Thiên 43 — Phẩm 24 – Bồ-tát Ca-diếp (phần 3)

 Phẩm Bồ-tát Ca-diếp (Ca-diếp là vị Bồ-tát đang thưa hỏi Phật trong kinh này; Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), thứ hai mươi bốn, phần ba.

 Này thiện nam tử (người con trai hiền lành, cách Phật gọi người nghe pháp)! Người trí tuệ chưa đầy đủ thì có năm điều. Người ấy biết vậy rồi thì tìm đến gần thiện hữu (bạn lành, tức người thầy, người bạn dẫn dắt tu tập đúng đắn). Người bạn lành ấy phải xem xét người này: tham dục (ham muốn), sân khuể (giận dữ), ngu si (mê muội) và tư giác (ý nghĩ tán loạn, suy tính lan man), thứ nào nặng hơn. Nếu biết người này tham dục nặng thì nên giảng cho họ phép bất tịnh quán (phép quán xét thân thể là nhơ nhớp, không sạch, để dứt lòng ham muốn). Người nhiều giận dữ thì giảng cho họ phép từ bi (phép tu lòng thương, mong người khác được vui và thoát khổ). Người nhiều ý nghĩ tán loạn thì dạy họ phép sổ tức (phép đếm hơi thở cho tâm lắng yên). Người chấp vào cái "ta" nặng thì nên phân tích cho họ mười tám giới v.v. (mười tám yếu tố tạo nên mọi kinh nghiệm: sáu giác quan, sáu đối tượng của chúng và sáu loại nhận biết; phân tích ra để thấy không có cái "ta" riêng biệt). Người ấy nghe xong thì hết lòng tiếp nhận, gìn giữ. Đã gìn giữ trong lòng rồi thì tu hành đúng như pháp. Tu hành đúng pháp rồi thì lần lượt đạt được phép quán tứ niệm xứ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác): quán thân, quán thọ (cảm giác), quán tâm, quán pháp (mọi hiện tượng). Đạt được phép quán này rồi, lại lần lượt quán mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh cho đến già chết). Quán như vậy rồi thì kế đến đạt được noãn pháp (nghĩa đen là "pháp ấm": bậc đầu tiên trong bốn bậc chuẩn bị trước khi thấy chân lý, ví như hơi ấm hiện ra trước khi lửa bùng lên).

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Mọi chúng sinh đều có hơi ấm. Vì sao vậy? Như Phật đã nói, ba thứ hòa hợp gọi là chúng sinh: một là thọ mạng, hai là hơi ấm, ba là thức (sự nhận biết). Nếu theo nghĩa ấy thì mọi chúng sinh lẽ ra đã có hơi ấm từ trước. Sao Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) lại nói noãn pháp nhờ bạn lành mà sinh ra?

 Phật dạy: Này thiện nam tử! Hơi ấm như ông hỏi thì mọi chúng sinh, cho đến kẻ nhất-xiển-đề (hạng người đã đoạn dứt hết căn lành, không tin nhân quả), đều có cả. Còn noãn pháp mà ta đang nói đây thì phải nhờ phương tiện tu tập rồi mới đạt được; vốn không có, nay mới có. Vì nghĩa ấy nên không phải mọi chúng sinh đều có sẵn từ trước. Vậy nên nay ông không nên vặn rằng mọi chúng sinh đều có noãn pháp. Này thiện nam tử! Noãn pháp này là pháp thuộc sắc giới (cõi trên cõi dục, chúng sinh ở đó còn thân hình vi tế nhưng đã lìa ham muốn ăn uống, dâm dục; ở đây chỉ trạng thái thiền định tương ứng với cõi ấy), không có ở dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn, gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, loài người và các cõi trời thấp). Nếu nói mọi chúng sinh đều có thì chúng sinh cõi dục cũng phải có. Vì cõi dục không có, nên biết không phải tất cả đều có. Này thiện nam tử! Ở cõi sắc tuy có nhưng cũng không phải ai cũng có. Vì sao? Đệ tử của ta thì có, còn ngoại đạo (người theo các đạo khác ngoài Phật pháp) thì không. Vì nghĩa ấy nên chẳng phải mọi chúng sinh đều có. Này thiện nam tử! Mọi ngoại đạo chỉ quán sáu hành (sáu cách quán xét: thấy cõi dưới là thô, khổ, chướng ngại và cõi trên là lặng, diệu, thoát ra), còn các đệ tử của ta thì đầy đủ mười sáu hành (mười sáu cách quán xét bốn chân lý, mỗi chân lý bốn mặt, như về khổ thì quán: vô thường, khổ, không, vô ngã…). Mười sáu hành này chẳng phải mọi chúng sinh đều có.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Cái gọi là noãn pháp, sao gọi là "ấm"? Là tự tính nó ấm, hay vì cái khác mà ấm? Phật dạy: Này thiện nam tử! Noãn pháp này tự tính là ấm, chẳng phải vì cái khác mà ấm. Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Trước đây Như Lai nói Mã Sư và Mãn Túc (hai vị tỳ-kheo hư hỏng thời Phật) không có noãn pháp. Vì sao? Vì đối với Tam bảo (ba ngôi báu: Phật; Pháp — giáo lý; Tăng — đoàn thể người xuất gia tu hành) không có lòng tin, vì vậy không có hơi ấm. Vậy nên biết lòng tin chính là noãn pháp. — Này thiện nam tử! Lòng tin không phải là noãn pháp. Vì sao? Vì nhờ có lòng tin rồi sau mới được hơi ấm. Này thiện nam tử! Noãn pháp chính là trí tuệ. Vì sao? Vì nó quán bốn đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ), vì vậy gọi là mười sáu hành; hành chính là trí. Này thiện nam tử! Như ông hỏi vì nhân duyên gì gọi là "ấm": này thiện nam tử, noãn pháp chính là dấu hiệu lửa của bát thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng), vì vậy gọi là ấm. Này thiện nam tử! Ví như dùi cây lấy lửa, trước có hơi ấm, kế đến lửa bùng lên, sau đó khói bốc ra. Đạo vô lậu (con đường tu không còn dính phiền não; "lậu" nghĩa là rò rỉ, chỉ phiền não làm tâm rỉ chảy ra ngoài) cũng như vậy. Hơi ấm chính là mười sáu hành; lửa chính là quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên trong bốn quả thánh, người đã thấy chân lý, bước vào dòng thánh); khói chính là giai đoạn tu đạo (giai đoạn tu tập sau khi đã thấy chân lý) đoạn trừ các kết (những trói buộc, tức phiền não).

 Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Noãn pháp này cũng là pháp "hữu" (pháp còn thuộc về sự tồn tại trong sinh tử), cũng là pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt). Pháp này đem lại quả báo là năm ấm ở cõi sắc (năm nhóm tạo nên một chúng sinh: sắc — thân thể vật chất; thọ — cảm giác; tưởng — tri giác, hình dung; hành — ý chí tạo tác; thức — sự nhận biết), vì vậy gọi là "hữu"; vì do nhân duyên mà có nên lại gọi là hữu vi. Nếu đã là hữu vi thì làm sao có thể làm dấu hiệu cho đạo vô lậu? Phật dạy: Này thiện nam tử! Đúng thế, đúng thế, như ông nói. Này thiện nam tử! Noãn pháp này tuy là pháp hữu vi, pháp hữu, nhưng trở lại có thể phá hoại pháp hữu vi, pháp hữu, vì vậy có thể làm dấu hiệu cho đạo vô lậu. Này thiện nam tử! Như người cưỡi ngựa, vừa thương nó vừa quất roi; tâm hơi ấm cũng vậy: vì ưa thích nên nhận lấy sự sinh, vì chán lìa nên quán xét tu hành. Vì vậy tuy là pháp hữu, pháp hữu vi, mà vẫn có thể làm dấu hiệu cho chánh đạo.

 Người đạt noãn pháp có bảy mươi ba hạng. Ở cõi dục có mười hạng: người còn đủ mọi phiền não, và người đã đoạn từ một phần cho đến chín phần. Như cõi dục, các tầng từ sơ thiền (tầng thiền định thứ nhất thuộc cõi sắc) cho đến Vô sở hữu xứ (tầng định thứ ba của cõi vô sắc, an trú trong ý niệm "không có gì cả") cũng như vậy. Đó gọi là bảy mươi ba hạng. Những người như vậy, đã đạt noãn pháp rồi thì không còn có thể đoạn mất căn lành, gây năm tội nghịch (năm tội cực nặng: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của Tăng đoàn), phạm bốn giới trọng (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng thánh). Người ấy có hai hạng: một là gặp bạn lành, hai là gặp bạn ác. Gặp bạn ác thì tạm ngoi lên rồi lại chìm xuống; gặp bạn lành thì nhìn khắp bốn phương. Nhìn khắp bốn phương chính là đỉnh pháp (bậc chuẩn bị thứ hai, ví như lên đến đỉnh núi nhìn rõ khắp nơi). Pháp này tuy tự tính là năm ấm nhưng cũng duyên theo (lấy làm đối tượng quán) bốn đế, vì vậy gọi là nhìn khắp bốn phương. Được đỉnh pháp rồi, kế đến được nhẫn pháp (bậc chuẩn bị thứ ba, tâm đã an nhận chân lý bốn đế, không còn lay chuyển). Nhẫn pháp cũng vậy, tự tính cũng là năm ấm, cũng duyên theo bốn đế. Người ấy kế đến được thế đệ nhất pháp (bậc chuẩn bị thứ tư, pháp cao nhất trong các pháp thế gian, ngay trước khi thấy chân lý). Pháp này tuy tự tính là năm ấm, cũng duyên theo bốn đế. Người ấy lần lượt được khổ pháp nhẫn (khoảnh khắc đầu tiên của trí vô lậu, chấp nhận trọn vẹn chân lý về khổ). Nhẫn này tự tính là tuệ, duyên theo một đế. Nhẫn pháp như thế duyên một đế rồi, cho đến khi đoạn hết các phiền não thuộc phần kiến đạo (giai đoạn thấy chân lý, đoạn các phiền não do hiểu sai) thì được quả Tu-đà-hoàn. Đó gọi là hạng thứ tư: nhìn khắp bốn phương. Bốn phương chính là bốn đế.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Như Phật trước đã nói, phiền não mà người Tu-đà-hoàn đã đoạn giống như khối nước rộng dài bốn mươi dặm, phần còn lại chỉ như một giọt nước trên đầu sợi lông. Vậy sao ở đây lại nói đoạn ba kết thì gọi là Tu-đà-hoàn: một là ngã kiến (thấy sai rằng có cái "ta" thật); hai là chẳng phải nhân mà thấy là nhân (cho những giới cấm, nghi thức sai lầm là nhân đưa đến giải thoát); ba là lưới nghi (nghi ngờ chân lý)? Thưa Thế Tôn! Vì nhân duyên gì người Tu-đà-hoàn được gọi là nhìn khắp bốn phương? Lại vì nhân duyên gì gọi là Tu-đà-hoàn? Lại vì nhân duyên gì ví Tu-đà-hoàn với cá Tích (?) (tên một loài cá, nguyên bản là chữ ghép không rõ)?

 Phật dạy: Này thiện nam tử! Người Tu-đà-hoàn tuy đoạn được vô lượng phiền não, nhưng ba thứ này nặng, và cũng bao gồm mọi kết mà người Tu-đà-hoàn đã đoạn. Này thiện nam tử! Ví như đại vương ra đi tuần du, tuy có bốn binh (bốn loại quân: quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) theo hầu, mà người đời đều chỉ nói "vua đến", "vua đi". Vì sao? Vì thế gian coi trọng vua. Ba phiền não này cũng như vậy. Vì nhân duyên gì gọi là nặng? Vì mọi chúng sinh thường khởi lên, vì vi tế khó nhận biết, nên gọi là nặng. Ba kết như thế khó đoạn, có thể làm nhân cho mọi phiền não, và là kẻ thù của ba phép đối trị là giới, định, tuệ. Này thiện nam tử! Có những chúng sinh nghe nói Tu-đà-hoàn đoạn được vô lượng phiền não như thế thì sinh lòng thối chí, liền nói: "Chúng sinh làm sao đoạn được vô lượng phiền não như thế?" Vì vậy Như Lai dùng phương tiện chỉ nói ba thứ.

 Như ông hỏi vì nhân duyên gì người Tu-đà-hoàn được ví như nhìn bốn phương: này thiện nam tử, người Tu-đà-hoàn quán bốn đế, được bốn điều: một là đứng vững trên đạo kiên cố; hai là có thể quán xét khắp cả; ba là có thể thấy đúng như thật; bốn là có thể phá kẻ thù lớn. Đạo kiên cố là năm căn (năm sức mạnh gốc: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ) của Tu-đà-hoàn không gì lay động được, vì vậy gọi là đứng vững trên đạo kiên cố. Quán xét khắp cả là có thể quở trách mọi phiền não trong và ngoài. Thấy như thật chính là nhẫn và trí (tuệ chấp nhận và thấy rõ chân lý trong giai đoạn kiến đạo). Phá kẻ thù lớn là phá bốn điên đảo (bốn cái thấy lộn ngược: cho vô thường là thường, khổ là vui, không có ngã là có ngã, nhơ nhớp là trong sạch).

 Như ông hỏi vì nhân duyên gì gọi là Tu-đà-hoàn: này thiện nam tử, "tu" nghĩa là vô lậu, "đà-hoàn" nghĩa là tu tập; vì tu tập vô lậu nên gọi là Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Lại nữa, "tu" nghĩa là dòng. Dòng có hai loại: một là xuôi dòng, hai là ngược dòng. Vì đi ngược dòng (ngược dòng sinh tử) nên gọi là Tu-đà-hoàn. Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Nếu theo nghĩa ấy thì vì sao người Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi dục một lần), người A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), người A-la-hán (quả thánh cao nhất, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) lại không được gọi là Tu-đà-hoàn? — Này thiện nam tử! Từ Tu-đà-hoàn cho đến chư Phật đều cũng có thể gọi là Tu-đà-hoàn. Nếu Tư-đà-hàm cho đến chư Phật mà không có Tu-đà-hoàn thì làm sao được gọi là Tư-đà-hàm cho đến Phật? Tên gọi của mọi chúng sinh có hai loại: một là tên cũ, hai là tên khách (tên mới thêm vào). Lúc còn là phàm phu thì có tên đời; khi đắc đạo rồi thì đặt thêm tên mới gọi là Tu-đà-hoàn. Vì đắc trước nên gọi là Tu-đà-hoàn; vì đắc sau nên gọi là Tư-đà-hàm. Người ấy vừa gọi là Tu-đà-hoàn, vừa gọi là Tư-đà-hàm; cho đến Phật cũng như vậy. Này thiện nam tử! Dòng có hai loại: một là giải thoát, hai là Niết-bàn (sự dứt sạch phiền não và khổ đau, trạng thái tịch tĩnh tuyệt đối). Mọi bậc thánh đều có hai thứ này, nên cũng có thể gọi là Tu-đà-hoàn, cũng gọi là Tư-đà-hàm; cho đến Phật cũng như vậy. Này thiện nam tử! Tu-đà-hoàn cũng gọi là Bồ-tát. Vì sao? Bồ-tát chính là tận trí (trí biết rằng phiền não đã dứt hết) và vô sinh trí (trí biết rằng phiền não không còn sinh lại nữa). Người Tu-đà-hoàn cũng tìm cầu hai trí này, vì vậy nên biết người Tu-đà-hoàn được gọi là Bồ-tát. Người Tu-đà-hoàn cũng được gọi là giác (người giác ngộ). Vì sao? Vì giác ngộ đúng đắn, thấy đạo, đoạn phiền não; vì giác ngộ đúng về nhân và quả; vì giác ngộ đúng về đạo chung (chung với phàm phu, ngoại đạo) và đạo không chung (riêng của bậc thánh). Tư-đà-hàm cho đến A-la-hán cũng như vậy.

 Này thiện nam tử! Tu-đà-hoàn có hai hạng: một là căn lợi (căn cơ sắc bén), hai là căn độn (căn cơ chậm lụt). Người căn độn còn qua lại cõi người, cõi trời bảy lần. Người căn độn lại có năm hạng: hoặc sáu lần, năm, bốn, ba, hai lần. Người căn lợi thì ngay đời hiện tại chứng từ quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán.

 Này thiện nam tử! Như ông hỏi vì nhân duyên gì người Tu-đà-hoàn được ví với cá Tích: này thiện nam tử, cá Tích có bốn đặc điểm: một là xương nhỏ nên nhẹ; hai là có vây cánh nên nhẹ; ba là thích thấy ánh sáng; bốn là ngậm vật thì giữ chặt. Người Tu-đà-hoàn cũng có bốn điều: xương nhỏ ví cho phiền não mỏng nhẹ; có vây cánh ví cho xa-ma-tha (phép "chỉ": dừng tâm, giữ tâm yên định) và tỳ-bà-xá-na (phép "quán": dùng trí tuệ quán chiếu); thích thấy ánh sáng ví cho kiến đạo; ngậm vật giữ chặt ví cho việc nghe Như Lai nói vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh thì giữ chặt không bỏ. Như khi Ma vương (vua loài ma, kẻ chuyên ngăn cản người tu) hóa làm hình Phật, trưởng giả Thủ La (một cư sĩ giàu có đã chứng quả) trông thấy thì trong lòng kinh ngạc. Ma thấy lòng trưởng giả đã dao động, liền nói với trưởng giả: "Bốn chân đế ta nói trước đây là nói không thật; nay ta sẽ nói lại cho ông năm đế, sáu ấm, mười ba nhập, mười chín giới." Trưởng giả nghe xong, liền quán xét tướng của các pháp, thấy hoàn toàn không có lẽ ấy, vì vậy giữ chặt, tâm không lay động.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Tu-đà-hoàn là vì đắc đạo trước nên gọi là Tu-đà-hoàn, hay vì là quả đầu nên gọi là Tu-đà-hoàn? Nếu đắc đạo trước gọi là Tu-đà-hoàn, thì khi được khổ pháp nhẫn sao không được gọi là Tu-đà-hoàn mà lại gọi là "hướng" (đang hướng tới quả, chưa đạt quả)? Nếu vì là quả đầu mà gọi là Tu-đà-hoàn, thì người ngoại đạo trước đã đoạn phiền não đến tầng Vô sở hữu xứ, rồi tu đạo vô lậu mà chứng quả A-na-hàm, sao không gọi là Tu-đà-hoàn? — Này thiện nam tử! Vì là quả đầu nên gọi là Tu-đà-hoàn. Như ông hỏi người ngoại đạo trước đã đoạn phiền não đến Vô sở hữu xứ, tu đạo vô lậu chứng A-na-hàm, sao không gọi là Tu-đà-hoàn: này thiện nam tử, vì là quả đầu nên gọi là Tu-đà-hoàn; người ấy khi đó đầy đủ tám trí (tám loại trí vô lậu thấy rõ bốn đế ở cõi dục và ở các cõi trên) và mười sáu hành. Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Người chứng A-na-hàm cũng như vậy, cũng được tám trí, đủ mười sáu hành, sao không được gọi là Tu-đà-hoàn? — Này thiện nam tử! Mười sáu hành hữu lậu (còn dính phiền não) có hai loại: một là chung, hai là không chung. Mười sáu hành vô lậu cũng có hai loại: một là hướng quả, hai là đắc quả. Tám trí cũng có hai loại: một là hướng quả, hai là đắc quả. Người Tu-đà-hoàn bỏ mười sáu hành chung mà được mười sáu hành không chung, bỏ tám trí hướng quả mà được tám trí đắc quả. Người A-na-hàm thì không như vậy. Vì vậy quả đầu gọi là Tu-đà-hoàn. Này thiện nam tử! Người Tu-đà-hoàn duyên theo bốn đế, người A-na-hàm chỉ duyên một đế. Vì vậy quả đầu gọi là Tu-đà-hoàn. Vì nhân duyên ấy mà ví với cá Tích. Nhìn khắp rồi mới đi, đó là Tư-đà-hàm buộc tâm tu đạo để đoạn tham dục, giận dữ, ngu si, kiêu mạn, như cá Tích kia nhìn khắp các phương rồi vì kiếm ăn mà bơi đi.

 Đi rồi lại dừng, ví cho A-na-hàm, như cá kiếm được ăn rồi thì dừng lại. A-na-hàm có hai hạng: một là ngay đời hiện tại chứng A-na-hàm, tiếp tục tu tiến liền chứng quả A-la-hán; hai là đắm trước tam-muội (trạng thái tâm định yên, chuyên chú một chỗ) tịch tĩnh trong cõi sắc và cõi vô sắc (cõi cao nhất, chúng sinh không còn thân hình, chỉ có tâm trong định). Người này không còn nhận thân ở cõi dục nên gọi là A-na-hàm. A-na-hàm lại có năm hạng: một là trung bát-niết-bàn ("bát-niết-bàn" là nhập Niết-bàn; hạng này nhập Niết-bàn ở khoảng giữa, sau khi bỏ thân cõi dục mà chưa sinh vào cõi sắc); hai là thọ thân bát-niết-bàn (nhận thân ở cõi sắc rồi mới nhập Niết-bàn); ba là hành bát-niết-bàn (nhờ gắng sức tu hành mà nhập Niết-bàn); bốn là vô hành bát-niết-bàn (không gắng sức nhiều mà vẫn nhập Niết-bàn); năm là thượng lưu bát-niết-bàn (lần lượt sinh lên các tầng trời cao hơn rồi mới nhập Niết-bàn). Lại có sáu hạng: năm hạng như trên, thứ sáu là hiện tại bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn ngay trong đời này). Lại có bảy hạng: sáu hạng như trên, thứ bảy là vô sắc giới bát-niết-bàn (nhập Niết-bàn ở cõi vô sắc). Hành bát-niết-bàn lại có hai loại: hoặc nhận hai thân, hoặc nhận bốn thân. Nhận hai thân gọi là căn lợi; nhận bốn thân gọi là căn độn. Lại có hai loại: một là tinh tấn mà không có định tự tại (định có thể ra vào tùy ý); hai là lười biếng mà có định tự tại. Lại có hai loại: một là đầy đủ cả tinh tấn lẫn định; hai là không đủ cả hai.

 Này thiện nam tử! Chúng sinh cõi dục và cõi sắc có hai loại nghiệp: một là nghiệp tạo tác, hai là nghiệp thọ sinh (nghiệp dẫn đến việc nhận thân đời sau). Người trung niết-bàn chỉ có nghiệp tạo tác, không có nghiệp thọ sinh, vì vậy nhập Niết-bàn ở khoảng giữa: bỏ thân cõi dục mà chưa đến cõi sắc, vì căn lợi nên nhập Niết-bàn ở khoảng giữa. Người A-na-hàm trung niết-bàn này có bốn loại tâm: một là phi học phi vô học (chẳng phải tâm của bậc còn phải học, cũng chẳng phải tâm của bậc đã học xong, tức tâm thế gian); hai là học (tâm của bậc thánh còn phải tu học); ba là vô học (tâm của bậc đã học xong, tức A-la-hán); bốn là phi học phi vô học. Đã vào Niết-bàn rồi, sao lại gọi là trung bát-niết-bàn? — Này thiện nam tử! Trong bốn loại tâm của người A-na-hàm này, hai loại là Niết-bàn, hai loại không phải Niết-bàn, vì vậy gọi là trung bát-niết-bàn. Thọ thân niết-bàn lại có hai loại: một là nghiệp tạo tác, hai là nghiệp sinh. Người này bỏ thân cõi dục, nhận thân cõi sắc, siêng năng tu đạo, hết thọ mạng thì vào Niết-bàn. Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Nếu nói hết thọ mạng mới vào Niết-bàn, sao lại gọi là thọ thân niết-bàn? Phật dạy: Này thiện nam tử! Người này nhận thân rồi sau mới đoạn phiền não của ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), vì vậy gọi là thọ thân niết-bàn. Này thiện nam tử! Hành bát-niết-bàn là thường tu hành đạo, nhờ sức tam-muội hữu vi mà đoạn được phiền não, vào Niết-bàn; đó gọi là hành bát-niết-bàn. Vô hành bát-niết-bàn là người này biết chắc mình sẽ được Niết-bàn nên lười biếng, cũng nhờ sức tam-muội hữu vi mà hết thọ mạng thì được vào Niết-bàn; đó gọi là vô hành bát-niết-bàn.

 Thượng lưu bát-niết-bàn: nếu có người đã được thiền thứ tư (tầng thiền định thứ tư, cao nhất của cõi sắc), người này lại sinh lòng ưa thích sơ thiền, do nhân duyên ấy mà thối lui, sinh vào cõi sơ thiền. Người ấy có hai dòng: một là dòng phiền não, hai là dòng đạo. Nhờ dòng đạo nên người này khi hết thọ mạng thì sinh lòng ưa thích thiền thứ hai; do nhân duyên ưa thích mà sinh vào cõi thiền thứ hai; cho đến thiền thứ tư cũng như vậy. Trong thiền thứ tư lại có hai loại: một là vào cõi vô sắc, hai là vào năm Tịnh Cư (năm tầng trời Tịnh Cư thuộc thiền thứ tư, nơi chỉ các bậc A-na-hàm sinh về). Hai người như vậy, một người ưa tam-muội, một người ưa trí tuệ. Người ưa trí tuệ vào năm Tịnh Cư; người ưa tam-muội vào cõi vô sắc. Hai người như vậy, một người tu thiền thứ tư có năm bậc sai khác, một người không tu. Thế nào là năm bậc? Hạ, trung, thượng, thượng trung, thượng thượng. Người tu bậc thượng thượng thì ở cõi trời Vô Tiểu (?) (tầng cao nhất trong năm Tịnh Cư); tu bậc thượng trung thì ở cõi trời Thiện Kiến; tu bậc thượng thì ở cõi trời Thiện Khả Kiến; tu bậc trung thì ở cõi trời Vô Nhiệt; tu bậc hạ thì ở cõi trời Thiểu Quảng. Hai người như vậy, một người ưa luận bàn, một người ưa tịch tĩnh. Người ưa tịch tĩnh vào cõi vô sắc; người ưa luận bàn ở năm Tịnh Cư. Lại có hai loại: một là tu huân thiền (phép thiền xen kẽ thiền vô lậu và thiền hữu lậu, dùng thiền vô lậu "xông ướp" thiền hữu lậu), hai là không tu huân thiền. Người tu huân thiền vào năm Tịnh Cư; người không tu huân thiền sinh vào cõi vô sắc, hết thọ mạng thì nhập Niết-bàn. Đó gọi là thượng lưu bát-niết-bàn. Nếu muốn vào cõi vô sắc thì không thể tu năm bậc sai khác của thiền thứ tư; nếu tu năm bậc ấy thì có thể quở trách định của cõi vô sắc.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Người trung niết-bàn là căn lợi; nếu đã căn lợi sao không vào Niết-bàn ngay đời hiện tại? Vì sao cõi dục có trung niết-bàn mà cõi sắc lại không? Phật dạy: Này thiện nam tử! Người này hiện tại tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành thân thể) yếu kém, không thể tu đạo. Dù có tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới) tứ đại khỏe mạnh, nhưng không có phòng ốc, đồ ăn uống, y phục, giường nằm, thuốc men, các duyên không đủ, vì vậy không được Niết-bàn ngay đời hiện tại. Này thiện nam tử! Thuở trước có lần ta ở tinh xá A-na-bân-đê (tinh xá do trưởng giả Cấp Cô Độc dâng cúng) tại nước Xá-vệ, có một tỳ-kheo đến chỗ ta thưa: "Thưa Thế Tôn! Con thường tu đạo mà không thể chứng quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán." Khi ấy ta liền bảo A-nan (vị đệ tử làm thị giả của Phật): "Nay ông hãy sắm đủ các thứ cần dùng cho tỳ-kheo này." Bấy giờ A-nan dẫn tỳ-kheo ấy đến rừng Kỳ-đà, cho một gian phòng tốt. Lúc ấy tỳ-kheo nói với A-nan: "Thưa đại đức (cách xưng hô kính trọng với người tu), xin ngài trang hoàng phòng ốc cho tôi, sửa sang cho sạch sẽ, trang trí lộng lẫy bằng bảy báu, treo lụa, phướn, lọng." A-nan nói: "Ở đời, người nghèo mới gọi là sa-môn (người xuất gia tu hành); tôi làm sao lo được việc ấy?" Tỳ-kheo ấy nói: "Thưa đại đức, nếu làm được cho tôi thì tốt; nếu không làm được thì tôi sẽ trở về chỗ Thế Tôn." Bấy giờ A-nan liền đến chỗ Phật thưa: "Thưa Thế Tôn! Vừa rồi vị tỳ-kheo đòi con đủ thứ trang hoàng, phướn lọng bảy báu, chẳng biết việc này nên làm thế nào?" Khi ấy ta lại bảo A-nan: "Nay ông trở về, tùy ý tỳ-kheo, những vật cần dùng đều sắm đủ cho." Bấy giờ A-nan trở về phòng, lo liệu đầy đủ mọi việc cho tỳ-kheo ấy. Tỳ-kheo được rồi, chuyên tâm tu đạo, chẳng bao lâu chứng quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán. Này thiện nam tử! Vô lượng chúng sinh lẽ ra được vào Niết-bàn, nhưng vì thiếu thốn mà tâm bị rối loạn, vì vậy không được. Này thiện nam tử! Lại có chúng sinh ưa thích việc giáo hóa người khác, tâm bận rộn, không thể được định, vì vậy không được Niết-bàn ngay đời hiện tại.

 Này thiện nam tử! Như ông hỏi vì nhân duyên gì bỏ thân cõi dục thì có trung niết-bàn mà cõi sắc lại không: này thiện nam tử, người này quán thấy nhân duyên phiền não ở cõi dục có hai: một là bên trong, hai là bên ngoài; còn ở cõi sắc thì không có nhân duyên bên ngoài. Cõi dục lại có hai loại tâm ái: một là ái dục, hai là ái ăn uống. Quán hai thứ ái này rồi hết lòng quở trách; quở trách rồi thì được vào Niết-bàn. Ở cõi dục có thể quở trách được các phiền não thô nặng, như keo kiệt, tham lam, giận dữ, ganh ghét, không biết hổ, không biết thẹn; do nhân duyên ấy mà được Niết-bàn. Lại nữa, đạo ở cõi dục tính chất mạnh mẽ. Vì sao? Vì có thể chứng cả bốn quả. Vì vậy cõi dục có trung niết-bàn mà cõi sắc không có. Này thiện nam tử! Trung niết-bàn có ba hạng: thượng, trung, hạ. Bậc thượng là bỏ thân mà chưa lìa cõi dục đã được Niết-bàn; bậc trung là vừa lìa cõi dục mà chưa đến cõi sắc đã được Niết-bàn; bậc hạ là đã lìa cõi dục, đến bờ cõi sắc mới được Niết-bàn. Ví như cá Tích được ăn rồi thì dừng lại, người này cũng vậy. Thế nào gọi là dừng? Vì ở trong cõi sắc và cõi vô sắc mà nhận thân, nên gọi là dừng. Không còn nhận thân người, trời, địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (quỷ đói) ở cõi dục, nên gọi là dừng. Đã đoạn vô lượng phiền não trói buộc, chỉ còn lại chút ít, nên gọi là dừng. Lại vì nhân duyên gì gọi là dừng? Vì trọn không làm những việc giống phàm phu, nên gọi là dừng. Tự mình không sợ hãi, cũng không làm người khác sợ hãi, nên gọi là dừng. Xa lìa hai thứ ái, keo kiệt, tham lam, giận dữ, nên gọi là dừng.

 Này thiện nam tử! "Đến bờ bên kia" ví cho A-la-hán, Bích-chi-phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không nghe pháp từ Phật và không đi giáo hóa rộng), Bồ-tát và Phật, giống như con rùa thần đi được cả dưới nước lẫn trên cạn. Vì nhân duyên gì ví với rùa? Vì rùa khéo giấu năm thứ (rụt đầu và bốn chân vào mai). A-la-hán cho đến chư Phật cũng như vậy, khéo che giữ năm căn (năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), vì vậy ví với rùa. Nói nước và cạn: nước ví cho thế gian, cạn ví cho xuất thế gian (cảnh giới vượt ra ngoài thế gian). Các bậc thánh này cũng như vậy, vì quán thấy được mọi phiền não xấu ác nên đến được bờ kia, vì vậy ví với việc đi được cả dưới nước lẫn trên cạn. Này thiện nam tử! Như trong sông Hằng có bảy loài chúng sinh, tuy mang tên cá, tên rùa khác nhau nhưng không rời nước. Cũng vậy, trong Đại Niết-bàn vi diệu này, từ nhất-xiển-đề lên đến chư Phật, tuy có tên khác nhau, nhưng cũng không rời nước Phật tính (bản tính có thể thành Phật vốn có nơi chúng sinh). Này thiện nam tử! Bảy loài chúng sinh này, dù là pháp lành hay pháp chẳng lành, dù là đạo phương tiện (con đường tu chuẩn bị) hay đạo giải thoát (con đường đưa thẳng đến giải thoát), dù là đạo thứ lớp (tu tuần tự từng bậc), dù là nhân hay là quả, tất cả đều là Phật tính. Đó gọi là lời Như Lai nói theo ý mình (lời nói theo ý sâu xa của Phật, không theo cách hiểu thông thường của người nghe).

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Nếu có nhân thì có quả; nếu không có nhân thì không có quả. Niết-bàn gọi là quả, mà vì thường còn nên không có nhân. Nếu không có nhân thì sao gọi là quả? Mà Niết-bàn này cũng gọi là sa-môn, gọi là quả sa-môn. Thế nào là sa-môn? Thế nào là quả sa-môn? — Này thiện nam tử! Mọi thế gian có bảy loại quả: một là quả phương tiện; hai là quả báo ân; ba là quả thân cận; bốn là quả dư sót; năm là quả bình đẳng; sáu là quả của quả báo; bảy là quả xa lìa.

 Quả phương tiện: như người đời mùa thu gặt được nhiều lúa, đều bảo nhau rằng đã được quả phương tiện. Quả phương tiện gọi là quả của việc làm. Quả như vậy có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là hạt giống; nhân xa là nước, phân bón, công người. Đó gọi là quả phương tiện.

 Quả báo ân: như người đời phụng dưỡng cha mẹ, cha mẹ đều nói: "Nay ta đã được quả của ơn nuôi dưỡng." Con biết đền ơn thì gọi là quả. Quả như vậy cũng có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là nghiệp thuần thiện trong quá khứ của cha mẹ; nhân xa là đứa con hiếu thảo được sinh ra. Đó gọi là quả báo ân.

 Quả thân cận: ví như có người gần gũi bạn lành, có khi chứng quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán. Người ấy nói lên rằng: "Nay tôi đã được quả báo của sự gần gũi." Quả như vậy có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là lòng tin; nhân xa là bạn lành. Đó gọi là quả thân cận.

 Quả dư sót: như nhờ không sát sinh mà đến thân thứ ba (?) được sống lâu, thêm tuổi thọ; đó gọi là quả dư sót. Quả như vậy có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là thân, miệng, ý trong sạch; nhân xa là sống lâu, thêm tuổi thọ (?). Đó gọi là quả dư sót.

 Quả bình đẳng: là thế giới khí (thế giới như một đồ chứa: núi sông, đất đai làm chỗ ở chung cho mọi chúng sinh). Quả như vậy cũng có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là chúng sinh tu mười nghiệp lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không thấy sai lệch); nhân xa là ba tai (ba tai họa lớn hủy diệt thế giới vào cuối kiếp: lửa, nước, gió). Đó gọi là quả bình đẳng.

 Quả của quả báo: như người đã được thân thanh tịnh rồi lại tu nghiệp thân, miệng, ý thanh tịnh; người ấy bèn nói: "Tôi được quả của quả báo." Quả như vậy có hai loại nhân: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là thân, miệng, ý trong sạch ở hiện tại; nhân xa là thân, miệng, ý trong sạch ở quá khứ. Đó gọi là quả của quả báo.

 Quả xa lìa: chính là Niết-bàn, lìa mọi phiền não. Mọi nghiệp lành là nhân của Niết-bàn. Lại có hai loại: một là nhân gần, hai là nhân xa. Nhân gần là ba cửa giải thoát (ba phép quán: không — thấy các pháp đều không có tự tính; vô tướng — không chấp vào hình tướng; vô nguyện — không còn mong cầu gì); nhân xa là các pháp lành đã tu trong vô lượng đời.

 Này thiện nam tử! Như trong pháp thế gian, có khi nói sinh nhân (nhân làm cho vật sinh ra), có khi nói liễu nhân (nhân làm cho cái vốn có hiện rõ ra, như ngọn đèn soi rõ đồ vật). Pháp xuất thế gian cũng như vậy, cũng nói sinh nhân, cũng nói liễu nhân. Này thiện nam tử! Ba cửa giải thoát và ba mươi bảy phẩm (ba mươi bảy pháp giúp đạt giác ngộ, như bốn niệm xứ, năm căn, tám chánh đạo…) có thể làm sinh nhân cho việc phiền não không còn sinh, và cũng làm liễu nhân cho Niết-bàn. Này thiện nam tử! Xa lìa phiền não thì thấy rõ ràng Niết-bàn. Vì vậy Niết-bàn chỉ có liễu nhân, không có sinh nhân.

 Này thiện nam tử! Như ông hỏi thế nào là sa-môn-na, thế nào là quả sa-môn: này thiện nam tử, sa-môn-na chính là tám chánh đạo. Quả sa-môn là nhờ đạo ấy mà rốt ráo đoạn hẳn mọi tham, giận, si v.v. Đó gọi là sa-môn-na và quả sa-môn. Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Vì nhân duyên gì tám chánh đạo gọi là sa-môn-na? — Này thiện nam tử! Người đời nói "sa-môn" nghĩa là thiếu thốn, "na" nghĩa là con đường. Đạo này đoạn mọi thiếu thốn, đoạn mọi con đường (con đường sinh tử). Vì nghĩa ấy nên gọi tám chánh đạo là sa-môn-na; từ đạo này mà được quả nên gọi là quả sa-môn. Này thiện nam tử! Lại nữa, sa-môn-na: như người đời có kẻ ưa tĩnh lặng cũng được gọi là sa-môn. Đạo này cũng vậy, có thể khiến người tu lìa các điều ác của thân, miệng, ý, lối sống tà vạy v.v. mà được vui trong tịch tĩnh; vì vậy gọi là sa-môn-na. Này thiện nam tử! Như ở đời người thấp kém có thể trở thành người cao quý, đó gọi là sa-môn. Đạo này cũng vậy, có thể khiến người thấp kém thành người cao quý, vì vậy được gọi là sa-môn-na.

 Này thiện nam tử! Người A-la-hán tu đạo này được quả sa-môn, vì vậy được gọi là đến bờ kia. Quả A-la-hán chính là năm phần pháp thân của bậc vô học (năm phẩm chất làm nên "thân pháp" của bậc đã học xong): giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (thấy biết rõ mình đã giải thoát). Nhờ năm phần này mà đến được bờ kia, vì vậy gọi là đến bờ kia. Vì đến bờ kia nên tự nói: "Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh (đời sống thanh tịnh) đã lập, việc cần làm đã xong, không còn nhận thân đời sau nữa." Này thiện nam tử! A-la-hán này đã đoạn hẳn nhân duyên sinh trong ba đời, vì vậy tự nói "sự sinh của ta đã hết"; cũng đã đoạn thân năm ấm trong ba cõi, vì vậy lại nói "sự sinh của ta đã hết". Vì phạm hạnh đã tu đã rốt ráo, nên nói "phạm hạnh đã lập"; lại vì đã bỏ đạo của bậc còn phải học nên cũng gọi là "đã lập". Điều xưa kia mong cầu nay đã được, nên nói "việc cần làm đã xong"; tu đạo được quả cũng gọi là "đã xong". Vì được tận trí và vô sinh trí, nên nói "sự sinh của ta đã hết, đã dứt mọi kết trói buộc vào các cõi". Vì nghĩa ấy nên gọi A-la-hán được đến bờ kia. Như A-la-hán, Bích-chi-phật cũng như vậy. Bồ-tát và Phật thành tựu đầy đủ sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa sang bờ kia: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) nên gọi là đến bờ kia. Phật và Bồ-tát này, khi đã được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn, tức thành Phật), thì gọi là đầy đủ sáu ba-la-mật. Vì sao? Vì đã được quả của sáu ba-la-mật; vì được quả nên gọi là đầy đủ.

 Này thiện nam tử! Bảy loài chúng sinh này không tu thân, không tu giới, không tu tâm, không tu tuệ. Không tu tập được bốn điều ấy thì có thể gây năm tội nghịch nặng, có thể đoạn căn lành, phạm bốn giới trọng, phỉ báng Phật, Pháp, Tăng; vì vậy được gọi là thường chìm đắm. Này thiện nam tử! Trong bảy người này có người gần gũi được thiện tri thức (người thầy, người bạn hiền dẫn dắt tu đạo), hết lòng lắng nghe chánh pháp của Như Lai, bên trong khéo suy nghĩ, sống đúng như pháp, siêng năng tu tập thân, giới, tâm, tuệ; vì vậy được gọi là vượt qua sông sinh tử, đến bờ kia. Nếu có người nói kẻ nhất-xiển-đề được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là nhiễm trước (chấp dính một chiều); nếu nói không được, đó gọi là hư vọng (sai sự thật). Này thiện nam tử! Bảy hạng người này, có khi một người đủ cả bảy, có khi bảy người mỗi người một.

 Này thiện nam tử! Nếu có người trong lòng nghĩ một đằng, miệng nói một nẻo, nói rằng nhất-xiển-đề được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nên biết người ấy phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người trong lòng nghĩ một đằng, miệng nói một nẻo, nói rằng nhất-xiển-đề không được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Này thiện nam tử! Nếu có người nói tám thánh đạo là do phàm phu đạt được, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người nói tám thánh đạo không phải phàm phu đạt được, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Này thiện nam tử! Nếu có người nói mọi chúng sinh nhất định có Phật tính, hay nhất định không có Phật tính, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Này thiện nam tử! Vì vậy trong khế kinh (kinh điển, lời Phật hợp với chân lý và hợp với căn cơ người nghe) ta nói có hai hạng người phỉ báng Phật, Pháp, Tăng: một là không tin, vì tâm giận dữ; hai là tuy tin mà không hiểu nghĩa. Này thiện nam tử! Nếu người có lòng tin mà không có trí tuệ, người ấy sẽ làm tăng thêm vô minh (sự mê muội, không thấy chân lý). Nếu có trí tuệ mà không có lòng tin, người ấy sẽ làm tăng thêm tà kiến (cái thấy sai lệch). Này thiện nam tử! Người không tin, vì tâm giận dữ nên nói không có Phật, Pháp, Tăng bảo; người tin mà không có tuệ thì hiểu nghĩa lộn ngược, khiến người nghe pháp phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Này thiện nam tử! Vì vậy ta nói: người không tin vì tâm giận dữ, người có tin vì không có trí tuệ, những người ấy có thể phỉ báng ngôi báu Phật, Pháp, Tăng.

 Này thiện nam tử! Nếu có người nói nhất-xiển-đề v.v. chưa sinh pháp lành mà đã được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu lại có người nói nhất-xiển-đề bỏ thân nhất-xiển-đề, ở một thân khác mà được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, người ấy cũng gọi là phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu lại nói nhất-xiển-đề có thể sinh căn lành, sinh căn lành rồi nối tiếp không dứt, được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, vì vậy nói nhất-xiển-đề được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì nên biết người ấy không phỉ báng Tam bảo. Này thiện nam tử! Nếu có người nói mọi chúng sinh nhất định có Phật tính, là thường, lạc, ngã, tịnh (bốn đức của Niết-bàn: thường còn, an vui, chân ngã tự tại, thanh tịnh), không do tạo tác, không do sinh ra, chỉ vì nhân duyên phiền não nên không thấy được, nên biết người ấy phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người nói mọi chúng sinh hoàn toàn không có Phật tính, như sừng thỏ (vật hoàn toàn không có), mà do phương tiện sinh ra, vốn không nay có, đã có rồi lại không, nên biết người ấy phỉ báng Phật, Pháp, Tăng. Nếu có người nói Phật tính của chúng sinh chẳng phải có như hư không, chẳng phải không như sừng thỏ — vì sao? vì hư không là thường, sừng thỏ là không có — vì vậy được nói là vừa có vừa không: vì có nên phá được cái thấy "như sừng thỏ", vì không nên phá được cái thấy "như hư không"; người nói như vậy không phỉ báng Tam bảo.

 Này thiện nam tử! Phật tính không gọi là một pháp, không gọi là mười pháp, không gọi là trăm pháp, không gọi là nghìn pháp, không gọi là vạn pháp. Khi chưa được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mọi pháp lành, chẳng lành, vô ký (không lành cũng không dữ) đều gọi là Phật tính. Như Lai có khi trong nhân nói quả, trong quả nói nhân; đó gọi là lời Như Lai nói theo ý mình. Vì nói theo ý mình nên gọi là Như Lai; vì nói theo ý mình nên gọi là A-la-ha (bậc đáng được cúng dường, một danh hiệu của Phật); vì nói theo ý mình nên gọi là Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp, một danh hiệu của Phật).

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Như Phật nói Phật tính của chúng sinh giống như hư không. Thế nào gọi là giống như hư không? — Này thiện nam tử! Tính của hư không chẳng phải quá khứ, chẳng phải vị lai, chẳng phải hiện tại; Phật tính cũng vậy. Này thiện nam tử! Hư không chẳng phải quá khứ. Vì sao? Vì không có hiện tại. Pháp nếu có hiện tại mới có thể nói quá khứ; vì không có hiện tại nên không có quá khứ. Cũng không có hiện tại. Vì sao? Vì không có vị lai. Pháp nếu có vị lai mới có thể nói hiện tại; vì không có vị lai nên không có hiện tại. Cũng không có vị lai. Vì sao? Vì không có hiện tại và quá khứ. Nếu có hiện tại và quá khứ thì có vị lai; vì không có hiện tại và quá khứ nên không có vị lai. Vì nghĩa ấy, tính của hư không không thuộc ba đời. Này thiện nam tử! Vì hư không là không có nên không có ba đời, chẳng phải vì có mà không có ba đời. Như hoa đốm giữa hư không (hoa ảo do mắt bệnh thấy giữa không trung), vì chẳng phải có nên không có ba đời; hư không cũng vậy, vì chẳng phải có nên không có ba đời. Này thiện nam tử! Không có vật gì, đó chính là hư không. Phật tính cũng vậy. Này thiện nam tử! Hư không vì không có nên không thuộc ba đời; Phật tính vì thường còn nên không thuộc ba đời. Này thiện nam tử! Như Lai đã được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, Phật tính và mọi Phật pháp đều thường còn, không biến đổi; vì nghĩa ấy nên không có ba đời, giống như hư không. Này thiện nam tử! Hư không vì không có nên chẳng phải trong, chẳng phải ngoài; Phật tính vì thường còn nên chẳng phải trong, chẳng phải ngoài; vì vậy nói Phật tính giống như hư không. Này thiện nam tử! Như ở thế gian, chỗ không có chướng ngại gọi là hư không; Như Lai khi đã được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thì đối với mọi Phật pháp không có chướng ngại, nên nói Phật tính giống như hư không. Vì nhân duyên ấy ta nói Phật tính giống như hư không.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Như Lai, Phật tính, Niết-bàn không thuộc ba đời mà gọi là có; hư không cũng không thuộc ba đời, sao không được gọi là có? Phật dạy: Này thiện nam tử! Vì đối lại với cái chẳng phải Niết-bàn mà gọi là Niết-bàn; vì đối lại với cái chẳng phải Như Lai mà gọi là Như Lai; vì đối lại với cái chẳng phải Phật tính mà gọi là Phật tính. Thế nào gọi là cái chẳng phải Niết-bàn? Đó là mọi phiền não và các pháp hữu vi. Để phá các phiền não hữu vi như vậy, đó gọi là Niết-bàn. Cái chẳng phải Như Lai là từ nhất-xiển-đề cho đến Bích-chi-phật; để phá các hạng từ nhất-xiển-đề cho đến Bích-chi-phật như vậy, đó gọi là Như Lai. Cái chẳng phải Phật tính là mọi vật vô tình (vật không có tâm thức) như tường vách, ngói, đá; lìa các vật vô tình như vậy, đó gọi là Phật tính. Này thiện nam tử! Trong mọi thế gian không có cái gì chẳng phải hư không mà đối lập với hư không.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Thế gian cũng không có cái gì chẳng phải tứ đại mà đối lập với tứ đại, vậy mà tứ đại vẫn được gọi là có. Hư không không có cái đối lập, sao không được gọi là có? Phật dạy: Này thiện nam tử! Nếu nói Niết-bàn không thuộc ba đời, hư không cũng vậy, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Niết-bàn là có, có thể thấy, có thể chứng; là sắc, là dấu chân, là chương cú (có lời văn diễn tả được), là có; là tướng, là duyên, là chỗ nương về; là tịch tĩnh, sáng suốt, an ổn, là bờ kia. Vì vậy được gọi là không thuộc ba đời. Tính của hư không không có những pháp như thế, vì vậy gọi là không. Nếu lìa những pháp như thế mà còn có pháp khác, thì phải thuộc ba đời. Hư không nếu cũng là pháp có thì không thể không thuộc ba đời.

 Này thiện nam tử! Như người đời nói hư không là không có hình sắc, không có đối ngại, không thể nhìn thấy. Nếu không có hình sắc, không đối ngại, không thể thấy, thì đó là tâm số pháp (các tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm, như cảm giác, tri giác, ý muốn…). Hư không nếu giống tâm số pháp thì không thể không thuộc ba đời; nếu thuộc ba đời thì đó là bốn ấm (bốn ấm thuộc về tâm: thọ, tưởng, hành, thức). Vì vậy ngoài bốn ấm ra không có hư không. Lại nữa, này thiện nam tử! Các ngoại đạo nói: hư không chính là ánh sáng. Nếu là ánh sáng thì là sắc pháp (pháp thuộc vật chất). Hư không nếu vậy là sắc pháp thì là vô thường; vì vô thường nên thuộc ba đời. Sao ngoại đạo lại nói không thuộc ba đời? Nếu thuộc ba đời thì chẳng phải hư không; cũng có thể nói hư không là thường (?). Này thiện nam tử! Lại có người nói hư không chính là chỗ ở. Nếu có chỗ ở thì là sắc pháp, mà mọi chỗ đều vô thường, thuộc ba đời; còn hư không lại là thường, không thuộc ba đời. Nếu nói là chỗ thì biết không có hư không. Lại có người nói hư không chính là thứ lớp. Nếu là thứ lớp thì là pháp có thể đếm; nếu có thể đếm thì thuộc ba đời; nếu thuộc ba đời thì sao nói là thường?

 Này thiện nam tử! Nếu lại có người nói hư không không lìa ba pháp: một là rỗng, hai là đặc, ba là vừa rỗng vừa đặc. Nếu nói rỗng là hư không, nên biết hư không là pháp vô thường. Vì sao? Vì ở chỗ đặc thì không có nó. Nếu nói đặc là hư không, nên biết hư không cũng vô thường. Vì sao? Vì ở chỗ rỗng không có nó. Nếu nói vừa rỗng vừa đặc là hư không, nên biết hư không cũng vô thường. Vì sao? Vì ở hai chỗ kia không có nó. Vì vậy hư không gọi là không có. Này thiện nam tử! Như có người nói hư không là pháp có thể làm ra, như nói dời cây, dời nhà đi thì làm ra hư không, san phẳng thì làm ra hư không, che phủ hư không, ở trên hư không vẽ màu sắc của hư không như nước biển lớn; vì vậy hư không là pháp có thể làm ra. Mọi pháp do làm ra đều vô thường, như cái bình bằng sành; hư không nếu vậy thì phải vô thường. Này thiện nam tử! Người thế gian nói trong mọi pháp, chỗ không có chướng ngại gọi là hư không. Chỗ không chướng ngại ấy, ở nơi một pháp, là có trọn vẹn hay có từng phần? Nếu có trọn vẹn thì nên biết ở chỗ khác không có hư không. Nếu có từng phần thì là pháp có đây có kia, có thể đếm được; nếu có thể đếm được thì nên biết là vô thường.

 Này thiện nam tử! Nếu có người nói hư không không chướng ngại, cùng với vật hợp lại; lại nói hư không ở trong vật như quả trong đồ đựng; cả hai đều không đúng. Vì sao? Nếu nói hợp lại thì có ba loại: một là hợp do một bên động, như chim bay đến đậu trên cây; hai là hợp do cả hai bên cùng động, như hai con dê húc nhau; ba là hợp theo kiểu hai cái vốn rời rồi chập lại, như hai ngón tay chập vào một chỗ. Nếu nói hợp do một bên động, thì bên động có hai khả năng: một là sự động của vật, hai là sự động của hư không. Nếu hư không động mà hợp với vật thì hư không là vô thường; nếu vật động mà hợp với hư không thì hư không không cùng khắp; nếu không cùng khắp thì cũng là vô thường. Nếu nói hư không là thường, tính của nó không động, hợp với vật động, thì nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Hư không nếu thường thì vật cũng phải thường; vật nếu vô thường thì hư không cũng vô thường. Nếu nói hư không vừa thường vừa vô thường thì không có lẽ ấy. Nếu nói hợp do cả hai cùng động, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Hư không gọi là cùng khắp; nếu hợp với sự động thì sự động cũng phải cùng khắp; nếu cùng khắp thì phải khắp tất cả; nếu khắp tất cả thì phải hợp với tất cả, không nên nói có chỗ hợp, có chỗ không hợp. Nếu nói hợp theo kiểu hai ngón tay chập lại, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Vì trước không có hợp, sau mới hợp; trước không sau có là pháp vô thường. Vì vậy không thể nói hư không hợp theo kiểu ấy; như pháp thế gian, trước không sau có thì vật ấy vô thường, hư không nếu vậy cũng phải vô thường. Nếu nói hư không ở trong vật như quả trong đồ đựng, nghĩa ấy không đúng. Vì sao? Hư không như vậy, khi trước chưa có đồ đựng thì ở chỗ nào? Nếu có chỗ ở thì hư không thành nhiều; nếu là nhiều thì sao nói là thường, là một, là cùng khắp? Nếu hư không lìa hư không mà có chỗ ở, thì vật cũng phải lìa hư không mà ở được. Vì vậy nên biết không có hư không.

 Này thiện nam tử! Nếu có người nói chỗ ngón tay chỉ vào gọi là hư không, nên biết hư không là pháp vô thường. Vì sao? Ngón tay chỉ có bốn phương; nếu có bốn phương thì nên biết hư không cũng có bốn phương. Mọi pháp thường còn đều không có phương hướng, chỗ chốn; vì có phương hướng nên hư không là vô thường. Nếu là vô thường thì không lìa năm ấm; còn nếu lìa năm ấm thì là không có gì cả. Này thiện nam tử! Pháp nào nương nhân duyên mà tồn tại, nên biết pháp ấy gọi là vô thường. Này thiện nam tử! Ví như mọi chúng sinh, cây cối đều nương đất mà tồn tại; vì đất vô thường nên những vật nương đất cũng lần lượt vô thường. Này thiện nam tử! Như đất nương nước, nước vô thường nên đất cũng vô thường; như nước nương gió, gió vô thường nên nước cũng vô thường; gió nương hư không, hư không vô thường nên gió cũng vô thường. Nếu là vô thường thì sao nói hư không là thường, khắp mọi nơi? Vì hư không là không có, nên chẳng phải quá khứ, vị lai, hiện tại; cũng như sừng thỏ, vì là vật không có nên chẳng phải quá khứ, vị lai, hiện tại. Vì vậy ta nói Phật tính vì thường nên không thuộc ba đời, hư không vì không có nên không thuộc ba đời. Này thiện nam tử! Ta trọn không tranh cãi với thế gian. Vì sao? Người trí thế gian nói có, ta cũng nói có; người trí thế gian nói không, ta cũng nói không.

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát đã tu hành cao sâu) đầy đủ bao nhiêu pháp thì không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhơ nhiễm? Phật dạy: Này thiện nam tử! Bồ-tát ma-ha-tát đầy đủ mười pháp thì không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhơ nhiễm. Mười pháp ấy là gì? Một là lòng tin; hai là giữ giới; ba là gần gũi bạn lành; bốn là bên trong khéo suy nghĩ; năm là đầy đủ tinh tấn; sáu là đầy đủ chánh niệm (sự tỉnh giác, nhớ nghĩ chân chính); bảy là đầy đủ trí tuệ; tám là đầy đủ lời nói chân chính; chín là ưa thích chánh pháp; mười là thương xót chúng sinh. Này thiện nam tử! Bồ-tát đầy đủ mười pháp như vậy thì không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhơ nhiễm, như hoa ưu-bát-la (hoa sen xanh, mọc lên từ bùn mà không nhiễm bùn).

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Như Phật nói: người trí thế gian nói có, ta cũng nói có; người trí thế gian nói không, ta cũng nói không. Thế nào gọi là cái có, cái không của người trí thế gian? Phật dạy: Này thiện nam tử! Người trí thế gian nói sắc (thân thể, vật chất) là vô thường, khổ, không, vô ngã, cho đến thức cũng như vậy. Này thiện nam tử! Đó gọi là người trí thế gian nói có, ta cũng nói có. Này thiện nam tử! Người trí thế gian nói sắc không có thường, lạc, ngã, tịnh; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này thiện nam tử! Đó gọi là người trí thế gian nói không, ta cũng nói không.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Người trí thế gian chính là Phật, Bồ-tát và mọi bậc thánh. Nếu các bậc thánh nói sắc là vô thường, khổ, không, vô ngã, sao Như Lai lại nói sắc thân của Phật thường hằng không biến đổi? Cái mà người trí thế gian nói là không có, sao Như Lai lại nói là có? Như Lai Thế Tôn nói như vậy, sao lại nói không tranh cãi với đời, không bị pháp thế gian làm nhơ nhiễm? Như Lai đã lìa ba thứ điên đảo, tức tưởng đảo (tri giác lộn ngược), tâm đảo (tâm nghĩ lộn ngược), kiến đảo (cái thấy lộn ngược), lẽ ra phải nói sắc của Phật thật là vô thường, nay lại nói là thường, sao được gọi là xa lìa điên đảo, không tranh cãi với đời? Phật dạy: Này thiện nam tử! Sắc của phàm phu sinh ra từ phiền não, vì vậy người trí nói sắc là vô thường, khổ, không, vô ngã. Sắc của Như Lai xa lìa phiền não, vì vậy nói là thường hằng không biến đổi.

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Thế nào là sắc sinh ra từ phiền não? — Này thiện nam tử! Phiền não có ba loại, đó là dục lậu (phiền não gắn với ham muốn ở cõi dục), hữu lậu (phiền não gắn với sự tồn tại ở cõi sắc và cõi vô sắc), vô minh lậu (phiền não do mê muội, không thấy chân lý). Người trí nên quán xét tội lỗi của ba lậu này. Vì sao? Biết tội lỗi rồi thì có thể xa lìa. Ví như thầy thuốc trước bắt mạch, biết bệnh ở đâu rồi mới cho thuốc. Này thiện nam tử! Như có người dắt kẻ mù vào rừng gai rồi bỏ đó mà về, người mù về sau rất khó ra được; giả sử ra được thì thân thể cũng bị cào rách hết. Phàm phu thế gian cũng vậy, không biết không thấy lỗi lầm tai hại của ba lậu nên cứ chạy theo. Nếu thấy được thì có thể xa lìa; đã biết tội lỗi rồi, tuy có chịu quả báo thì quả báo cũng nhẹ. Này thiện nam tử! Có bốn hạng người: một là lúc tạo nghiệp thì nặng, lúc chịu báo thì nhẹ; hai là lúc tạo nghiệp thì nhẹ, lúc chịu báo thì nặng; ba là lúc tạo nghiệp nặng, chịu báo cũng nặng; bốn là lúc tạo nghiệp nhẹ, chịu báo cũng nhẹ. Này thiện nam tử! Nếu người quán được tội lỗi của phiền não, thì người ấy tạo nghiệp và chịu quả đều nhẹ.

 Này thiện nam tử! Người có trí nghĩ thế này: "Ta nên xa lìa các lậu như vậy, lại không nên làm những việc thấp hèn xấu ác như vậy. Vì sao? Vì nay ta chưa thoát khỏi quả báo địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời. Nếu ta tu đạo thì sẽ nhờ sức ấy mà phá tan mọi khổ." Người ấy quán rồi thì tham dục, giận dữ, ngu si yếu mỏng đi. Đã thấy tham dục, giận dữ, ngu si nhẹ đi rồi, lòng vui mừng, lại nghĩ: "Nay ta được như vậy đều nhờ sức nhân duyên tu đạo, khiến ta lìa được pháp chẳng lành, gần gũi pháp lành; vì vậy hiện tại được thấy chánh đạo, ta nên siêng năng tu tập thêm." Người ấy nhờ sức siêng tu đạo mà xa lìa vô lượng phiền não xấu ác, và lìa được quả báo địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời. Vì vậy trong khế kinh ta nói: hãy quán mọi phiền não hữu lậu và nhân của hữu lậu. Vì sao? Người có trí nếu chỉ quán lậu mà không quán nhân của lậu thì không thể đoạn các phiền não. Vì sao? Người trí quán thấy lậu từ nhân này sinh ra, nên nghĩ: "Nay ta đoạn nhân thì lậu không sinh." Này thiện nam tử! Như thầy thuốc kia trước trừ nguyên nhân bệnh thì bệnh không sinh; người trí trước đoạn nhân của phiền não cũng như vậy. Người có trí trước hết nên quán nhân, kế đến quán quả báo: biết từ nhân lành sinh quả lành, biết từ nhân ác sinh quả ác. Quán quả báo rồi thì xa lìa nhân ác. Quán quả báo rồi, lại nên quán phiền não nặng hay nhẹ; quán nặng nhẹ rồi thì trước hết lìa cái nặng; đã lìa cái nặng thì cái nhẹ tự mất. Này thiện nam tử! Người trí nếu biết phiền não, nhân của phiền não, quả báo của phiền não, phiền não nặng nhẹ, thì khi ấy siêng năng tu đạo, không ngừng nghỉ, không hối tiếc, gần gũi bạn lành, hết lòng nghe pháp, để diệt các phiền não ấy. Này thiện nam tử! Ví như người bệnh tự biết bệnh nhẹ, chắc chắn chữa khỏi được, thì dù phải uống thuốc đắng cũng không hối tiếc. Người có trí cũng vậy, siêng tu thánh đạo, vui vẻ, không buồn, không ngừng, không hối.

 Này thiện nam tử! Nếu người biết phiền não, nhân của phiền não, quả báo của phiền não, phiền não nặng nhẹ, vì trừ phiền não mà siêng tu thánh đạo, thì sắc của người ấy không sinh từ phiền não; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Nếu không biết phiền não, nhân của phiền não, quả báo của phiền não, phiền não nặng nhẹ, không siêng tu tập, thì sắc của người ấy sinh từ phiền não; thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Này thiện nam tử! Biết phiền não, nhân của phiền não, quả báo của phiền não, phiền não nặng nhẹ, vì đoạn phiền não mà tu hành đạo, đó chính là Như Lai. Vì nhân duyên ấy sắc của Như Lai là thường, cho đến thức cũng thường. Này thiện nam tử! Không biết phiền não, nhân của phiền não, quả báo của phiền não, phiền não nặng nhẹ, không thể tu đạo, đó là phàm phu. Vì vậy sắc của phàm phu là vô thường; thọ, tưởng, hành, thức đều vô thường. Này thiện nam tử! Người trí thế gian, mọi bậc thánh, Bồ-tát và chư Phật đều nói hai nghĩa này; ta cũng nói hai nghĩa này như vậy. Vì vậy ta nói không tranh cãi với người trí thế gian, không bị pháp thế gian làm nhơ nhiễm.

 Bồ-tát Ca-diếp lại bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Như Phật nói có ba hữu lậu, thế nào gọi là dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu? Phật dạy: Này thiện nam tử! Dục lậu là: bên trong có giác quán xấu (những ý nghĩ, suy tính xấu ác), nương vào duyên bên ngoài mà sinh ra dục lậu. Vì vậy xưa kia khi ở thành Vương Xá, ta bảo A-nan: "A-nan! Nay ông hãy thọ nhận bài kệ mà người nữ này nói. Bài kệ ấy là do chư Phật quá khứ tuyên nói." Vì vậy mọi giác quán xấu bên trong và các nhân duyên bên ngoài gọi là dục; đó gọi là dục lậu. Hữu lậu là: các pháp ác bên trong và các nhân duyên bên ngoài ở cõi sắc, cõi vô sắc — trừ các nhân duyên bên ngoài và giác quán bên trong ở cõi dục — đó gọi là hữu lậu. Vô minh lậu là: không thể biết rõ "ta" và "cái của ta", không phân biệt trong ngoài, gọi là vô minh lậu. Này thiện nam tử! Vô minh chính là gốc rễ của mọi lậu. Vì sao? Mọi chúng sinh do nhân duyên vô minh mà đối với ấm, nhập, giới (năm ấm; mười hai nhập — sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng; mười tám giới) nhớ nghĩ, tạo ra hình tướng, gọi đó là chúng sinh; đó gọi là tưởng đảo, tâm đảo, kiến đảo. Do nhân duyên ấy mà sinh ra mọi lậu. Vì vậy trong mười hai bộ kinh (toàn bộ kinh điển, chia làm mười hai thể loại) ta nói vô minh chính là nhân của tham, nhân của giận, nhân của si.

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Xưa kia trong mười hai bộ kinh, Như Lai nói do nhân duyên suy nghĩ không chân chính mà sinh tham dục, giận dữ, ngu si; nay vì nhân duyên gì lại nói là vô minh? — Này thiện nam tử! Hai pháp này làm nhân quả cho nhau, cùng làm tăng trưởng lẫn nhau: suy nghĩ không chân chính sinh ra vô minh, nhân duyên vô minh sinh ra suy nghĩ không chân chính. Này thiện nam tử! Cái gì có thể sinh trưởng các phiền não thì đều gọi là nhân duyên phiền não. Gần gũi nhân duyên phiền não như vậy, gọi là vô minh và suy nghĩ không chân chính. Như hạt giống sinh mầm: hạt là nhân gần, tứ đại là nhân xa. Phiền não cũng vậy. Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Như Phật nói vô minh chính là lậu, sao lại nói nhân vô minh mà sinh ra các lậu? Phật dạy: Này thiện nam tử! Như ta nói, vô minh lậu là vô minh bên trong; còn nhân vô minh mà sinh các lậu là nói nhân trong và ngoài. Nếu nói vô minh lậu, đó là chỉ điên đảo bên trong, không biết vô thường, khổ, không, vô ngã. Nếu nói mọi nhân duyên phiền não, đó là chỉ việc không biết "ta" và "cái của ta" bên ngoài. Nếu nói vô minh lậu, đó là chỉ cái không có đầu không có cuối, từ vô minh sinh ra ấm, nhập, giới v.v.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Như Phật nói, người có trí biết nhân của lậu. Thế nào gọi là biết nhân của lậu? — Này thiện nam tử! Người trí nên quán: vì nhân duyên gì mà sinh phiền não này? Làm hạnh gì mà sinh phiền não này? Vào lúc nào thì sinh phiền não này? Ở chung với ai thì sinh phiền não này? Dừng ở chỗ nào thì sinh phiền não này? Thấy việc gì thì sinh phiền não? Nhận phòng ốc, giường nằm, đồ ăn uống, y phục, thuốc thang của ai mà sinh phiền não? Vì nhân duyên gì mà chuyển từ bậc hạ thành bậc trung, từ bậc trung thành bậc thượng, nghiệp bậc hạ thành bậc trung, nghiệp bậc trung thành bậc thượng? Bồ-tát ma-ha-tát khi quán như vậy thì xa lìa được nhân duyên sinh ra lậu. Khi quán như vậy, phiền não chưa sinh thì ngăn không cho sinh, phiền não đã sinh thì được trừ diệt. Vì vậy trong khế kinh ta nói: người trí nên quán nhân sinh ra phiền não.

 Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: Thưa Thế Tôn! Chúng sinh chỉ có một thân, làm sao có thể khởi lên nhiều thứ phiền não? Phật dạy: Này thiện nam tử! Như trong một đồ đựng có nhiều loại hạt giống, gặp nước mưa thì mỗi thứ tự mọc lên. Chúng sinh cũng vậy, đồ đựng tuy chỉ là một, nhưng vì nhân duyên ái nên có thể sinh trưởng nhiều thứ phiền não.

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Người trí quán quả báo như thế nào? — Này thiện nam tử! Người trí nên quán: nhân duyên của các lậu có thể sinh ra địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh; do nhân duyên lậu mà được thân người, thân trời, nhưng cũng là vô thường, khổ, không, vô ngã. Trong đồ đựng là thân này, phải chịu ba thứ khổ (khổ vì đau đớn; khổ vì cái vui tan mất; khổ vì mọi thứ đổi dời không ngừng) và ba thứ vô thường (?). Nhân duyên lậu có thể khiến chúng sinh gây năm tội nghịch, chịu các quả báo ác, có thể đoạn căn lành, phạm bốn giới trọng, phỉ báng Tam bảo. Người trí nên quán: "Ta đã nhận được thân như vậy, không nên sinh khởi phiền não như vậy mà chịu các quả ác."

 Bồ-tát Ca-diếp thưa: Thưa Thế Tôn! Có quả vô lậu, mà lại nói người trí đoạn mọi quả báo; vậy quả báo vô lậu có nằm trong phần bị đoạn không? Những người đắc đạo có quả vô lậu. Nếu người trí cầu quả vô lậu, sao Phật nói mọi người trí nên đoạn quả báo? Nếu đã đoạn thì nay các bậc thánh làm sao lại có được? — Này thiện nam tử! Như Lai có khi trong nhân nói quả, trong quả nói nhân. Như người đời nói bùn chính là bình, sợi chính là áo; đó gọi là trong nhân nói quả. Trong quả nói nhân là như nói trâu chính là nước và cỏ, người chính là thức ăn. Ta cũng vậy, trong nhân nói quả: trước đây trong kinh ta nói: "Ta dùng tâm thân (vì nhờ tâm mà vận dụng tâm nên gọi là tâm thân) đi đến tận cõi Phạm thiên (tầng trời thuộc sơ thiền của cõi sắc)." Đó gọi là trong nhân nói quả. Trong quả nói nhân: sáu nhập này gọi là nghiệp quá khứ; đó gọi là trong quả nói nhân. Này thiện nam tử! Mọi bậc thánh thật ra không có quả báo vô lậu. Quả báo do tu đạo của mọi bậc thánh không còn sinh ra lậu nữa, vì vậy gọi là quả báo vô lậu. Này thiện nam tử! Người có trí khi quán như vậy thì diệt hẳn được quả báo của phiền não. Này thiện nam tử! Người trí quán rồi, để đoạn quả báo của phiền não như vậy mà tu tập thánh đạo. Thánh đạo tức là không, vô tướng, vô nguyện (ba phép định: quán các pháp là không, không chấp hình tướng, không mong cầu gì). Tu đạo ấy rồi thì có thể diệt mọi quả báo của phiền não.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi ba.

 Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi bốn.

 Đời Tống (triều Lưu Tống thời Nam triều ở Trung Quốc), sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch kinh Niết-bàn có từ trước) mà bổ sung vào.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video