Phẩm Bồ-tát Ca-diếp, phần thứ tư
Bồ-tát Ca-diếp (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài; Ca-diếp là tên vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong phẩm này) bạch Phật rằng: "Thưa Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Tất cả chúng sinh (mọi loài có sự sống và tâm thức) đều do phiền não (những trạng thái tâm gây rối loạn và khổ não như tham lam, giận dữ, mê muội) mà phải chịu quả báo (kết quả tương ứng với những việc mình đã làm). Nói phiền não tức là nói cái ác. Phiền não sinh ra từ phiền não xấu ác thì cũng gọi là ác. Phiền não như thế có hai loại: một là nhân, hai là quả. Vì nhân ác nên quả ác, vì quả ác nên hạt cũng ác. Như quả nhâm-bà (một loài cây có vị rất đắng): vì hạt nó đắng nên hoa, quả, thân, lá thảy đều đắng. Lại như cây độc: vì hạt nó độc nên quả cũng độc. Nhân cũng là chúng sinh, quả cũng là chúng sinh. Nhân cũng là phiền não, quả cũng là phiền não. Nhân quả của phiền não chính là chúng sinh, chúng sinh chính là nhân quả của phiền não.
Nếu theo nghĩa ấy, sao trước đây Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đã đến từ chân lý như thật) lại ví rằng ở núi Tuyết (dãy Hi-mã-lạp-sơn) có cỏ độc mà cũng có vua thuốc nhiệm mầu? Nếu nói phiền não chính là chúng sinh, chúng sinh chính là phiền não, thì sao lại nói trong thân chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu?" Phật nói: "Hay thay, hay thay!
Này thiện nam tử (người con trai lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Vô số chúng sinh đều cùng mối nghi này. Nay ông thưa hỏi để cầu được giải đáp, và ta cũng có thể dứt mối nghi ấy. Hãy lắng nghe, lắng nghe, và suy nghĩ cho kỹ! Nay ta sẽ phân tích, giảng giải cho ông. Này thiện nam tử! Núi Tuyết trong lời ví dụ chính là chúng sinh. Cỏ độc chính là phiền não. Vua thuốc nhiệm mầu chính là phạm hạnh thanh tịnh (lối sống và tu tập trong sạch, dứt bỏ dục nhiễm, hướng đến giải thoát). Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh tu được phạm hạnh thanh tịnh như thế, thì gọi là trong thân có vua thuốc nhiệm mầu."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế nào là chúng sinh có phạm hạnh thanh tịnh?" "Này thiện nam tử! Như ở thế gian, từ hạt sinh ra quả. Trong các quả ấy, có quả lại làm nhân cho hạt mới được, có quả thì không. Quả nào làm được nhân thì gọi là "quả-hạt" (vừa là quả vừa là hạt giống). Nếu không làm được thì chỉ gọi là quả, không được gọi là hạt. Tất cả chúng sinh cũng như thế, đều có hai loại: một là có quả của phiền não và là nhân của phiền não; hai là có quả của phiền não nhưng không phải là nhân của phiền não. Cái là quả của phiền não mà không phải là nhân của phiền não, thì gọi là phạm hạnh thanh tịnh.
Này thiện nam tử! Chúng sinh quán xét thọ (cảm thọ: sự cảm nhận khổ, vui, hoặc không khổ không vui khi tiếp xúc với sự vật) thì biết thọ là nhân gần của mọi lậu (phiền não rỉ chảy ra, khiến con người trôi lăn mãi trong sinh tử), tức là lậu bên trong và lậu bên ngoài. Vì nhân duyên (nguyên nhân chính và các điều kiện phụ) của thọ nên không thể dứt được mọi lậu, cũng không thể ra khỏi nhà ngục ba cõi (tam giới: cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc, toàn bộ thế giới sinh tử). Chúng sinh do thọ mà chấp vào ngã (cái "tôi") và ngã sở (cái "của tôi"), sinh ra tâm điên đảo, tưởng điên đảo, kiến điên đảo (cách nghĩ, cách nhận biết và cách thấy sai lệch, trái ngược với sự thật). Vì thế chúng sinh trước hết phải quán xét thọ. Thọ như thế là nhân gần của mọi ái (lòng tham đắm, ưa muốn). Vì thế người trí muốn dứt ái thì trước hết phải quán xét thọ.
Này thiện nam tử! Mọi việc thiện ác mà tất cả chúng sinh làm theo mười hai nhân duyên (chuỗi mười hai mắt xích nối nhau dẫn đến sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử) đều do lúc có thọ. Vì thế ta đã nói với A-nan (thị giả, đệ tử thân cận của Phật) rằng: "Này A-nan! Mọi việc thiện ác mà chúng sinh làm đều là lúc có thọ." Vì thế người trí trước hết phải quán xét thọ. Quán xét thọ rồi, lại phải quán xét: thọ như thế do nhân duyên gì mà sinh ra? Nếu do nhân duyên sinh ra, thì nhân duyên ấy lại từ đâu mà sinh? Nếu không có nhân mà sinh, thì vì sao cái "không có nhân" lại không sinh ra cái "không có thọ"?
Lại quán xét thọ này: không do trời Tự Tại (vị thần mà một số ngoại đạo cho là đấng tạo ra muôn vật) sinh ra, không do sĩ phu (cái "con người" chủ thể tạo tác theo thuyết của một số ngoại đạo) sinh ra, không do vi trần (những hạt cực nhỏ mà một số ngoại đạo cho là gốc tạo nên vạn vật) sinh ra, không do thời tiết sinh ra, không do tưởng sinh ra, không do bản tính sinh ra, không tự mình sinh ra, không do cái khác sinh ra, không do cả mình lẫn cái khác sinh ra, cũng không phải không có nhân mà sinh ra. Thọ này đều do các duyên hợp lại mà sinh ra. Nhân duyên ấy chính là ái. Trong sự hòa hợp ấy, không phải có thọ, cũng không phải không có thọ. Vì thế ta phải dứt sự hòa hợp ấy; dứt sự hòa hợp thì thọ không sinh.
Này thiện nam tử! Người trí đã quán xét nhân rồi, kế đó quán xét quả báo. Chúng sinh vì thọ mà phải chịu địa ngục, ngạ quỷ (loài quỷ đói), súc sinh (loài vật), cho đến vô lượng khổ não trong ba cõi. Do nhân duyên của thọ mà nhận lấy niềm vui vô thường; do nhân duyên của thọ mà dứt mất thiện căn (gốc rễ của điều lành); cũng do nhân duyên của thọ mà được giải thoát (thoát khỏi mọi trói buộc của phiền não và sinh tử). Khi quán xét như thế thì không tạo nhân cho thọ. Thế nào gọi là không tạo nhân cho thọ? Nghĩa là phân biệt thọ: thọ nào có thể làm nhân cho ái, ái nào có thể làm nhân cho thọ. Này thiện nam tử! Chúng sinh nếu có thể quán xét sâu xa nhân của ái và nhân của thọ như thế, thì dứt được ngã và ngã sở.
Này thiện nam tử! Nếu người có thể quán xét như thế, thì nên phân biệt ái và thọ diệt ở chỗ nào. Thấy ái và thọ có chỗ diệt được một phần nhỏ, thì phải biết cũng có chỗ diệt được trọn vẹn. Khi ấy liền sinh lòng tin nơi giải thoát. Đã sinh lòng tin rồi, lại xét chỗ giải thoát ấy do đâu mà được; biết là do bát chính đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), liền tu tập theo.
Thế nào gọi là bát chính đạo? Đạo này quán xét thọ có ba tướng: một là khổ, hai là vui, ba là không khổ không vui. Cả ba loại ấy đều làm tăng trưởng thân và tâm. Do nhân duyên gì mà làm tăng trưởng? Do nhân duyên của xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và tâm thức). Xúc có ba loại: một là vô minh xúc (sự tiếp xúc trong mê muội, không thấy rõ chân lý), hai là minh xúc (sự tiếp xúc có trí tuệ sáng suốt), ba là xúc chẳng phải minh chẳng phải vô minh. Minh xúc chính là bát chính đạo. Hai loại xúc kia làm tăng trưởng thân tâm và ba loại thọ. Vì thế ta phải dứt nhân duyên của hai loại xúc ấy; xúc dứt thì không sinh ba loại thọ.
Này thiện nam tử! Thọ như thế cũng gọi là nhân, cũng gọi là quả. Người trí nên quán xét thọ vừa là nhân vừa là quả. Thế nào là nhân? Do thọ mà sinh ái, nên gọi là nhân. Thế nào là quả? Vì do xúc mà sinh ra, nên gọi là quả. Vì thế thọ này vừa là nhân vừa là quả. Người trí quán xét thọ như thế rồi, kế đó lại quán xét ái; vì ái là quả báo của thọ nên gọi là ái. Người trí quán xét ái lại thấy có hai loại: một là ái tạp thực (lòng ái có xen lẫn sự nuôi dưỡng các cõi sinh tử), hai là ái vô thực (lòng mong cầu không nuôi dưỡng sinh tử) (?). Ái tạp thực là nhân của sinh, già, bệnh, chết và mọi cõi hữu (các cõi tồn tại trong sinh tử). Ái vô thực là dứt sinh, già, bệnh, chết và mọi cõi hữu, tham cầu đạo vô lậu (con đường không còn phiền não rỉ chảy, đưa đến giải thoát).
Người trí lại nên nghĩ thế này: "Nếu ta sinh ái tạp thực, thì không thể dứt sinh, già, bệnh, chết. Nay ta tuy tham cầu đạo vô lậu, nhưng nếu không dứt nhân của thọ thì không thể được quả của đạo vô lậu. Vì thế trước hết phải dứt xúc. Xúc dứt rồi thì thọ tự diệt; thọ diệt rồi thì ái cũng theo đó mà diệt." Đó gọi là bát chính đạo. Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh quán xét được như thế, thì dù có thân độc hại, trong đó vẫn có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý. Này thiện nam tử! Chúng sinh như thế tuy do phiền não mà chịu quả báo, nhưng quả báo ấy không còn làm nhân cho phiền não nữa. Đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh.
Lại nữa, này thiện nam tử! Người trí nên quán xét hai việc thọ và ái do nhân duyên gì mà sinh ra, thì biết là do tưởng (sự nhận biết, hình dung, gán tên cho sự vật trong tâm) mà sinh ra. Vì sao vậy? Chúng sinh thấy sắc (hình sắc, vật chất) thì không phải vì thế mà sinh tham, khi quán xét thọ cũng không sinh tham. Nhưng nếu đối với sắc mà sinh tưởng điên đảo, cho rằng sắc là thường, lạc, ngã, tịnh (thường còn, an vui, có cái tôi chân thật, trong sạch), cho rằng thọ là thường hằng không biến đổi, thì do tưởng điên đảo ấy mà sinh tham, sân (giận dữ), si (mê muội). Vì thế người trí phải quán xét tưởng.
Quán xét tưởng thế nào? Nên nghĩ thế này: tất cả chúng sinh khi chưa được chính đạo đều có tưởng điên đảo. Thế nào là tưởng điên đảo? Ở cái không thường còn mà sinh tưởng thường còn; ở cái không vui mà sinh tưởng vui; ở cái không sạch mà sinh tưởng sạch; ở các pháp vốn trống rỗng (không có thực thể) mà sinh tưởng có cái tôi; ở chỗ không phải nam, nữ, lớn, nhỏ, ngày, đêm, năm, tháng, áo quần, nhà cửa, giường nằm mà sinh tưởng nam, nữ, cho đến giường nằm.
Tưởng ấy có ba loại: một là nhỏ, hai là lớn, ba là vô biên. Do nhân duyên nhỏ mà sinh tưởng nhỏ, do nhân duyên lớn mà sinh tưởng lớn, do vô lượng duyên mà sinh tưởng vô lượng. Lại có tưởng nhỏ, tức là khi chưa vào định (trạng thái tâm tập trung, lắng yên vào một đối tượng); có tưởng lớn, tức là khi đã vào định; có tưởng vô lượng, tức là thập nhất thiết nhập (mười phép thiền quán lấy một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức rồi quán cho nó trùm khắp mọi nơi). Lại có tưởng nhỏ, tức là mọi tưởng ở cõi dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục); có tưởng lớn, tức là mọi tưởng ở cõi sắc (cõi của chúng sinh đã lìa dục nhưng còn thân vật chất vi tế); có tưởng vô lượng, tức là mọi tưởng ở cõi vô sắc (cõi chỉ còn tâm thức, không còn thân vật chất). Ba loại tưởng diệt thì thọ tự diệt. Tưởng và thọ diệt thì gọi là giải thoát.
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Diệt mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) mới gọi là giải thoát, sao Như Lai lại nói diệt tưởng và thọ gọi là giải thoát?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Như Lai có khi nhân nói về chúng sinh mà người nghe hiểu ra về pháp, có khi nhân nói về pháp mà người nghe cũng hiểu ra về chúng sinh. Thế nào gọi là nhân nói về chúng sinh mà người nghe hiểu ra về pháp? Như trước đây ta nói với Đại Ca-diếp (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng về hạnh khổ hạnh): "Này Ca-diếp! Khi chúng sinh diệt thì pháp lành diệt." Đó gọi là nhân nói về chúng sinh mà người nghe hiểu ra về pháp.
Thế nào gọi là nhân nói về pháp mà người nghe cũng hiểu ra về chúng sinh? Như trước đây ta nói với A-nan: "Ta không nói nên gần gũi mọi pháp, cũng không nói không nên gần gũi mọi pháp. Nếu gần gũi pháp nào mà pháp lành suy yếu, pháp bất thiện mạnh lên, thì pháp như thế không nên gần gũi. Nếu gần gũi pháp nào mà pháp bất thiện suy diệt, pháp lành tăng trưởng, thì pháp như thế nên gần gũi." Đó gọi là nhân nói về pháp mà người nghe cũng hiểu ra về chúng sinh. Này thiện nam tử! Như Lai tuy chỉ nói diệt hai thứ tưởng và thọ, nhưng thật ra đã nói gồm mọi thứ cần dứt bỏ.
Người trí quán xét tưởng như thế rồi, kế đó quán xét nhân của tưởng: vô lượng tưởng này do đâu mà sinh? Biết là do xúc mà sinh. Xúc có hai loại: một là xúc do phiền não, hai là xúc do giải thoát. Sinh ra từ vô minh gọi là xúc phiền não; sinh ra từ minh gọi là xúc giải thoát. Do xúc phiền não mà sinh tưởng điên đảo; do xúc giải thoát mà sinh tưởng không điên đảo. Quán xét nhân của tưởng rồi, kế đó quán xét quả báo."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Nếu do tưởng phiền não mà sinh tưởng điên đảo, thì tất cả các bậc thánh thật có tưởng điên đảo mà lại không có phiền não, nghĩa ấy thế nào?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Sao lại nói bậc thánh có tưởng điên đảo?" Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Tất cả các bậc thánh thấy bò thì nghĩ là bò, cũng nói đó là bò; thấy ngựa thì nghĩ là ngựa, cũng nói đó là ngựa; với nam, nữ, lớn, nhỏ, nhà cửa, xe cộ, đi, đến cũng vậy. Đó gọi là tưởng điên đảo."
"Này thiện nam tử! Tất cả phàm phu có hai loại tưởng: một là tưởng theo cách gọi thông thường của thế gian, hai là tưởng chấp trước (bám chặt, cho là có thật). Tất cả bậc thánh chỉ có tưởng theo cách gọi thông thường của thế gian, không có tưởng chấp trước. Tất cả phàm phu vì giác quán (sự suy tìm thô và sự xét kỹ tinh tế của tâm) xấu nên đối với cách gọi thông thường của thế gian mà sinh tưởng chấp trước. Tất cả bậc thánh vì giác quán tốt nên đối với cách gọi thông thường của thế gian không sinh tưởng chấp trước. Vì thế phàm phu gọi là có tưởng điên đảo; bậc thánh tuy biết tên gọi nhưng không gọi là tưởng điên đảo.
Người trí quán xét nhân của tưởng như thế rồi, kế đó quán xét quả báo. Quả của tưởng xấu phải chịu ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người, cõi trời. Như ta vì dứt giác quán xấu nên vô minh xúc dứt, vì thế tưởng dứt; vì tưởng là nhân đã dứt nên quả báo cũng dứt. Người trí vì muốn dứt nhân của tưởng như thế mà tu bát chính đạo. Này thiện nam tử! Nếu ai quán xét được như thế thì gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Này thiện nam tử! Đó gọi là trong thân độc hại của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý.
Lại nữa, này thiện nam tử! Người trí quán xét dục (lòng ham muốn). Dục chính là sắc, thanh, hương, vị, xúc (hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật chạm vào thân). Này thiện nam tử! Đây là Như Lai nói quả trong nhân: từ năm thứ ấy mà sinh ra dục, chứ chúng thật ra không phải là dục. Này thiện nam tử! Người ngu si tham cầu và hưởng thụ chúng, đối với sắc mà sinh tưởng điên đảo, cho đến đối với vật chạm vào thân cũng sinh tưởng điên đảo. Do nhân duyên của tưởng điên đảo liền sinh ra thọ. Vì thế thế gian nói do tưởng điên đảo mà sinh mười loại tưởng (?). Do nhân duyên của dục mà ở thế gian phải chịu quả báo xấu: làm điều ác với cha mẹ, sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ), những việc không nên làm mà cố làm, không tiếc thân mạng. Vì thế người trí quán xét rằng do nhân duyên của tưởng xấu mà sinh ra lòng dục.
Người trí quán xét nhân của dục như thế rồi, kế đó quán xét quả báo. Dục này có nhiều quả báo xấu, tức là ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi người, cõi trời. Đó gọi là quán xét quả báo. Nếu tưởng xấu này được trừ diệt thì trọn không sinh lòng dục; không có lòng dục thì không chịu thọ xấu; không có thọ xấu thì không có quả xấu. Vì thế ta phải dứt tưởng xấu trước; dứt tưởng xấu rồi thì các pháp như thế tự nhiên diệt. Vì thế người trí vì muốn diệt tưởng xấu mà tu bát chính đạo. Đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Đó gọi là trong thân độc hại của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý.
Lại nữa, này thiện nam tử! Người trí quán xét dục như thế rồi, kế đó phải quán xét nghiệp (hành động có chủ ý, để lại kết quả về sau). Vì sao vậy? Người có trí nên nghĩ thế này: thọ, tưởng, xúc, dục chính là phiền não. Phiền não ấy có thể tạo nghiệp sinh ra (nghiệp khiến tái sinh), chứ không tạo nghiệp thọ báo (nghiệp khiến chịu quả khổ vui cụ thể). Phiền não như thế khi cùng đi với nghiệp thì có hai loại: một là tạo nghiệp sinh ra, hai là tạo nghiệp thọ báo. Vì thế người trí phải quán xét nghiệp.
Nghiệp có ba loại: thân, miệng, ý. Này thiện nam tử! Hai nghiệp thân và miệng vừa gọi là nghiệp vừa gọi là quả của nghiệp. Ý thì chỉ gọi là nghiệp, không gọi là quả; vì là nhân của nghiệp nên gọi là nghiệp. Này thiện nam tử! Hai nghiệp thân và miệng gọi là nghiệp bên ngoài, nghiệp ý gọi là bên trong. Ba loại nghiệp này cùng đi với phiền não nên tạo ra hai loại nghiệp: một là nghiệp sinh ra, hai là nghiệp thọ báo. Này thiện nam tử! Chính nghiệp (nghiệp chủ chốt) chính là nghiệp ý; kỳ nghiệp (nghiệp được định trước rồi mới thực hiện) là nghiệp thân và miệng. Vì khởi ra trước nên gọi là nghiệp ý; từ nghiệp ý mà sinh ra nên gọi là nghiệp thân, miệng. Vì thế nghiệp ý được gọi là chính.
Người trí quán xét nghiệp rồi, kế đó quán xét nhân của nghiệp. Nhân của nghiệp chính là vô minh xúc. Do vô minh xúc mà chúng sinh cầu được tồn tại (cầu "hữu"); nhân duyên của sự cầu tồn tại chính là ái. Do nhân duyên của ái mà tạo ra ba loại nghiệp thân, miệng, ý. Này thiện nam tử! Người trí quán xét nhân của nghiệp như thế rồi, kế đó quán xét quả báo. Quả báo có bốn loại: một là quả báo đen của nghiệp đen, hai là quả báo trắng của nghiệp trắng, ba là quả báo xen lẫn của nghiệp xen lẫn, bốn là quả báo không đen không trắng của nghiệp không đen không trắng. Quả báo đen của nghiệp đen là: khi tạo nghiệp thì nhơ, quả báo cũng nhơ. Quả báo trắng của nghiệp trắng là: khi tạo nghiệp thì sạch, quả báo cũng sạch. Quả báo xen lẫn là: khi tạo nghiệp thì xen lẫn, quả báo cũng xen lẫn. Quả báo không trắng không đen của nghiệp không trắng không đen gọi là nghiệp vô lậu.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Trước đây Ngài nói vô lậu thì không có quả báo, nay sao lại nói có quả báo không trắng không đen?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Nghĩa này có hai: một là vừa là quả vừa là báo, hai là chỉ là quả mà không phải là báo. Quả báo đen của nghiệp đen vừa gọi là quả vừa gọi là báo: vì do nhân đen sinh ra nên gọi là quả; vì có thể làm nhân nữa nên lại gọi là báo. Nghiệp sạch và nghiệp xen lẫn cũng vậy. Quả vô lậu thì vì do nhân hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy) sinh ra nên gọi là quả; vì không làm nhân cho cái khác nên không gọi là báo. Vì thế gọi là quả mà không gọi là báo."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Nghiệp vô lậu này không phải pháp đen, vì nhân duyên gì không gọi là trắng?" "Này thiện nam tử! Vì không có báo nên không gọi là trắng; vì đối trị cái đen nên gọi là trắng. Nay ta nói cái gì chịu quả báo thì gọi là trắng; nghiệp vô lậu này không chịu báo, nên không gọi là trắng mà gọi là vắng lặng. Nghiệp như thế có chỗ nhất định để chịu báo: như mười điều ác (giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói ác, nói thêu dệt, tham, sân, tà kiến) nhất định ở địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; nghiệp mười điều lành nhất định ở cõi người, cõi trời. Mười điều bất thiện có bậc trên, giữa, dưới: do nhân duyên bậc trên mà chịu thân địa ngục, do bậc giữa mà chịu thân súc sinh, do bậc dưới mà chịu thân ngạ quỷ. Nghiệp mười điều lành ở cõi người lại có bốn loại: một là dưới, hai là giữa, ba là trên, bốn là trên hết. Do nhân duyên bậc dưới mà sinh ở Uất-đan-việt (châu lục phía Bắc trong vũ trụ quan Phật giáo); do bậc giữa mà sinh ở Phất-bà-đề (châu lục phía Đông); do bậc trên mà sinh ở Cù-đà-ni (châu lục phía Tây); do bậc trên hết mà sinh ở Diêm-phù-đề (châu lục phía Nam, nơi loài người chúng ta ở).
Người có trí quán xét như thế rồi liền nghĩ: "Ta làm sao dứt được quả báo này?" Lại nghĩ: "Nhân duyên của nghiệp này do vô minh xúc sinh ra. Nếu ta dứt trừ vô minh và xúc, thì quả của nghiệp như thế sẽ diệt mà không sinh." Vì thế người trí vì muốn dứt nhân duyên của vô minh xúc mà tu bát chính đạo. Đó gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Này thiện nam tử! Đó gọi là trong thân độc hại của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý.
Lại nữa, này thiện nam tử! Người trí quán xét nghiệp, quán xét phiền não rồi, kế đó quán xét quả báo mà hai thứ ấy đem lại. Quả báo của hai thứ ấy chính là khổ. Đã biết là khổ thì có thể lìa bỏ mọi sự thọ sinh. Người trí lại quán xét: do nhân duyên phiền não mà sinh phiền não; do nhân duyên nghiệp cũng sinh phiền não; do nhân duyên phiền não lại sinh nghiệp; do nhân duyên nghiệp mà sinh khổ; do nhân duyên khổ mà sinh phiền não; do nhân duyên phiền não mà sinh hữu (sự tồn tại, tức các cõi sinh tử); do nhân duyên hữu mà sinh khổ; do nhân duyên hữu mà sinh hữu; do nhân duyên hữu mà sinh nghiệp; do nhân duyên nghiệp mà sinh phiền não; do nhân duyên phiền não mà sinh khổ; do nhân duyên khổ mà sinh khổ.
Này thiện nam tử! Người trí nếu quán xét được như thế, nên biết người ấy quán xét được nghiệp và khổ. Vì sao vậy? Điều quán xét ở trên chính là mười hai nhân duyên của sinh tử. Nếu người quán xét được mười hai nhân duyên của sinh tử như thế, nên biết người ấy không tạo nghiệp mới, lại phá được nghiệp cũ. Này thiện nam tử! Người có trí quán xét khổ của địa ngục, quán xét từ một địa ngục cho đến một trăm ba mươi sáu chỗ; mỗi địa ngục có đủ thứ khổ, đều do nhân duyên phiền não và nghiệp sinh ra. Quán xét địa ngục rồi, kế đó quán xét khổ của ngạ quỷ, súc sinh. Quán xét như thế rồi, lại quán xét mọi khổ ở cõi người, cõi trời. Những khổ như thế đều do nhân duyên phiền não và nghiệp sinh ra.
Này thiện nam tử! Trên cõi trời tuy không có việc khổ não lớn, nhưng thân thể mềm mại, mịn màng; khi hiện ra năm tướng suy (năm dấu hiệu xuất hiện khi vị trời sắp chết, như hoa trên đầu héo, áo dơ, nách ra mồ hôi...) thì chịu khổ cùng cực, chẳng khác gì khổ ở địa ngục. Này thiện nam tử! Người trí quán xét sâu xa rằng mọi khổ trong ba cõi đều do nhân duyên phiền não và nghiệp sinh ra. Này thiện nam tử! Ví như đồ vật đã hỏng thì dễ vỡ; chúng sinh nhận lấy thân cũng như thế: đã nhận lấy thân thì thân là đồ chứa mọi khổ. Ví như cây lớn hoa quả sum suê thì bầy chim có thể làm hư hại; như nhiều cỏ khô thì lửa nhỏ cũng đốt được; chúng sinh nhận lấy thân thì bị khổ làm hư hoại cũng như thế.
Này thiện nam tử! Người trí nếu quán xét được tám loại khổ như đã nói trong phẩm Thánh Hạnh, nên biết người ấy dứt được mọi khổ. Này thiện nam tử! Người trí quán xét sâu xa tám khổ rồi, kế đó quán xét nhân của khổ. Nhân của khổ chính là ái và vô minh. Ái và vô minh này có hai loại: một là cầu thân, hai là cầu của cải. Cầu thân và cầu của cải cả hai đều là khổ. Vì thế nên biết ái và vô minh chính là nhân của khổ. Này thiện nam tử! Ái và vô minh này có hai loại: một là bên trong, hai là bên ngoài. Bên trong thì tạo nghiệp, bên ngoài thì làm tăng trưởng. Lại nữa, bên trong tạo nghiệp, bên ngoài tạo quả của nghiệp. Dứt ái bên trong thì nghiệp dứt được; dứt ái bên ngoài thì quả dứt được. Ái bên trong sinh ra khổ đời vị lai; ái bên ngoài sinh ra khổ đời hiện tại.
Người trí quán xét ái chính là nhân của khổ. Quán xét nhân rồi, kế đó quán xét quả báo. Quả báo của khổ chính là thủ (sự nắm giữ, chấp lấy). Quả của ái gọi là thủ. Nhân duyên của thủ chính là ái bên trong và bên ngoài, thì có cái khổ của ái. Này thiện nam tử! Người trí nên quán xét: do nhân duyên ái mà có thủ, do nhân duyên thủ mà có ái. Nếu ta dứt được hai thứ ái và thủ, thì không tạo nghiệp để phải chịu mọi khổ. Vì thế người trí vì muốn dứt sự chịu khổ mà tu bát chính đạo. Này thiện nam tử! Nếu ai quán xét được như thế thì gọi là phạm hạnh thanh tịnh. Đó gọi là trong thân độc hại của chúng sinh có vua thuốc nhiệm mầu, như trong núi Tuyết tuy có cỏ độc mà cũng có thuốc quý.
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là phạm hạnh thanh tịnh?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Đó là tất cả các pháp." Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! "Tất cả các pháp" thì nghĩa không nhất định. Vì sao vậy? Như Lai có khi nói đó là thiện và bất thiện; có khi nói là phép quán tứ niệm xứ (bốn phép quán: quán thân là không sạch, quán thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán pháp là không có cái tôi); có khi nói là mười hai nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý cùng sáu đối tượng của chúng: sắc, tiếng, mùi, vị, vật chạm, pháp); có khi nói là thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt mình tu theo chính đạo); có khi nói là mười hai nhân duyên; có khi nói là chúng sinh; có khi nói là chính kiến và tà kiến (cách thấy đúng và cách thấy sai); có khi nói là mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển Phật giáo); có khi nói chính là nhị đế (hai tầng chân lý: chân lý tuyệt đối và chân lý quy ước của thế gian). Nay Như Lai lại nói tất cả các pháp là phạm hạnh thanh tịnh, vậy tất cả các pháp ấy là những gì?"
Phật nói: "Hay thay, hay thay! Này thiện nam tử! Kinh Đại Niết-bàn vi diệu này là kho báu của mọi pháp lành. Ví như biển lớn là kho chứa mọi châu báu, kinh Niết-bàn này cũng như thế, chính là kho bí mật chứa nghĩa của mọi chữ. Này thiện nam tử! Như núi Tu-di (ngọn núi khổng lồ ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) là gốc của mọi loài cây thuốc, kinh này cũng thế, chính là gốc của giới Bồ-tát. Này thiện nam tử! Ví như hư không là chỗ nương ở của mọi vật, kinh này cũng thế, chính là chỗ nương ở của mọi pháp lành. Này thiện nam tử! Ví như gió mạnh không gì trói buộc được, mọi Bồ-tát thực hành kinh này cũng như thế, không bị mọi phiền não và pháp ác trói buộc. Này thiện nam tử! Ví như kim cương không gì phá hoại được, kinh này cũng thế, dù có ngoại đạo (người theo các giáo phái ngoài Phật giáo) và kẻ tà ác cũng không thể phá hoại. Này thiện nam tử! Như cát sông Hằng không ai đếm hết được, nghĩa của kinh này cũng như thế, không ai đếm hết được.
Này thiện nam tử! Kinh điển này làm cờ pháp cho các Bồ-tát, như ngọn cờ của Đế Thích (vua của cõi trời Đao-lợi). Này thiện nam tử! Kinh này là người trưởng đoàn buôn dẫn đường đến thành Niết-bàn (cảnh giới đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), như người dẫn đường lớn dẫn các thương nhân ra biển cả. Này thiện nam tử! Kinh này làm ánh sáng pháp cho các Bồ-tát, như mặt trời mặt trăng ở đời phá tan mọi bóng tối. Này thiện nam tử! Kinh này làm thuốc hay cho chúng sinh bệnh khổ, như vua thuốc vi diệu ở núi Hương chữa được mọi bệnh. Này thiện nam tử! Kinh này làm cây gậy cho kẻ nhất-xiển-đề (người đã đoạn tuyệt mọi căn lành, không tin nhân quả, rất khó cứu độ), như người yếu nhờ gậy mà đứng dậy được. Này thiện nam tử! Kinh này làm cây cầu cho mọi kẻ ác, như cây cầu ở đời đưa được mọi người sang bờ bên kia.
Này thiện nam tử! Kinh này làm bóng mát cho người đi trong ba cõi hữu (ba cõi tồn tại: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) gặp sức nóng phiền não, như cây dù ở đời che đi nắng nóng. Này thiện nam tử! Kinh này là vị vua lớn không biết sợ hãi, phá được mọi ác ma phiền não, như sư tử chúa hàng phục các loài thú. Này thiện nam tử! Kinh này là thầy chú thuật đại thần, phá được mọi ma quỷ phiền não, như thầy chú ở đời trừ được yêu tinh. Này thiện nam tử! Kinh này là sương giá mưa đá vô thượng, phá được mọi quả báo sinh tử, như mưa đá ở đời làm hỏng trái cây. Này thiện nam tử! Kinh này làm thuốc hay cho người bị hỏng con mắt giới luật, như thuốc an-xà-đà (một loại thuốc chữa mắt) ở đời chữa khỏi đau mắt. Này thiện nam tử! Kinh này giữ vững mọi pháp lành, như đất ở đời giữ vững mọi vật.
Này thiện nam tử! Kinh này là tấm gương sáng cho chúng sinh phạm giới, như gương ở đời soi thấy mọi hình sắc. Này thiện nam tử! Kinh này làm áo quần cho kẻ không biết hổ thẹn, như áo quần ở đời che kín thân thể. Này thiện nam tử! Kinh này làm của cải quý báu lớn cho người nghèo pháp lành, như thiên nữ Công Đức (nữ thần ban phúc lộc, giàu sang) làm lợi cho người nghèo. Này thiện nam tử! Kinh này làm nước cam lộ (thứ nước ngọt bất tử của cõi trời) cho chúng sinh khát pháp, như nước tám vị (nước có tám phẩm chất tốt: trong, mát, ngọt, nhẹ, mềm, êm, không hôi, uống không hại) làm đã khát cho người khát. Này thiện nam tử! Kinh này làm giường pháp cho người phiền não, như người mỏi mệt ở đời gặp được giường êm ấm.
Này thiện nam tử! Kinh này đối với Bồ-tát từ sơ địa đến thập địa (mười địa vị tu chứng của Bồ-tát, từ bậc thứ nhất đến bậc thứ mười) thì làm chuỗi ngọc, hương hoa, hương xoa, hương bột, hương đốt, là cỗ xe đầy đủ dòng giống thanh tịnh, là chỗ hưởng niềm vui nhiệm mầu vượt hơn tất cả sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa sang bờ giải thoát: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), như cây ba-lợi-chất-đa-la ở cõi trời Đao-lợi (cây thần cho mọi điều ưa thích ở cõi trời thứ hai của cõi dục, nơi Đế Thích cai quản).
Này thiện nam tử! Kinh này là cây búa kim cương sắc bén, chặt được mọi cây lớn phiền não; là con dao sắc, cắt được tập khí (thói quen, dấu vết phiền não còn sót lại dù phiền não đã dứt); là bậc dũng mãnh, dẹp được kẻ thù là ma; là lửa trí tuệ, đốt củi phiền não; là kho nhân duyên, sinh ra bậc Bích-chi Phật (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần nghe Phật dạy); là kho Thanh văn, sinh ra người Thanh văn (người nhờ nghe lời Phật dạy mà giác ngộ); là con mắt của mọi chư thiên; là con đường chân chính của mọi người; là chỗ nương tựa của mọi loài vật; là chỗ giải thoát của ngạ quỷ; là đấng tôn quý vô thượng của địa ngục; là đồ chứa vô thượng của mọi chúng sinh mười phương; là cha mẹ của chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại khắp mười phương.
Này thiện nam tử! Vì thế kinh này thu gồm tất cả các pháp. Như ta đã nói trước, kinh này tuy thu gồm tất cả các pháp, nhưng ta nói phạm hạnh chính là ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy phương pháp giúp tiến đến giác ngộ: bốn niệm xứ, bốn chính cần, bốn như ý túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chính đạo). Này thiện nam tử! Nếu lìa ba mươi bảy phẩm ấy, thì trọn không thể được quả chân chính của Thanh văn, cho đến quả A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật), không thấy Phật tính (bản tính có thể thành Phật sẵn có nơi mọi chúng sinh) và quả của Phật tính. Vì nhân duyên ấy, phạm hạnh chính là ba mươi bảy phẩm. Vì sao vậy? Vì ba mươi bảy phẩm có tính chất không điên đảo, nên phá được điên đảo; tính chất không phải thấy sai, nên phá được thấy sai; tính chất không phải sợ hãi, nên phá được sợ hãi; tính chất là hạnh trong sạch, nên khiến chúng sinh rốt ráo thực hành phạm hạnh thanh tịnh."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Pháp hữu lậu cũng có thể làm nhân cho pháp vô lậu, sao Như Lai không nói hữu lậu là phạm hạnh thanh tịnh?" "Này thiện nam tử! Mọi pháp hữu lậu đều là điên đảo, vì thế hữu lậu không được gọi là phạm hạnh thanh tịnh." Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế đệ nhất pháp (pháp cao nhất trong thế gian: giai đoạn tu tập cuối cùng còn hữu lậu, ngay trước khi bước vào bậc thánh) là hữu lậu hay vô lậu?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Là hữu lậu." "Thưa Thế Tôn! Tuy là hữu lậu nhưng tính chất không điên đảo, sao không gọi là phạm hạnh thanh tịnh?" "Này thiện nam tử! Thế đệ nhất pháp vì là nhân của vô lậu nên giống với vô lậu, vì hướng về vô lậu nên không gọi là điên đảo. Này thiện nam tử! Phạm hạnh thanh tịnh thì từ lúc phát tâm nối tiếp liên tục cho đến rốt ráo; còn thế đệ nhất pháp chỉ trong một niệm (một khoảnh khắc tâm cực ngắn). Vì thế không được gọi là phạm hạnh thanh tịnh."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Năm thức (năm loại nhận biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) của chúng sinh cũng là hữu lậu, không phải điên đảo, lại không phải chỉ một niệm, sao không gọi là phạm hạnh thanh tịnh?" "Này thiện nam tử! Năm thức của chúng sinh tuy không phải một niệm, nhưng là hữu lậu và lại là điên đảo. Vì làm tăng các lậu nên gọi là hữu lậu; vì bản thể không chân thật mà chấp vào tưởng nên là điên đảo. Thế nào gọi là bản thể không chân thật mà chấp vào tưởng nên điên đảo? Ở chỗ không phải nam nữ mà sinh tưởng nam nữ, cho đến nhà cửa, xe cộ, bình, áo cũng như thế. Đó gọi là điên đảo. Này thiện nam tử! Ba mươi bảy phẩm có tính chất không điên đảo, vì thế được gọi là phạm hạnh thanh tịnh.
Này thiện nam tử! Nếu có Bồ-tát đối với ba mươi bảy phẩm mà biết gốc, biết nhân, biết sự thu nhiếp, biết sự tăng trưởng, biết cái làm chủ, biết cái dẫn đường, biết cái thù thắng, biết cái chân thật, biết cái rốt ráo, thì Bồ-tát như thế được gọi là phạm hạnh thanh tịnh." Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là biết gốc cho đến biết cái rốt ráo?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Hay thay, hay thay! Bồ-tát hỏi là vì hai việc: một là để mình biết, hai là để người khác biết. Ông nay đã biết rồi, chỉ vì vô lượng chúng sinh chưa hiểu mà thưa hỏi việc này. Vì thế nay ta lại khen ông: hay thay, hay thay!
Này thiện nam tử! Gốc của ba mươi bảy phẩm là dục (ở đây là ý muốn tốt lành, chí nguyện hướng thiện); nhân gọi là minh xúc; sự thu nhiếp gọi là thọ; sự tăng trưởng gọi là suy nghĩ khéo; cái làm chủ gọi là niệm (sự ghi nhớ, giữ tâm chú ý); cái dẫn đường gọi là định; cái thù thắng gọi là trí tuệ; cái chân thật gọi là giải thoát; cái rốt ráo gọi là Đại Bát Niết-bàn (sự diệt độ lớn, cảnh giới giải thoát trọn vẹn của Phật). Này thiện nam tử! Dục lành chính là lúc mới phát tâm cầu đạo, là gốc cho đến quả A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế ta nói dục là gốc. Này thiện nam tử! Như ở thế gian nói: mọi khổ não lấy ái làm gốc; mọi bệnh tật lấy thức ăn cũ không tiêu làm gốc; mọi việc kiện tụng lấy tranh cãi làm gốc; mọi việc ác lấy dối trá làm gốc."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Thưa Thế Tôn! Trước đây trong kinh này Như Lai nói mọi pháp lành lấy không buông lung làm gốc, nay lại nói là dục, nghĩa ấy thế nào?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Nếu nói về sinh nhân (nhân trực tiếp sinh ra) thì là dục lành; nếu nói về liễu nhân (nhân làm cho hiển lộ, giúp thành tựu) thì là không buông lung. Như thế gian nói: mọi quả đều lấy hạt làm nhân; hoặc lại nói hạt là sinh nhân, đất là liễu nhân. Nghĩa này cũng thế." Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Trước đây trong kinh khác Như Lai nói Phật là gốc của ba mươi bảy phẩm, nghĩa ấy thế nào?" "Này thiện nam tử! Như Lai trước đây nói khi chúng sinh mới biết đến ba mươi bảy phẩm thì Phật là gốc; còn khi tự mình chứng được thì dục là gốc."
"Thưa Thế Tôn! Vì sao minh xúc gọi là nhân?" "Này thiện nam tử! Như Lai có khi nói minh là trí tuệ, có khi nói là lòng tin. Này thiện nam tử! Do nhân duyên lòng tin mà gần gũi bạn lành, đó gọi là xúc. Do nhân duyên gần gũi mà được nghe chính pháp, đó gọi là xúc. Do nghe chính pháp mà thân, miệng, ý trong sạch, đó gọi là xúc. Do ba nghiệp trong sạch mà được chính mệnh (cách nuôi sống chân chính, không tà vạy), đó gọi là xúc. Do chính mệnh mà được giới thanh tịnh các căn (giữ gìn các giác quan không buông theo trần cảnh). Do giới thanh tịnh các căn mà ưa chỗ vắng lặng. Do ưa vắng lặng mà khéo suy nghĩ. Do khéo suy nghĩ mà được an trú đúng pháp. Do an trú đúng pháp mà được ba mươi bảy phẩm, phá được vô lượng phiền não xấu ác. Đó gọi là xúc.
Này thiện nam tử! Thọ gọi là sự thu nhiếp. Khi chúng sinh thọ thì có thể làm thiện làm ác, vì thế gọi thọ là sự thu nhiếp. Này thiện nam tử! Do nhân duyên của thọ mà sinh các phiền não, ba mươi bảy phẩm có thể phá hoại chúng, vì thế lấy thọ làm sự thu nhiếp. Do khéo suy nghĩ mà phá được phiền não, vì thế gọi là tăng trưởng. Vì sao vậy? Vì siêng tu tập nên được ba mươi bảy phẩm như thế. Nếu quán xét để phá các phiền não xấu ác thì phải nhờ chuyên tâm ghi nhớ, vì thế lấy niệm làm chủ. Như ở thế gian, bốn binh chủng (voi, ngựa, xe, bộ binh) đều theo ý của chủ tướng; ba mươi bảy phẩm cũng như thế, đều theo niệm làm chủ.
Này thiện nam tử! Đã vào định rồi, ba mươi bảy phẩm phân biệt khéo léo tướng của mọi pháp, vì thế lấy định làm cái dẫn đường. Trong ba mươi bảy phẩm này, trí phân biệt tướng của các pháp là thù thắng nhất, vì thế lấy tuệ làm cái thù thắng. Trí tuệ như thế biết phiền não rồi, nhờ sức trí tuệ mà phiền não tiêu diệt. Như ở thế gian, bốn binh chủng phá giặc, chỉ một hai người dũng mãnh làm nổi; ba mươi bảy phẩm cũng như thế, nhờ sức trí tuệ mà phá được phiền não. Vì thế lấy tuệ làm cái thù thắng.
Này thiện nam tử! Tuy nhờ tu tập ba mươi bảy phẩm mà được bốn thiền (bốn bậc thiền định thuộc cõi sắc), thần thông (năng lực siêu phàm do tu định mà có) và an lạc, nhưng cũng chưa gọi là chân thật. Nếu phá được phiền não, lúc chứng giải thoát mới gọi là chân thật. Ba mươi bảy phẩm này phát tâm tu đạo, tuy được niềm vui thế gian và niềm vui xuất thế gian, được bốn quả sa-môn (bốn quả vị thánh của người xuất gia) và giải thoát, cũng chưa được gọi là rốt ráo. Nếu dứt bỏ được cả những việc mà ba mươi bảy phẩm thực hành, thì gọi là Niết-bàn. Vì thế ta nói cái rốt ráo chính là Đại Niết-bàn.
Lại nữa, này thiện nam tử! Tâm thương mến điều lành chính là dục. Do thương mến điều lành mà gần gũi bạn lành, nên gọi là xúc, đó gọi là nhân. Do gần gũi bạn lành nên gọi là thọ, đó gọi là sự thu nhiếp. Do gần gũi bạn lành mà khéo suy nghĩ, nên gọi là tăng trưởng. Do bốn pháp này mà sinh trưởng đạo, tức là dục, niệm, định, trí; đó gọi là cái làm chủ, cái dẫn đường, cái thù thắng. Do ba pháp ấy mà được hai thứ giải thoát: dứt ái nên được tâm giải thoát (tâm thoát khỏi trói buộc của tham ái); dứt vô minh nên được tuệ giải thoát (trí tuệ thoát khỏi mê muội). Đó gọi là chân thật. Tám pháp như thế rốt ráo được quả gọi là Niết-bàn, nên gọi là rốt ráo.
Lại nữa, này thiện nam tử! Dục chính là phát tâm xuất gia. Xúc chính là bạch tứ yết-ma (nghi thức của tăng đoàn: trình bày một lần rồi hỏi ý ba lần, dùng để truyền giới), đó gọi là nhân. Thu nhiếp chính là thọ hai loại giới: một là giới ba-la-đề-mộc-xoa (giới luật của người xuất gia, giữ từng điều thì giải thoát từng phần lỗi), hai là giới thanh tịnh các căn; đó gọi là thọ, gọi là sự thu nhiếp. Tăng trưởng chính là tu tập bốn thiền. Cái làm chủ chính là quả Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất: mới vào dòng thánh) và quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai: chỉ còn trở lại cõi dục một lần). Cái dẫn đường chính là quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba: không còn trở lại cõi dục). Cái thù thắng chính là quả A-la-hán (quả thánh thứ tư: đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh). Cái chân thật chính là quả Bích-chi Phật. Cái rốt ráo chính là quả A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Lại nữa, này thiện nam tử! Dục gọi là thức (tâm thức nhận biết); xúc gọi là sáu nhập (sáu giác quan); thu nhiếp gọi là thọ; tăng trưởng gọi là vô minh; cái làm chủ gọi là danh sắc (tâm và thân, phần tinh thần và phần vật chất); cái dẫn đường gọi là ái; cái thù thắng gọi là thủ; cái chân thật gọi là hữu; cái rốt ráo gọi là sinh, già, bệnh, chết.
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Gốc, nhân và tăng trưởng, ba pháp này khác nhau thế nào?" "Này thiện nam tử! Gốc chính là lúc mới khởi đầu. Nhân chính là sự nối tiếp giống nhau không dứt. Tăng trưởng chính là khi cái giống nhau trước diệt rồi lại sinh ra cái giống nhau sau. Lại nữa, này thiện nam tử! Gốc là việc làm, nhân là quả, tăng trưởng là cái dùng được. Này thiện nam tử! Ở đời vị lai tuy có quả báo, nhưng vì chưa chịu nên gọi là nhân; đến khi chịu thì gọi là tăng trưởng. Lại nữa, này thiện nam tử! Gốc là sự tìm cầu, được là nhân, dùng là tăng trưởng. Này thiện nam tử! Trong kinh này, gốc chính là kiến đạo (giai đoạn lần đầu thấy rõ chân lý), nhân chính là tu đạo (giai đoạn tu tập để dứt dần phiền não còn lại), tăng trưởng chính là vô học đạo (giai đoạn đã xong việc học, không còn gì phải học, tức quả A-la-hán). Lại nữa, này thiện nam tử! Gốc là chính nhân (nguyên nhân chủ yếu), nhân là phương tiện nhân (nguyên nhân hỗ trợ); từ hai nhân này mà được quả báo, gọi là tăng trưởng."
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Như Phật đã nói, cái rốt ráo chính là Niết-bàn. Niết-bàn như thế làm sao mà được?" "Này thiện nam tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát cao quý), tỉ-khâu (tăng sĩ nam đã thọ giới đầy đủ), tỉ-khâu-ni (tăng sĩ nữ đã thọ giới đầy đủ), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia giữ giới), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia giữ giới) tu được mười tưởng, nên biết người ấy được Niết-bàn. Mười tưởng là gì? Một là tưởng vô thường (không thường còn); hai là tưởng khổ; ba là tưởng vô ngã (không có cái tôi chân thật); bốn là tưởng nhàm chán thức ăn; năm là tưởng mọi thế gian không đáng ưa; sáu là tưởng về cái chết; bảy là tưởng nhiều lỗi lầm tội lỗi; tám là tưởng xa lìa; chín là tưởng diệt; mười là tưởng không ái. Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát, tỉ-khâu, tỉ-khâu-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di tu tập mười tưởng như thế, người ấy rốt ráo nhất định được Niết-bàn, không theo tâm người khác mà tự mình phân biệt được thiện, bất thiện..., đó gọi là xứng đáng thật với nghĩa tỉ-khâu, cho đến xứng đáng với nghĩa ưu-bà-di."
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Thế nào gọi là Bồ-tát cho đến ưu-bà-di tu tưởng vô thường?" "Này thiện nam tử! Bồ-tát có hai loại: một là mới phát tâm, hai là đã đi trên đường đạo. Tưởng vô thường cũng có hai loại: một là thô, hai là tế. Bồ-tát mới phát tâm khi quán tưởng vô thường thì suy nghĩ thế này: "Vật ở thế gian có hai loại: một là bên trong, hai là bên ngoài. Vật bên trong vô thường, biến đổi: ta thấy lúc sinh ra, lúc bé, lúc lớn, lúc tráng niên, lúc già, lúc chết, các thời kỳ ấy mỗi lúc một khác. Vì thế nên biết vật bên trong là vô thường." Lại nghĩ: "Ta thấy chúng sinh có người béo tốt tươi tắn, đầy đủ sắc lực, đi lại, tiến dừng tự tại không trở ngại; lại thấy có người bệnh khổ, sắc lực tàn tạ, dung mạo gầy yếu, không được tự tại; lại thấy có người giàu có, kho tàng đầy ắp; lại thấy có người nghèo khổ, việc gì cũng thiếu thốn; lại thấy có người thành tựu vô lượng công đức; lại thấy có người đầy đủ vô lượng pháp ác. Vì thế biết chắc pháp bên trong là vô thường."
Lại quán xét pháp bên ngoài: lúc hạt, lúc mầm, lúc thân, lúc lá, lúc hoa, lúc quả, các lúc ấy mỗi lúc một khác. Pháp bên ngoài như thế có khi đầy đủ, có khi không đầy đủ. Vì thế nên biết mọi vật bên ngoài nhất định là vô thường. Đã quán xét những pháp thấy được là vô thường rồi, lại quán xét những pháp nghe được: "Ta nghe chư thiên thành tựu đầy đủ niềm vui tuyệt diệu, thần thông tự tại, nhưng cũng có năm tướng suy, vì thế nên biết đó là vô thường. Lại nghe vào đầu kiếp (thời kỳ đầu của một chu kỳ thế giới) có các chúng sinh, mỗi người đầy đủ công đức thượng diệu, thân có ánh sáng tự soi, không cần nhờ mặt trời mặt trăng; nhưng vì sức vô thường mà ánh sáng tắt, công đức suy giảm. Lại nghe xưa có chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp) thống lĩnh bốn châu thiên hạ, thành tựu bảy báu (bảy vật báu của chuyển luân thánh vương như bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu...), được đại tự tại, mà vẫn không phá được tướng vô thường."
Lại quán xét mặt đất: thuở xưa, đất này an trí vô lượng chúng sinh, không có chỗ trống nào dù lớn chừng bánh xe; sinh trưởng đầy đủ mọi loại thuốc quý, rừng cây um tùm, quả trái sum suê. Nhưng vì chúng sinh phúc mỏng mà đất này không còn sức mạnh, vật sinh ra trở nên khô kiệt. Vì thế nên biết mọi pháp trong ngoài đều vô thường. Đó gọi là vô thường thô.
Đã quán xét thô rồi, kế đó quán xét tế. Thế nào gọi là tế? Bồ-tát ma-ha-tát quán xét mọi vật trong ngoài, cho đến hạt bụi nhỏ, ngay khi còn ở vị lai đã là vô thường. Vì sao vậy? Vì đã đầy đủ tướng phá hoại. Nếu sắc ở vị lai không phải vô thường, thì không thể nói sắc có mười thời kỳ khác nhau. Mười thời kỳ là gì? Một là thời kỳ màng, hai là thời kỳ bọt, ba là thời kỳ bọc, bốn là thời kỳ cục thịt, năm là thời kỳ thành tay chân (năm thời kỳ đầu là các giai đoạn phát triển của thai nhi), sáu là thời kỳ hài nhi, bảy là thời kỳ trẻ con, tám là thời kỳ thiếu niên, chín là thời kỳ tráng niên, mười là thời kỳ già yếu.
Bồ-tát quán xét thời kỳ màng: nếu không phải vô thường thì không lẽ đến được thời kỳ bọc; cho đến thời kỳ tráng niên nếu không phải vô thường thì trọn không đến thời kỳ già. Nếu các thời kỳ ấy không phải từng niệm từng niệm diệt đi, thì trọn không lớn dần lên, mà lẽ ra phải cùng một lúc lớn lên đầy đủ. Vì không có việc ấy, nên biết nhất định có sự vô thường vi tế từng niệm từng niệm. Lại thấy có người các căn đầy đủ, nhan sắc rực rỡ, sau thấy khô héo tàn tạ, lại nghĩ: "Người này nhất định có vô thường từng niệm." Lại quán xét bốn đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) và bốn uy nghi (bốn tư thế: đi, đứng, ngồi, nằm). Lại quán xét hai nhân của khổ bên trong và bên ngoài: đói, khát, lạnh, nóng. Lại quán xét bốn thứ ấy: nếu không có vô thường vi tế từng niệm thì cũng không thể nói có bốn khổ ấy. Nếu có Bồ-tát nghĩ được như thế, đó gọi là Bồ-tát quán xét vô thường vi tế.
Như sắc trong ngoài, pháp tâm cũng thế. Vì sao vậy? Vì tâm đi qua sáu xứ (sáu giác quan và đối tượng của chúng). Khi đi qua sáu xứ thì có khi sinh tâm vui mừng, có khi sinh tâm giận dữ, có khi sinh tâm yêu thích, có khi sinh tâm nhớ nghĩ, lần lượt sinh khác nhau, không được một thứ. Vì thế nên biết mọi sắc pháp (pháp vật chất) và phi sắc pháp (pháp không phải vật chất, tức tâm) đều vô thường. Này thiện nam tử! Bồ-tát nếu trong một niệm thấy được mọi pháp sinh diệt vô thường, đó gọi là Bồ-tát đầy đủ tưởng vô thường. Này thiện nam tử! Người trí tu tập tưởng vô thường rồi thì xa lìa sự kiêu mạn cho là thường còn, xa lìa điên đảo về thường và tưởng điên đảo.
Kế đó tu tưởng khổ: do nhân duyên gì mà có khổ như thế? Biết sâu xa rằng khổ này là do vô thường. Vì vô thường mà chịu sinh, già, bệnh, chết; vì nhân duyên sinh, già, bệnh, chết nên gọi là vô thường. Do nhân duyên vô thường mà chịu khổ trong ngoài: đói, khát, lạnh, nóng, bị roi đánh, bị chửi mắng nhục nhã; những khổ như thế đều do vô thường. Lại nữa, người trí quán xét sâu xa thân này chính là đồ chứa vô thường; đồ chứa ấy chính là khổ. Vì đồ chứa là khổ nên những gì đựng trong đó cũng là khổ. Này thiện nam tử! Người trí lại quán xét: sinh là khổ, diệt là khổ; khổ sinh diệt nên chính là vô thường, không phải ngã, không phải ngã sở.
Tu tưởng vô ngã: người trí lại quán xét khổ tức là vô thường, vô thường tức là khổ. Nếu đã khổ và vô thường, người trí sao lại nói là có ngã? Khổ không phải là ngã, vô thường cũng thế. Năm ấm (năm nhóm tạo thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) như thế cũng khổ và vô thường, chúng sinh sao lại nói là có ngã? Lại nữa, quán xét mọi pháp có sự hòa hợp khác nhau, không phải từ một sự hòa hợp mà sinh ra mọi pháp, cũng không phải một pháp là quả của mọi sự hòa hợp. Mọi sự hòa hợp đều không có tự tính (bản chất riêng tự có), cũng không có tính đồng nhất, cũng không có tính khác biệt, cũng không có tính thực thể, cũng không có sự tự tại. Các pháp nếu có những tướng như thế, người trí sao lại nói là có ngã?
Lại nghĩ thế này: trong mọi pháp không có một pháp nào là người tạo tác. Nếu một pháp không tạo tác được, thì nhiều pháp hòa hợp cũng không tạo tác được. Tính của mọi pháp trọn không thể tự mình sinh, tự mình diệt; vì hòa hợp nên diệt, vì hòa hợp nên sinh. Pháp đã sinh rồi, chúng sinh do tưởng điên đảo mà nói rằng sự hòa hợp này từ sự hòa hợp sinh ra. Tưởng của chúng sinh điên đảo, không có chân thật, thì sao lại có cái ngã chân thật được? Vì thế người trí quán xét vô ngã. Lại xét kỹ: do nhân duyên gì mà chúng sinh nói có ngã? Ngã này nếu có thì hoặc là một, hoặc là nhiều. Nếu ngã là một, sao lại có sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ sĩ), bà-la-môn, tì-xá (giai cấp buôn bán, nông dân), thủ-đà (giai cấp nô lệ, người làm thuê), người, trời, địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, lớn, nhỏ, già, trẻ? Vì thế biết ngã không phải là một. Nếu ngã là nhiều, sao lại nói cái ngã của chúng sinh là một, là khắp cùng, không có bờ bến? Dù là một hay nhiều, cả hai đều không có ngã.
Người trí quán xét vô ngã như thế rồi, kế đó lại quán xét tưởng nhàm chán thức ăn, nghĩ rằng: "Nếu mọi pháp đều vô thường, khổ, không, vô ngã, sao lại vì thức ăn mà khởi ba loại nghiệp ác thân, miệng, ý?" Nếu có chúng sinh vì tham ăn mà khởi ba loại nghiệp ác thân, miệng, ý, thì của cải kiếm được mọi người cùng hưởng, nhưng về sau chịu quả khổ thì không ai chia phần. Này thiện nam tử! Người trí lại quán xét: tất cả chúng sinh vì ăn uống mà thân tâm chịu khổ. Nếu phải trải qua mọi khổ mới được miếng ăn, thì ta sao lại tham đắm thức ăn ấy? Vì thế đối với thức ăn không sinh lòng tham.
Lại nữa, người trí nên quán xét: nhờ ăn uống mà thân được lớn mạnh. Nay ta xuất gia thọ giới tu đạo là để buông bỏ thân này; nay mà tham thức ăn này thì làm sao buông bỏ được thân? Quán xét như thế rồi, tuy vẫn nhận thức ăn, nhưng như người ở nơi đồng hoang phải ăn thịt con mình (điển tích: cha mẹ dắt con qua đồng hoang, hết lương thực, đành ăn thịt con để sống sót mà ra khỏi), lòng chán ghét, không hề thấy ngon vui. Quán xét sâu xa đoàn thực (thức ăn vắt thành miếng, tức thức ăn thông thường) có lỗi như thế. Kế đó quán xét xúc thực (sự tiếp xúc như một loại thức ăn nuôi dưỡng thân tâm) như con bò bị lột da bị vô số côn trùng rỉa ăn. Kế đó quán xét tư thực (ý chí, sự mong muốn như một loại thức ăn) như đống lửa lớn. Thức thực (tâm thức như một loại thức ăn nuôi dưỡng sự sống) như ba trăm ngọn giáo đâm vào.
Này thiện nam tử! Người trí quán xét bốn loại thức ăn như thế rồi, đối với thức ăn trọn không sinh tưởng tham vui. Nếu vẫn còn sinh tham thì nên quán bất tịnh (quán sự dơ bẩn). Vì sao vậy? Vì để lìa lòng ái đối với thức ăn. Đối với mọi thức ăn, khéo phân biệt tưởng bất tịnh, tùy theo các thứ dơ bẩn mà khiến thức ăn giống như chúng. Quán xét như thế rồi, dù được thức ăn ngon hay thức ăn dở, khi nhận cũng như bôi thuốc lên mụn nhọt, trọn không sinh lòng tham ái. Này thiện nam tử! Người trí nếu quán xét được như thế, đó gọi là thành tựu tưởng nhàm chán thức ăn.
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Người trí quán thức ăn làm tưởng bất tịnh, đó là quán xét đúng thật hay là quán xét bằng sự hiểu giả lập? Nếu là quán xét đúng thật, thì thức ăn được quán xét thật ra không phải dơ bẩn. Nếu là hiểu giả lập, thì pháp ấy sao gọi là tưởng lành?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Quán xét như thế vừa là quán xét đúng thật, vừa là hiểu giả lập. Vì phá được lòng tham ăn nên gọi là thật; vì không phải sâu bọ mà thấy là sâu bọ nên gọi là hiểu giả lập. Này thiện nam tử! Mọi pháp hữu lậu đều gọi là giả, nhưng cũng có thể đạt được cái thật.
Này thiện nam tử! Nếu có tỉ-khâu phát tâm đi khất thực mà nghĩ trước rằng: "Ta đi khất thực, mong được thức ăn ngon, đừng được thức ăn thô dở; mong được nhiều, đừng để ít; cũng mong được nhanh, đừng để muộn", thì tỉ-khâu ấy không gọi là có tưởng nhàm chán đối với thức ăn; pháp lành đã tu ngày đêm hao mòn, pháp bất thiện dần dần tăng trưởng. Này thiện nam tử! Nếu có tỉ-khâu lúc muốn đi khất thực trước hết nguyện rằng: "Mong cho những người đi xin đều được no đủ; người bố thí thức ăn được vô lượng phúc. Nếu ta được thức ăn thì là để chữa trị thân độc hại này, tu tập pháp lành, làm lợi ích cho thí chủ", khi nguyện như thế thì pháp lành đã tu ngày đêm tăng trưởng, pháp bất thiện dần dần tiêu diệt. Này thiện nam tử! Nếu có tỉ-khâu tu được như thế, nên biết người ấy không ăn uổng của bố thí do lòng tin của người trong nước.
Này thiện nam tử! Người trí đầy đủ bốn tưởng như thế rồi thì tu được tưởng thế gian không đáng ưa, nghĩ rằng: "Mọi thế gian không chỗ nào không có sinh, già, bệnh, chết, mà thân ta thì không chỗ nào không từng sinh ra. Nếu trong thế gian không có một chỗ nào lìa được sinh, già, bệnh, chết, ta sao lại ưa thích thế gian? Mọi thế gian không có gì tiến lên đạt được mà không lùi lại mất đi; vì thế thế gian nhất định là vô thường. Nếu là vô thường, người trí sao lại ưa thích thế gian?" Mỗi một chúng sinh đã đi khắp mọi thế gian, chịu đủ khổ vui. Dù được thân Phạm thiên (vị trời ở cõi sắc), cho đến cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng (cõi trời cao nhất của cõi vô sắc, nơi tâm không còn tưởng thô mà cũng chẳng phải hoàn toàn không tưởng), hết mạng vẫn rơi trở lại ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Dù làm thân trời Tứ Vương (cõi trời thấp nhất của cõi dục, do bốn vị Thiên vương cai quản) cho đến trời Tha Hóa Tự Tại (cõi trời cao nhất của cõi dục), hết mạng lại sinh vào loài súc sinh, hoặc làm sư tử, cọp, tê giác, sói, chó rừng, voi, ngựa, bò, lừa.
Kế đó quán xét thân chuyển luân thánh vương: thống lĩnh bốn châu thiên hạ, sang quý tự tại, nhưng hết phúc thì nghèo khốn, cơm áo không đủ. Người trí quán xét sâu xa những việc ấy rồi thì sinh tưởng thế gian không đáng ưa. Người trí lại quán xét thế gian có những thứ như nhà cửa, áo quần, ăn uống, giường nằm, thuốc men, hương hoa, chuỗi ngọc, đủ thứ âm nhạc, của cải, châu báu; những thứ ấy đều là để lìa khổ, nhưng bản thân chúng lại là khổ. Sao lại dùng khổ mà mong lìa khổ? Này thiện nam tử! Người trí quán xét như thế rồi thì đối với vật ở thế gian không sinh lòng ưa thích mà nghĩ là vui. Này thiện nam tử! Ví như có người thân mắc bệnh nặng, dù có đủ thứ âm nhạc, ca múa, hương hoa, chuỗi ngọc, trọn không sinh lòng tham ưa thích đối với chúng. Người trí quán xét rồi cũng như thế.
Này thiện nam tử! Người trí quán xét sâu xa: mọi thế gian không phải chỗ nương tựa, không phải chỗ giải thoát, không phải chỗ vắng lặng, không phải chỗ đáng yêu, không phải bờ bên kia, không phải pháp thường, lạc, ngã, tịnh. "Nếu ta tham ưa thế gian như thế, thì làm sao lìa được pháp ấy? Như người không ưa ở chỗ tối mà tìm ánh sáng, rồi lại quay về chỗ tối. Tối là thế gian, sáng là xuất thế gian. Nếu ta ưa thế gian thì tăng thêm bóng tối, xa lìa ánh sáng. Tối là vô minh, sáng là ánh sáng trí tuệ. Nhân của ánh sáng trí tuệ chính là tưởng thế gian không đáng ưa. Mọi kết tham (lòng tham như sợi dây trói buộc) tuy là trói buộc, nhưng nay ta tham ánh sáng trí tuệ chứ không tham thế gian." Người trí quán xét sâu xa các pháp như thế rồi thì đầy đủ tưởng thế gian không đáng ưa.
Này thiện nam tử! Người có trí đã tu tưởng thế gian không đáng ưa rồi, kế đó tu tưởng về cái chết. Quán xét thọ mạng này luôn bị vô số kẻ thù vây quanh, từng niệm từng niệm hao giảm, không hề tăng thêm, như thác nước trên núi không dừng lại được, cũng như sương sớm thế không ở lâu, như người tù bị dẫn ra chợ hành hình, mỗi bước mỗi gần cái chết, như dắt bò dê đến lò mổ.
Bồ-tát Ca-diếp nói: "Thưa Thế Tôn! Người trí quán xét từng niệm diệt thế nào?" "Này thiện nam tử! Ví như có bốn người đều giỏi bắn cung, tụ ở một chỗ, mỗi người bắn về một phương, cùng nghĩ: "Bốn mũi tên của chúng ta cùng bắn ra, cùng rơi xuống." Lại có một người nghĩ: "Bốn mũi tên ấy khi chưa rơi xuống, ta có thể cùng một lúc lấy tay chụp được hết." Này thiện nam tử! Người như thế có thể nói là nhanh không?" Bồ-tát Ca-diếp nói: "Đúng vậy, thưa Thế Tôn!" Phật nói: "Này thiện nam tử! Quỷ đi trên đất còn nhanh hơn người ấy. Có quỷ bay trên không lại nhanh hơn quỷ đi trên đất. Bốn vị Thiên vương lại nhanh hơn quỷ bay. Thần trời mặt trời, mặt trăng lại nhanh hơn bốn vị Thiên vương. Vị trời Kiên Tật hành lại nhanh hơn mặt trời, mặt trăng. Thọ mạng của chúng sinh lại nhanh hơn vị trời Kiên Tật. Này thiện nam tử! Trong một hơi thở, một cái chớp mắt, thọ mạng của chúng sinh sinh diệt bốn trăm lần. Người trí nếu quán xét được mạng sống như thế, đó gọi là quán xét được từng niệm diệt.
Này thiện nam tử! Người trí quán xét mạng sống bị lệ thuộc vào vua Chết: "Nếu ta lìa được vua Chết này thì dứt hẳn được thọ mạng vô thường." Lại nữa, người trí quán xét thọ mạng này như cây lớn bên bờ sông dốc đứng; cũng như người phạm tội đại nghịch, lúc chịu hành hình không ai thương xót; như sư tử chúa lúc đói khát cùng cực; cũng như rắn độc lúc hút gió lớn; như ngựa khát lúc giữ gìn nước; như quỷ dữ lớn lúc nổi giận. Vua Chết của chúng sinh cũng như thế. Này thiện nam tử! Người trí nếu quán xét được như thế, đó gọi là tu tập tưởng về cái chết.
Này thiện nam tử! Người trí lại quán xét: "Nay ta xuất gia, giả sử chỉ còn sống bảy ngày bảy đêm, ta sẽ trong đó siêng năng tu đạo, giữ gìn giới cấm, thuyết pháp giáo hóa, làm lợi ích chúng sinh." Đó gọi là người trí tu tưởng về cái chết. Lại cho rằng bảy ngày bảy đêm còn là nhiều: "Nếu chỉ còn sáu ngày, năm ngày, bốn ngày, ba ngày, hai ngày, một ngày, một giờ, cho đến khoảng một hơi thở ra thở vào, ta sẽ trong đó siêng năng tu đạo, giữ gìn giới cấm, thuyết pháp giáo hóa, làm lợi ích chúng sinh." Đó gọi là người trí khéo tu tưởng về cái chết.
Người trí đầy đủ sáu tưởng kể trên thì đó là nhân của bảy tưởng. Bảy tưởng là gì? Một là tưởng thường tu, hai là tưởng ưa tu, ba là tưởng không giận, bốn là tưởng không ganh ghét, năm là tưởng nguyện lành, sáu là tưởng không kiêu mạn, bảy là tưởng tự tại trong tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh sâu, chuyên chú). Này thiện nam tử! Nếu có tỉ-khâu đầy đủ bảy tưởng, đó gọi là sa-môn, gọi là bà-la-môn (ở đây chỉ người tu hành thanh tịnh chân chính), đó gọi là vắng lặng, gọi là trong sạch, gọi là giải thoát, gọi là người trí, gọi là chính kiến, gọi là đến bờ bên kia, gọi là đại y vương (vị thầy thuốc lớn), là người trưởng đoàn buôn lớn, gọi là khéo hiểu điều bí mật của Như Lai, cũng biết bảy loại lời nói (bảy cách thuyết pháp khác nhau) của chư Phật, gọi là thấy biết chân chính, dứt được lưới nghi sinh ra từ bảy loại lời nói ấy.
Này thiện nam tử! Nếu người đầy đủ sáu tưởng kể trên, nên biết người ấy có thể chê trách ba cõi, xa lìa ba cõi, diệt trừ ba cõi, trong ba cõi không sinh lòng ái đắm. Đó gọi là người trí đầy đủ mười tưởng. Nếu có tỉ-khâu đầy đủ mười tưởng thì xứng đáng với tướng sa-môn." Bấy giờ Bồ-tát Ca-diếp liền ở trước Phật, dùng kệ (thơ tụng) khen ngợi Phật:
Đấng Đại Y Vương thương xót thế gian, thân và trí tuệ đều vắng lặng.
Trong pháp vô ngã có chân ngã (cái tôi chân thật), vì thế con kính lễ đấng Vô Thượng Tôn (bậc tôn quý cao tột).
Tâm lúc mới phát nguyện và tâm lúc rốt ráo thành tựu, hai tâm ấy không khác nhau; nhưng trong hai tâm ấy, tâm đầu tiên khó hơn.
Bản thân chưa được cứu độ mà đã cứu độ người khác trước, vì thế con kính lễ tâm mới phát.
Mới phát tâm đã làm thầy của cõi người và cõi trời, vượt hơn Thanh văn và Duyên giác (tức Bích-chi Phật).
Tâm phát như thế vượt khỏi ba cõi, vì thế được gọi là cao tột nhất.
Người cứu giúp ở đời phải được cầu xin rồi mới cứu; Như Lai không đợi thỉnh cầu mà tự làm thầy.
Phật đi theo thế gian như bò mẹ theo bê con, vì thế được gọi là con bò đại bi (lòng thương xót lớn).
Công đức của Như Lai đầy khắp mười phương, kẻ phàm phu thấp kém không trí không thể ca ngợi hết.
Nay con ca ngợi tâm từ bi, để đền đáp hai loại nghiệp thân và miệng (?).
Người đời thường ưa làm lợi cho riêng mình, Như Lai trọn không vì việc ấy.
Có thể dứt quả báo thế gian của chúng sinh, vì thế con kính lễ bậc hòa hợp lợi mình với lợi người.
Người đời theo người thân mà làm lợi nhiều hơn; Như Lai làm lợi không phân thù hay thân.
Phật không có tướng ấy như người đời, vì thế tâm Ngài bình đẳng không hai.
Người đời nói một đằng làm một nẻo; Như Lai nói sao làm vậy, nghiệp không sai khác.
Những gì Ngài tu hành đều dứt các hành (các tạo tác của thân tâm dẫn đến sinh tử), vì thế được gọi là Như Lai.
Từ trước đã biết rõ lỗi lầm của phiền não, nhưng vì chúng sinh mà thị hiện (hiện ra cho thấy) ở trong đó.
Đã giải thoát khỏi thế gian từ lâu, nhưng vì từ bi mà vui ở trong sinh tử.
Dù hiện thân trời hay thân người, lòng từ bi vẫn theo sát chúng sinh như bò mẹ theo bê con.
Như Lai chính là mẹ của chúng sinh, tâm từ chính là chú bê con nhỏ.
Tự mình chịu mọi khổ mà vẫn nghĩ đến chúng sinh; khi thương xót nghĩ đến họ, tâm không hề hối tiếc.
Lòng thương xót mạnh mẽ nên không thấy khổ, vì thế con cúi đầu lễ đấng nhổ sạch khổ đau.
Như Lai dù làm vô lượng phúc, nghiệp thân, miệng, ý luôn thanh tịnh.
Luôn vì chúng sinh, không vì bản thân, vì thế con kính lễ nghiệp thanh tịnh.
Như Lai chịu khổ mà không thấy khổ, thấy khổ của chúng sinh như khổ của chính mình.
Dù vì chúng sinh mà ở trong địa ngục, cũng không sinh ý nghĩ là khổ, không sinh lòng hối tiếc.
Mọi chúng sinh chịu đủ thứ khổ khác nhau, thảy đều là khổ của riêng một mình Như Lai.
Đã giác ngộ rồi, tâm Ngài càng thêm vững chắc, nên có thể siêng tu đạo vô thượng.
Phật đầy đủ tâm đại từ một vị (lòng thương yêu lớn đồng đều với tất cả), thương nghĩ chúng sinh như nghĩ đến con.
Chúng sinh không biết Phật có thể cứu mình, nên phỉ báng Như Lai cùng Pháp và Tăng.
Thế gian tuy có đủ mọi phiền não, cũng có vô lượng lỗi lầm xấu ác,
Những kết sử (phiền não trói buộc) và tội lỗi như thế, Phật ngay khi mới phát tâm đã phá được.
Chỉ có chư Phật mới khen ngợi được Phật, ngoài Phật ra không ai khen ngợi nổi.
Nay con chỉ dùng một pháp để khen ngợi, đó là tâm từ đi khắp thế gian.
Như Lai là khối pháp lớn của lòng từ, lòng từ ấy cũng có thể cứu độ chúng sinh.
Đó chính là giải thoát chân thật vô thượng, giải thoát chính là Đại Niết-bàn.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi tư.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi lăm.
Đời Tống, sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch cũ của kinh Niết-bàn) mà biên soạn thêm vào.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video