi chịu, tôi thấy, tôi nghe, tôi khổ, tôi vui." Tiên Ni nói: "Cù Đàm, như ông nói trong ngoài hòa hợp, vậy ai phát ra tiếng nói 'tôi làm, tôi chịu'?" Phật nói: "Tiên Ni, từ nhân duyên ái và vô minh mà sinh ra nghiệp; từ nghiệp sinh ra hữu (sự hiện hữu, đời sống trong vòng sinh tử); từ hữu sinh ra vô lượng tâm số (các trạng thái, hoạt động của tâm); tâm sinh ra giác quán (sự suy tìm thô và sự suy xét tế của tâm); giác quán làm động hơi gió; hơi gió theo tâm chạm vào cổ họng, lưỡi, răng, môi; chúng sinh vì tưởng điên đảo mà phát ra tiếng nói 'tôi làm, tôi chịu, tôi thấy, tôi nghe'. Thiện nam tử, như cái chuông nhỏ trên đầu cây phướn, nhờ có gió nên phát ra tiếng; gió lớn thì tiếng lớn, gió nhỏ thì tiếng nhỏ, không có ai tạo ra. Thiện nam tử, ví như sắt nung nóng ném vào nước phát ra đủ thứ tiếng, trong đó thật không có ai tạo ra. Thiện nam tử, phàm phu vì không suy xét phân biệt được việc ấy nên nói có ngã, có ngã sở (những gì thuộc về ta), ta làm, ta chịu."
Tiên Ni nói: "Như Cù Đàm nói không có ngã và ngã sở, vậy vì duyên cớ gì lại nói thường, lạc, ngã, tịnh?" Phật nói: "Thiện nam tử, ta cũng không nói sáu nhập trong ngoài và sáu thức, ý là thường, lạc, ngã, tịnh. Ta tuyên nói rằng: diệt sáu thức do các nhập trong ngoài sinh ra thì gọi là thường; vì thường nên gọi là ngã; vì có thường và ngã nên gọi là lạc; vì thường, ngã, lạc nên gọi là tịnh. Thiện nam tử, chúng sinh chán khổ, dứt nguyên nhân của khổ, tự tại xa lìa, đó gọi là ngã. Vì nhân duyên ấy mà nay ta tuyên nói thường, lạc, ngã, tịnh."
Tiên Ni nói: "Bạch Thế Tôn, cúi mong đấng đại từ vì con giảng nói: con phải làm sao để đạt được thường, lạc, ngã, tịnh như thế?" Phật nói: "Thiện nam tử, mọi người ở đời từ xưa đến nay đầy đủ kiêu mạn lớn, lại làm cho kiêu mạn tăng thêm, lại tạo ra nhân kiêu mạn, nghiệp kiêu mạn; vì vậy nay chịu quả báo kiêu mạn, không thể xa lìa mọi phiền não để được thường, lạc, ngã, tịnh. Nếu các chúng sinh muốn xa lìa mọi phiền não thì trước hết phải lìa kiêu mạn." Tiên Ni nói: "Bạch Thế Tôn, đúng vậy, đúng vậy, thật như lời thánh dạy. Trước kia con có kiêu mạn; vì kiêu mạn mà gọi Như Lai trống không bằng họ Cù Đàm. Nay con đã lìa kiêu mạn lớn ấy, vì vậy thành tâm thưa thỉnh cầu pháp: làm sao được thường, lạc, ngã, tịnh?" Phật nói: "Thiện nam tử, hãy nghe kỹ, nghe kỹ, nay ta sẽ vì ông phân tích giảng giải. Thiện nam tử, nếu thấy được (mọi pháp) không phải là mình, không phải là người khác, không phải là chúng sinh, thì xa lìa được pháp ấy (?)." Tiên Ni nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết, đã hiểu, đã được chánh pháp nhãn (con mắt thấy rõ chánh pháp, tức sự hiểu biết đúng đắn về chân lý)." Phật nói: "Thiện nam tử, ông biết thế nào, hiểu thế nào, được chánh pháp nhãn thế nào?" "Bạch Thế Tôn, cái gọi là sắc thì không phải là mình, không phải là người khác, không phải là các chúng sinh; cho đến thức cũng như vậy. Con quán như thế mà được chánh pháp nhãn. Bạch Thế Tôn, nay con rất muốn xuất gia tu đạo, xin Ngài cho phép." Phật nói: "Thiện lai tỳ-kheo (lời Phật nhận người vào tăng đoàn: 'Lành thay tỳ-kheo, hãy đến đây!')." Ngay lúc ấy ông đầy đủ phạm hạnh (hạnh sống trong sạch của người xuất gia) thanh tịnh, chứng quả A-la-hán.
Trong chúng ngoại đạo lại có một phạm chí họ Ca Diếp, nói: "Cù Đàm, thân chính là mạng (sự sống, linh hồn), hay thân là một, mạng là một khác?" Như Lai im lặng. Hỏi lần thứ hai, lần thứ ba cũng vậy. Phạm chí lại nói: "Cù Đàm, nếu người bỏ thân này mà chưa được thân sau, thì trong khoảng giữa ấy há chẳng gọi là thân khác, mạng khác sao? Nếu là khác, Cù Đàm cớ sao im lặng không đáp?" (Phật nói:) "Thiện nam tử, ta nói thân và mạng đều do nhân duyên mà có, không phải không do nhân duyên; như thân và mạng, mọi pháp cũng vậy." Phạm chí lại nói: "Cù Đàm, tôi thấy ở đời có pháp không do nhân duyên." Phật nói: "Phạm chí, ông thấy ở đời có pháp không do nhân duyên như thế nào?" Phạm chí nói: "Tôi thấy lửa lớn đốt bụi cây, gió thổi ngọn lửa đứt rời rơi xuống chỗ khác; như thế há chẳng gọi là không có nhân duyên sao?" Phật nói: "Thiện nam tử, ta nói ngọn lửa ấy cũng do nhân mà sinh, không phải không do nhân." Phạm chí nói: "Cù Đàm, lúc ngọn lửa đứt rời bay đi thì không nhờ củi than, sao lại nói do nhân duyên?" Phật nói: "Thiện nam tử, tuy không có củi than nhưng nhờ gió mà bay đi; do duyên là gió nên ngọn lửa ấy không tắt." "Cù Đàm, nếu người bỏ thân này mà chưa được thân sau, thì thọ mạng trong khoảng giữa lấy gì làm nhân duyên?" Phật nói: "Phạm chí, vô minh và ái làm nhân duyên; do hai nhân duyên vô minh và ái ấy mà thọ mạng được duy trì. Thiện nam tử, có nhân duyên khiến thân chính là mạng, mạng chính là thân; có nhân duyên khiến thân khác, mạng khác. Người trí không nên một mực nói thân khác, mạng khác."
Phạm chí nói: "Bạch Thế Tôn, cúi mong Ngài vì con phân tích giảng giải, khiến con biết rõ nhân và quả." Phật nói: "Phạm chí, nhân là năm ấm, quả cũng là năm ấm. Thiện nam tử, nếu có chúng sinh không đốt lửa thì không có khói." Phạm chí nói: "Bạch Thế Tôn, con đã biết, đã hiểu." Phật nói: "Thiện nam tử, ông biết thế nào, hiểu thế nào?" "Bạch Thế Tôn, lửa tức là phiền não, có thể thiêu đốt ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời. Khói tức là quả báo của phiền não: vô thường, nhơ nhớp, hôi thối, đáng ghét, vì thế gọi là khói. Nếu có chúng sinh không gây phiền não thì người ấy không có quả báo của phiền não. Vì vậy Như Lai nói không đốt lửa thì không có khói. Bạch Thế Tôn, con đã có chánh kiến; cúi mong Ngài thương xót cho con xuất gia." Bấy giờ Thế Tôn bảo Kiều Trần Như: "Hãy cho phạm chí này xuất gia thọ giới." Kiều Trần Như vâng lời Phật, họp chúng tăng cho ông xuất gia, thọ cụ túc giới (giới đầy đủ của tỳ-kheo). Qua năm ngày, ông đắc quả A-la-hán.
Trong chúng ngoại đạo lại có một phạm chí tên Phú Na, nói: "Cù Đàm, ông thấy thế gian là pháp thường rồi mới nói là thường sao? Nghĩa như thế là thật hay hư dối? (Thế gian là) thường, vô thường, vừa thường vừa vô thường, hay không phải thường cũng không phải vô thường? Có giới hạn, không có giới hạn, vừa có vừa không có giới hạn, hay không phải có cũng không phải không có giới hạn? Thân chính là mạng, hay thân khác mạng khác? Sau khi Như Lai diệt độ (nhập Niết-bàn) thì như khứ (còn tồn tại), không như khứ (không còn tồn tại), vừa như khứ vừa không như khứ, hay không phải như khứ cũng không phải không như khứ?" Phật nói: "Phú Na, ta không nói thế gian là thường, là hư dối hay chân thật; là thường, vô thường, vừa thường vừa vô thường, hay không phải thường cũng không phải vô thường; có giới hạn, không có giới hạn, vừa có vừa không có giới hạn, hay không phải có cũng không phải không có giới hạn; thân chính là mạng, hay thân khác mạng khác; sau khi Như Lai diệt độ thì như khứ, không như khứ, vừa như khứ vừa không như khứ, hay không phải như khứ cũng không phải không như khứ."
Phú Na lại nói: "Cù Đàm nay thấy lỗi gì mà không nói như thế?" Phật nói: "Phú Na, nếu có người nói thế gian là thường, chỉ điều này là thật, ngoài ra đều là lời dối, đó gọi là kiến (sự chấp chặt vào một quan điểm). Chỗ thấy của kiến ấy gọi là kiến hành (sự vận hành của chấp kiến), gọi là kiến nghiệp (nghiệp do chấp kiến), gọi là kiến chấp (sự bám giữ quan điểm), gọi là kiến phược (sự trói buộc của chấp kiến), gọi là kiến khổ (nỗi khổ do chấp kiến), gọi là kiến thủ (sự nắm chặt chấp kiến), gọi là kiến bố (nỗi sợ do chấp kiến), gọi là kiến nhiệt (sức nóng thiêu đốt của chấp kiến), gọi là kiến triền (sự quấn trói của chấp kiến). Phú Na, kẻ phàm phu bị chấp kiến quấn trói, không thể xa lìa sinh, già, bệnh, chết, xoay vần trong sáu nẻo (sáu cõi tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), chịu vô lượng khổ; cho đến (chấp rằng) không phải như khứ cũng không phải không như khứ cũng vậy. Phú Na, ta thấy những chấp kiến ấy có lỗi như thế, vì vậy không chấp giữ, không vì người mà nói." "Cù Đàm, nếu thấy lỗi như thế mà không chấp không nói, vậy Cù Đàm nay thấy gì, chấp gì, tuyên nói gì?" Phật nói: "Thiện nam tử, chấp kiến gọi là pháp sinh tử; Như Lai đã lìa pháp sinh tử nên không chấp. Thiện nam tử, Như Lai được gọi là bậc thấy được, nói được, không gọi là chấp."
"Cù Đàm, thấy được thế nào, nói được thế nào?" Phật nói: "Thiện nam tử, ta thấy rõ khổ, tập, diệt, đạo, phân tích tuyên nói bốn đế (bốn sự thật: khổ; nguyên nhân của khổ; sự diệt khổ; con đường diệt khổ) như thế. Vì ta thấy như vậy nên xa lìa được mọi chấp kiến, mọi ái, mọi dòng chảy (phiền não cuốn trôi chúng sinh), mọi kiêu mạn. Vì vậy ta đầy đủ phạm hạnh thanh tịnh, sự vắng lặng cao tột, đạt được thân thường còn. Thân ấy cũng không ở phương đông, tây, nam, bắc." Phú Na nói: "Cù Đàm, vì duyên cớ gì thân thường còn lại không ở phương đông, tây, nam, bắc?" Phật nói: "Thiện nam tử, nay ta hỏi ông, ông cứ tùy ý trả lời. Ý ông thế nào? Như trước mặt ông đốt một đống lửa lớn, lúc nó cháy ông có biết nó cháy không?" "Biết, Cù Đàm." "Lúc lửa ấy tắt, ông có biết nó tắt không?" "Biết, Cù Đàm." "Phú Na, nếu có người hỏi ông: đống lửa trước mặt cháy từ đâu đến, tắt đi về đâu, ông sẽ đáp thế nào?" "Cù Đàm, nếu có người hỏi, tôi sẽ đáp: lửa ấy khi sinh ra là nhờ các duyên; duyên cũ đã hết, duyên mới chưa đến thì lửa ấy tắt." "Nếu lại có người hỏi: lửa ấy tắt rồi đi về phương nào, ông lại đáp thế nào?" "Cù Đàm, tôi sẽ đáp: vì duyên hết nên tắt, không đi đến phương nào cả."
"Thiện nam tử, Như Lai cũng vậy. Nếu có sắc vô thường cho đến thức vô thường, vì ái mà bốc cháy; đã cháy thì phải chịu hai mươi lăm hữu (hai mươi lăm cảnh giới hiện hữu trong ba cõi, nơi chúng sinh tái sinh). Vì vậy lúc đang cháy thì có thể nói ngọn lửa ấy ở phương đông, tây, nam, bắc. Khi ái hiện tại đã diệt thì quả báo hai mươi lăm hữu không còn cháy; vì không cháy nên không thể nói có đông, tây, nam, bắc. Thiện nam tử, Như Lai đã diệt sắc vô thường cho đến thức vô thường, vì vậy thân là thường; thân đã là thường thì không thể nói có đông, tây, nam, bắc."
Phú Na nói: "Xin được nói một ví dụ, cúi mong Ngài nghe nhận." Phật nói: "Hay thay, hay thay, cứ tùy ý nói." "Bạch Thế Tôn, như ở ngoài một làng lớn có rừng sa-la, trong đó có một cây mọc trước cả khu rừng, đã tròn một trăm năm. Bấy giờ chủ rừng tưới nước, theo mùa chăm sóc. Cây ấy cũ mục, vỏ ngoài, cành, lá đều rụng hết, chỉ còn lại lõi chắc. Như Lai cũng vậy, mọi thứ cũ kỹ đều đã trừ sạch, chỉ còn lại mọi pháp chân thật. Bạch Thế Tôn, nay con rất muốn xuất gia tu đạo." Phật nói: "Thiện lai tỳ-kheo." Nói lời ấy xong, ông liền xuất gia, dứt sạch lậu (phiền não rỉ chảy khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử), chứng quả A-la-hán.
Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển thứ ba mươi lăm.
Kinh Đại Bát Niết Bàn, quyển thứ ba mươi sáu.
Đời Tống, sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê Hoàn (một bản dịch khác của kinh Niết Bàn) mà thêm vào.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video