Phẩm Bồ-tát Ca-diếp, phần thứ hai (Bồ-tát là người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ca-diếp là tên vị Bồ-tát hỏi Phật trong phẩm này)
Này thiện nam tử (cách Phật gọi người nam có lòng tốt nghe pháp)! Những cuộc tranh cãi như thế thuộc về cảnh giới hiểu biết của Phật, không phải điều mà các bậc Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu thoát khổ cho riêng mình) hay Duyên giác (người tự quán xét lẽ nhân duyên mà giác ngộ, không cần thầy dạy) biết được. Nếu có người sinh lòng ngờ vực về điều ấy, người đó vẫn còn có thể phá tan vô lượng phiền não (những thứ làm tâm rối loạn, khổ não như tham, giận, si mê) to lớn như núi Tu-di (ngọn núi cao lớn nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo). Còn nếu đối với điều ấy mà sinh lòng quả quyết cho là nhất định như thế, thì gọi là chấp trước (bám chặt vào một quan điểm, không chịu buông bỏ).
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Thế nào là chấp trước?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Người như thế, hoặc nghe từ người khác, hoặc tự mình tìm đọc kinh, hoặc được người khác cố ý dạy cho, mà đối với điều mình đã bám vào thì không thể buông bỏ được. Đó gọi là chấp trước."
Ca-diếp lại hỏi: "Bạch Thế Tôn! Chấp trước như vậy là thiện hay bất thiện?" "Này thiện nam tử! Chấp trước như vậy không gọi là thiện. Vì sao? Vì không phá được các lưới nghi." Ca-diếp lại hỏi: "Bạch Thế Tôn! Người như thế vốn tự mình không nghi, sao lại nói là không phá lưới nghi?" "Này thiện nam tử! Cái gọi là không nghi ấy chính là nghi."
"Bạch Thế Tôn! Nếu có người cho rằng bậc Tu-đà-hoàn (quả vị thánh đầu tiên trong bốn quả vị của hàng Thanh văn, người đã vào dòng thánh) không rơi vào ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ tức quỷ đói, súc sinh), thì người ấy cũng phải gọi là chấp trước, gọi là nghi chăng?" "Này thiện nam tử! Điều đó có thể gọi là quả quyết đúng, không được gọi là nghi. Vì sao? Này thiện nam tử! Ví như có người trước đã thấy người và thấy cây, về sau đi đêm, từ xa trông thấy một gốc cây cụt, liền sinh ý nghĩ ngờ vực: là người hay là cây? Này thiện nam tử! Như người trước đã thấy tỳ-kheo (người xuất gia theo Phật đã thọ giới đầy đủ) và Phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn), về sau trên đường từ xa thấy một vị tỳ-kheo, liền sinh ý nghĩ ngờ vực: là Sa-môn (người xuất gia tu hành) hay là Phạm chí? Này thiện nam tử! Như người trước đã thấy bò và trâu, về sau từ xa thấy con bò liền sinh ý nghĩ ngờ vực: đó là bò hay là trâu? Này thiện nam tử! Tất cả chúng sinh phải thấy trước hai vật thì về sau mới sinh nghi. Vì sao? Vì tâm không thấy rõ. Ta cũng chưa từng nói người Tu-đà-hoàn có rơi vào ba đường ác hay không rơi vào ba đường ác, thì cớ gì người ấy lại sinh lòng nghi?"
Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, phải thấy trước rồi sau mới nghi. Nhưng có người chưa từng thấy hai thứ mà cũng sinh nghi. Đó là điều gì? Chính là Niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau, ra khỏi vòng sinh tử). Bạch Thế Tôn! Ví như có người đi đường gặp chỗ nước đục, tuy chưa từng thấy mà vẫn sinh nghi: nước này sâu hay cạn? Người ấy chưa thấy, sao lại sinh nghi?"
"Này thiện nam tử! Niết-bàn là dứt khổ; cái không phải Niết-bàn là khổ. Tất cả chúng sinh đều thấy có hai thứ: thấy khổ và không khổ. Khổ và không khổ ấy là: đói khát, lạnh nóng, giận dữ, vui mừng, bệnh tật, gầy yếu, yên ổn, già, trẻ, sống, chết, bị trói buộc, được giải thoát, người thương yêu phải chia lìa, kẻ oán ghét lại phải gặp nhau. Chúng sinh thấy những điều đó rồi liền sinh nghi: liệu có cái gì rốt ráo xa lìa hẳn những khổ não như thế hay không? Vì vậy chúng sinh mới sinh nghi đối với Niết-bàn. Nếu ý ông cho rằng người kia trước nay chưa từng thấy nước đục thì sao lại nghi, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì người ấy trước đã thấy ở chỗ khác rồi, nên đến chỗ chưa từng tới này lại sinh nghi."
"Bạch Thế Tôn! Người ấy trước đây khi thấy chỗ sâu chỗ cạn thì đã không sinh nghi, nay sao lại sinh nghi?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Vì trước đó chưa từng lội qua nên mới sinh nghi. Cho nên ta nói vì không thấy rõ nên nghi." Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật dạy, nghi tức là chấp trước, chấp trước tức là nghi. Đó là hạng người nào?" "Này thiện nam tử! Đó là kẻ đoạn thiện căn (người đã cắt đứt mọi gốc rễ của điều lành trong tâm)."
Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Những hạng người nào có thể đoạn thiện căn?" "Này thiện nam tử! Nếu có người thông minh, lanh lợi, căn cơ sắc bén, khéo phân biệt, nhưng xa lìa bạn lành, không nghe chánh pháp (giáo lý đúng đắn của Phật), không suy nghĩ đúng đắn, không sống đúng theo pháp, thì người như thế có thể đoạn thiện căn, vì đã xa lìa bốn điều ấy.
Người ấy tự suy nghĩ: 'Không có cái gọi là vật bố thí. Vì sao? Bố thí là bỏ của cải đi. Nếu bố thí mà có quả báo (kết quả tương xứng do việc làm trước kia đem lại) thì phải biết người thí chủ đáng lẽ luôn luôn nghèo khó. Vì sao? Vì hạt giống và quả phải giống nhau.' Do đó mà nói không có nhân, không có quả. Nếu nói như thế là không nhân không quả, thì gọi là đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Người thí chủ, người nhận và của cải, cả ba thứ đều vô thường, không dừng lại. Nếu không dừng lại thì sao có thể nói đây là thí chủ, là người nhận, là của cải? Nếu không có người nhận thì làm sao được quả?' Vì lẽ ấy mà cho là không nhân không quả. Nếu nói như thế là không nhân không quả, phải biết người ấy có thể đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Người bố thí khi bố thí là cho năm điều (tức là cho người nhận: sự sống, sắc diện, sức lực, sự yên vui và tài ăn nói). Người nhận, nhận rồi, có khi làm điều lành, có khi làm điều không lành; mà người thí chủ cũng chẳng nhận được quả lành hay quả không lành ấy. Như lẽ thường ở đời, từ hạt sinh ra quả, quả lại thành hạt; nhân là thí chủ, quả là người nhận; vậy mà người nhận không thể đem việc lành hay không lành của mình khiến cho thí chủ được hưởng.' Vì lẽ ấy mà cho là không nhân không quả. Nếu nói như thế là không nhân không quả, phải biết người ấy có thể đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Không có vật bố thí. Vì sao? Vì vật bố thí là vô ký (không thuộc loại thiện cũng không thuộc loại ác). Đã là vô ký thì làm sao được quả báo lành? Không có quả lành quả ác thì tức là vô ký. Của cải nếu là vô ký thì phải biết không có quả báo lành hay dữ.' Do đó không có bố thí, không nhân không quả. Nếu nói như thế là không nhân không quả, phải biết người ấy có thể đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Bố thí tức là ý. Đã là ý thì không thể thấy, không có hình chất ngăn ngại, không phải sắc pháp (những gì thuộc vật chất, có hình tướng). Đã không phải vật chất thì làm sao đem cho được?' Do đó không có bố thí, không nhân không quả. Nếu nói như thế là không nhân không quả, phải biết người ấy có thể đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Người thí chủ nếu vì tượng Phật, tượng trời, hoặc vì cha mẹ đã qua đời mà làm việc bố thí, thì không có người nhận. Không có người nhận thì lẽ ra không có quả báo. Không có quả báo thì đó là không có nhân; không có nhân thì đó là không có quả.' Nếu nói như thế là không nhân không quả, phải biết người ấy có thể đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Không có cha, không có mẹ. Nếu nói cha mẹ là nhân của chúng sinh, sinh ra chúng sinh, thì lẽ ra phải sinh mãi không dứt. Vì sao? Vì nhân thì vẫn luôn còn. Thế nhưng không sinh mãi.' Vậy nên biết không có cha mẹ. Lại nghĩ thế này: 'Không có cha, không có mẹ. Vì sao? Nếu thân chúng sinh do cha mẹ mà có, thì mỗi người lẽ ra phải có đủ cả hai bộ phận sinh dục nam và nữ. Thế nhưng không có ai có đủ cả hai.' Phải biết chúng sinh không phải do cha mẹ mà có. Lại nghĩ thế này: 'Chúng sinh sinh ra không phải do cha mẹ. Vì sao? Vì mắt thấy chúng sinh không giống cha mẹ, về thân thể, sắc diện, tâm tính, dáng vẻ, cử chỉ đi đứng.' Vì vậy cha mẹ không phải là nhân của chúng sinh.
Lại nghĩ thế này: 'Tất cả thế gian có bốn loại "không": một là chưa sinh gọi là không, như lúc còn là cục đất thì chưa có công dụng của cái bình; hai là đã diệt gọi là không, như cái bình vỡ rồi thì gọi là không; ba là khác nhau nên cái này không có trong cái kia, như trong con bò không có con ngựa, trong con ngựa không có con bò; bốn là hoàn toàn không, như sừng thỏ, lông rùa. Cha mẹ của chúng sinh cũng như vậy, giống như bốn loại không này. Nếu nói cha mẹ là nhân của chúng sinh, thì khi cha mẹ chết, con lẽ ra phải chết theo, nhưng con không nhất thiết phải chết.' Vì vậy cha mẹ không phải là nhân của chúng sinh.
Lại nghĩ thế này: 'Nếu nói cha mẹ là nhân của chúng sinh thì lẽ ra chúng sinh đều phải luôn do cha mẹ sinh ra; thế nhưng lại có loài hóa sinh (tự nhiên hiện ra, không nhờ cha mẹ) và loài thấp sinh (sinh ra từ chỗ ẩm ướt).' Vậy nên biết chúng sinh sinh ra không phải do cha mẹ. Lại nghĩ thế này: 'Có những chúng sinh không do cha mẹ mà vẫn sinh ra và lớn lên. Ví như chim công nghe tiếng sấm rền mà có chửa; lại như chim sẻ xanh uống nước mắt chim sẻ trống mà có chửa; như chim mạng mạng (một loài chim hai đầu ở Ấn Độ) thấy con trống múa liền có chửa.' Khi nghĩ như thế, nếu không gặp thiện tri thức (bạn lành, người thầy tốt dẫn dắt mình theo đường chính), phải biết người ấy có thể đoạn thiện căn.
Lại nghĩ thế này: 'Tất cả thế gian không có quả lành quả dữ. Vì sao? Có những chúng sinh đủ mười điều lành (không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến), ưa bố thí, siêng tu công đức, mà người ấy vẫn bệnh tật dồn lên thân, nửa đời chết yểu, của cải hao mất, nhiều buồn khổ. Có kẻ làm mười điều ác, keo kiệt, tham lam, ghen ghét, lười biếng trễ nải, không tu điều lành nào, mà thân yên không bệnh, giữ được trọn tuổi thọ, nhiều của cải, không có lo buồn gì.' Vậy nên biết không có quả lành quả dữ.
Lại nghĩ thế này: 'Ta cũng từng nghe các bậc thánh nói: có người tu điều lành, khi chết phần nhiều rơi vào ba đường ác; có người làm điều ác, khi chết lại sinh vào cõi người, cõi trời.' Vậy nên biết không có quả lành quả dữ. Lại nghĩ thế này: 'Tất cả các bậc thánh có hai cách nói: hoặc nói giết hại sinh mạng được quả báo lành, hoặc nói giết hại sinh mạng chịu quả báo dữ. Vậy nên biết lời thánh nói không nhất định. Thánh mà còn không nhất định thì ta làm sao nhất định được?' Vậy nên biết không có quả lành quả dữ.
Lại nghĩ thế này: 'Tất cả thế gian không có bậc thánh. Vì sao? Nếu nói bậc thánh phải đạt được chánh đạo (con đường tu đúng dẫn đến giải thoát), thì chúng sinh nào tu chánh đạo trong khi còn đầy đủ phiền não, phải biết nơi người ấy chánh đạo và phiền não cùng có một lúc. Nếu cùng có một lúc thì phải biết chánh đạo không thể phá được kết (những sợi dây phiền não trói buộc chúng sinh). Còn nếu không có phiền não mà tu đạo, thì chánh đạo ấy dùng để làm gì? Vì vậy, người đầy đủ phiền não thì đạo không phá được; người không có phiền não thì đạo vô dụng.' Vậy nên biết tất cả thế gian không có bậc thánh.
Lại nghĩ thế này: 'Vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) làm duyên sinh ra hành (những hành động tạo nghiệp), cho đến sinh làm duyên sinh ra già chết — mười hai nhân duyên này (chuỗi mười hai mắt xích nối nhau khiến chúng sinh xoay vần trong sinh tử) tất cả chúng sinh đều cùng có như nhau. Tám chánh đạo (tám con đường đúng của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) có bản tính bình đẳng, lẽ ra cũng phải như thế: một người đạt được thì tất cả đều phải đạt được; một người tu thì khổ của tất cả đều phải dứt. Vì sao? Vì phiền não của mọi người như nhau. Thế nhưng nay không đạt được.' Vậy nên biết không có chánh đạo.
Lại nghĩ thế này: 'Bậc thánh đều có những điều giống phàm phu (người thường chưa giác ngộ), đó là ăn uống, đi đứng ngồi nằm, ngủ nghỉ, vui cười, đói khát, lạnh nóng, lo buồn, sợ hãi. Nếu giống phàm phu ở những việc như vậy, phải biết bậc thánh không đạt được thánh đạo. Nếu đạt được thánh đạo thì lẽ ra phải dứt hẳn những việc ấy. Những việc ấy nếu không dứt thì phải biết là không có đạo.' Lại nghĩ thế này: 'Bậc thánh có thân, hưởng năm thứ dục lạc (những thú vui do sắc đẹp, âm thanh, hương thơm, vị ngon, cảm giác xúc chạm đem lại), cũng mắng nhiếc, đánh đập người khác, ghen ghét, kiêu mạn, chịu khổ chịu vui, làm nghiệp lành nghiệp dữ.' Vì lẽ ấy mà biết không có bậc thánh. Nếu có đạo thì lẽ ra phải dứt những việc này; những việc này không dứt thì phải biết không có đạo.
Lại nghĩ thế này: 'Người nhiều lòng thương xót gọi là bậc thánh. Do nhân duyên gì mà gọi là bậc thánh? Do nhân duyên đạo mà gọi là bậc thánh. Nếu bản tính của đạo là thương xót thì lẽ ra phải thương xót tất cả chúng sinh, chẳng cần đợi tu xong rồi mới được. Còn nếu đạo không có lòng thương xót, thì vì sao bậc thánh nhờ đạt thánh đạo mà lại có thể thương xót?' Vậy nên biết đời không có thánh đạo.
Lại nghĩ thế này: 'Tất cả tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) không do nhân sinh ra. Chúng sinh đều có tính chất của tứ đại như nhau, và tứ đại không xét chúng sinh này thì nên đến, chúng sinh kia thì không nên đến. Nếu có thánh đạo thì bản tính lẽ ra cũng phải như thế (đến với mọi người như nhau). Thế nhưng nay không phải vậy.' Vậy nên biết đời không có bậc thánh.
Lại nghĩ thế này: 'Nếu các bậc thánh có chung một Niết-bàn, phải biết như vậy là không có bậc thánh. Vì sao? Vì không thể đạt được. Pháp thường còn thì theo lẽ không thể đạt được, không thể nắm lấy hay buông bỏ. Nếu Niết-bàn của các bậc thánh là nhiều thì đó là vô thường. Vì sao? Vì là pháp có thể đếm được. Nếu Niết-bàn là một thì khi một người đạt được, tất cả lẽ ra đều đạt được. Nếu Niết-bàn là nhiều thì có giới hạn; đã có giới hạn thì sao gọi là thường? Nếu có người nói thể của Niết-bàn là một, còn sự giải thoát là nhiều, như cái lọng thì một mà các tua, các nan thì nhiều (?), thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì cái mà từng người đạt được thì không phải tất cả đều đạt được, cũng có giới hạn, nên lẽ ra là vô thường. Đã vô thường thì sao gọi là Niết-bàn? Nếu không có Niết-bàn thì ai là bậc thánh?' Vậy nên biết không có bậc thánh.
Lại nghĩ thế này: 'Đạo của bậc thánh không do nhân duyên mà đạt được. Nếu đạo của bậc thánh không do nhân duyên mà đạt được, thì vì sao không phải tất cả mọi người đều thành bậc thánh? Nếu không phải tất cả mọi người đều là thánh, phải biết như vậy là không có bậc thánh và thánh đạo.' Lại nghĩ thế này: 'Bậc thánh nói chánh kiến (cái thấy đúng đắn) có hai nhân duyên: một là nghe pháp từ người khác, hai là tự suy nghĩ bên trong. Hai nhân duyên này nếu do duyên mà sinh, thì cái sinh ra chúng lại do duyên khác mà sinh, cứ thế lần lượt mãi thành ra cái lỗi không cùng tận. Còn nếu hai điều này không do duyên mà sinh, thì vì sao tất cả chúng sinh không đạt được?' Khi quán xét như thế thì có thể đoạn thiện căn.
Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh thấy sâu chắc rằng không nhân không quả như thế, thì người ấy có thể đoạn mất năm căn lành như tín căn v.v. (năm gốc rễ lành: lòng tin, sự siêng năng, sự nhớ nghĩ đúng, sự định tâm, trí tuệ). Này thiện nam tử! Kẻ đoạn thiện căn không phải là người hèn kém, ngu độn; cũng không ở cõi trời hay ở ba đường ác. Kẻ phá tăng (gây chia rẽ đoàn thể người xuất gia) cũng vậy."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Người như thế bao giờ mới có thể sinh lại thiện căn?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Người ấy sinh lại thiện căn vào hai lúc: lúc mới vào địa ngục và lúc ra khỏi địa ngục. Này thiện nam tử! Điều lành có ba loại: quá khứ, hiện tại, vị lai. Điều lành quá khứ thì tự bản tính nó đã diệt; nhân tuy đã diệt hết nhưng quả báo chưa chín, cho nên không gọi là đoạn quả quá khứ. Vì đoạn nhân trong cả ba đời nên mới gọi là đoạn."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu đoạn nhân của ba đời gọi là đoạn thiện căn, mà người đoạn thiện căn vẫn có Phật tính (tính chất có thể thành Phật vốn sẵn trong chúng sinh), thì Phật tính ấy là quá khứ, là hiện tại, là vị lai, hay trùm khắp cả ba đời? Nếu là quá khứ thì sao gọi là thường? Mà Phật tính thì thường còn; vậy nên biết không phải quá khứ. Nếu là vị lai thì sao gọi là thường? Sao Phật lại nói tất cả chúng sinh nhất định sẽ đạt được? Nếu nhất định đạt được thì sao nói là đoạn? Nếu là hiện tại thì sao lại là thường? Sao lại nói nhất định có thể thấy? Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật) cũng nói Phật tính có sáu điều: một là thường, hai là chân, ba là thật, bốn là thiện, năm là tịnh, sáu là có thể thấy. Nếu người đoạn thiện căn có Phật tính thì không thể gọi là đoạn thiện căn. Nếu không có Phật tính thì sao lại nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính? Nếu nói Phật tính vừa có vừa đoạn thì sao Như Lai lại nói là thường?"
Phật nói: "Này thiện nam tử! Như Lai Thế Tôn vì chúng sinh mà có bốn cách trả lời: một là trả lời dứt khoát; hai là trả lời phân tích; ba là trả lời theo câu hỏi; bốn là trả lời bằng cách gác lại. Này thiện nam tử! Thế nào là trả lời dứt khoát? Nếu hỏi: nghiệp ác được quả lành hay quả chẳng lành? Thì phải trả lời dứt khoát là được quả chẳng lành. Điều lành cũng vậy. Nếu hỏi: Như Lai có phải là bậc biết tất cả không? Thì phải trả lời dứt khoát là bậc biết tất cả. Nếu hỏi: Phật pháp có trong sạch không? Thì phải trả lời dứt khoát là nhất định trong sạch. Nếu hỏi: đệ tử của Như Lai có người sống đúng theo pháp không? Thì phải trả lời dứt khoát là có người sống đúng theo pháp. Đó gọi là trả lời dứt khoát.
Thế nào là trả lời phân tích? Như ta nói pháp Bốn chân đế (bốn sự thật chắc thật của bậc thánh). Thế nào là bốn? Là Khổ, Tập, Diệt, Đạo. Thế nào là Khổ đế? Vì có tám nỗi khổ (sinh, già, bệnh, chết, thương yêu mà phải xa lìa, oán ghét mà phải gặp nhau, mong cầu mà không được, năm ấm hừng thịnh) nên gọi là Khổ đế. Thế nào là Tập đế? Vì là nhân của năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc tức thân thể vật chất, thọ tức cảm giác, tưởng tức nhận biết hình dung, hành tức ý muốn và hoạt động tâm, thức tức sự hay biết) nên gọi là Tập đế. Thế nào là Diệt đế? Vì tham lam, giận dữ, si mê dứt hết hoàn toàn nên gọi là Diệt đế. Thế nào là Đạo đế? Ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy phương pháp tu giúp đạt giác ngộ) gọi là Đạo đế. Đó gọi là trả lời phân tích.
Thế nào là trả lời theo câu hỏi? Như ta nói tất cả pháp đều vô thường. Lại có người hỏi: 'Như Lai Thế Tôn vì pháp nào mà nói vô thường?' Trả lời: 'Như Lai vì các pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) mà nói vô thường.' Vô ngã (không có cái ta thường còn, tự chủ) cũng vậy. Như ta nói: tất cả pháp đều bốc cháy. Người khác lại hỏi: 'Như Lai Thế Tôn vì pháp nào mà nói tất cả đều bốc cháy?' Trả lời: 'Như Lai vì tham, sân, si mà nói tất cả đều bốc cháy.'
Này thiện nam tử! Mười lực của Như Lai (mười năng lực hiểu biết đặc biệt chỉ Phật có), bốn vô sở úy (bốn điều khiến Phật thuyết pháp không hề sợ hãi), đại từ đại bi (lòng thương yêu ban vui và thương xót cứu khổ rộng lớn), ba niệm xứ (ba cách giữ tâm bình thản của Phật trước người nghe tin theo, không tin theo, hoặc lẫn lộn), tám mươi ức pháp môn tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, tập trung cao độ) như Thủ-lăng-nghiêm (tên một loại định kiên cố hết thảy), ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp (những đặc điểm hình dáng tốt đẹp trên thân Phật), ba vạn năm nghìn pháp môn tam-muội như Năm trí ấn (?), bốn nghìn hai trăm pháp môn tam-muội như Kim cang định (định vững chắc như kim cương, phá được mọi phiền não), các tam-muội phương tiện nhiều vô lượng vô biên — những pháp như thế là Phật tính của Phật. Phật tính như thế có bảy điều: một là thường, hai là ngã (cái ta chân thật tự tại), ba là lạc (an vui), bốn là tịnh (trong sạch), năm là chân, sáu là thật, bảy là thiện. Đó gọi là trả lời phân tích.
Này thiện nam tử! Phật tính của Bồ-tát thân sau cùng (vị Bồ-tát chỉ còn một đời nữa là thành Phật) có sáu điều: một là thường, hai là tịnh, ba là chân, bốn là thật, năm là thiện, sáu là thấy được một phần. Đó gọi là trả lời phân tích. Như ông vừa hỏi: người đoạn thiện căn có Phật tính chăng? Người ấy cũng có Phật tính của Như Lai, cũng có Phật tính của Bồ-tát thân sau cùng. Hai Phật tính này vì hiện đang bị che chướng, thuộc về tương lai, nên gọi là không có; vì rốt cuộc nhất định sẽ đạt được nên gọi là có. Đó gọi là trả lời phân tích.
Phật tính của Như Lai không phải quá khứ, không phải hiện tại, không phải vị lai. Phật tính của Bồ-tát thân sau cùng thì thuộc hiện tại và vị lai: vì đã thấy được một phần nên gọi là hiện tại; vì chưa thấy đầy đủ nên gọi là vị lai. Khi Như Lai chưa đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật), thì xét về phần nhân của Phật tính, nó cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; phần quả thì không như vậy, có cái thuộc ba đời, có cái không thuộc ba đời. Phật tính của Bồ-tát thân sau cùng, về phần nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; phần quả cũng như vậy. Đó gọi là trả lời phân tích.
Phật tính của Bồ-tát cửu trụ (Bồ-tát ở bậc thứ chín trong mười bậc tu hành của Bồ-tát) có sáu điều: một là thường, hai là thiện, ba là chân, bốn là thật, năm là tịnh, sáu là có thể thấy. Về phần nhân của Phật tính thì cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; phần quả cũng như vậy. Đó gọi là trả lời phân tích. Bồ-tát từ bậc thứ tám xuống đến bậc thứ sáu thì Phật tính có năm điều: một là chân, hai là thật, ba là tịnh, bốn là thiện, năm là có thể thấy. Về phần nhân của Phật tính thì cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai; phần quả cũng như vậy. Đó gọi là trả lời phân tích. Bồ-tát từ bậc thứ năm xuống đến bậc thứ nhất thì Phật tính có năm điều: một là chân, hai là thật, ba là tịnh, bốn là có thể thấy, năm là có thiện có bất thiện.
Này thiện nam tử! Năm loại Phật tính, sáu loại Phật tính, bảy loại Phật tính ấy, người đoạn thiện căn nhất định sẽ đạt được, cho nên có thể nói là có. Đó gọi là trả lời phân tích. Nếu có người nói: người đoạn thiện căn chắc chắn có Phật tính, hoặc chắc chắn không có Phật tính, thì gọi là trả lời bằng cách gác lại."
Bồ-tát Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Con nghe rằng không trả lời mới gọi là trả lời bằng cách gác lại. Nay Như Lai vì cớ gì đã trả lời mà lại gọi là gác lại?" "Này thiện nam tử! Ta cũng không nói gác lại mà không trả lời, mà nói là trả lời bằng cách gác lại. Này thiện nam tử! Cách trả lời gác lại như thế lại có hai ý: một là ngăn chặn (ngăn lối nói sai lệch), hai là chớ chấp trước. Vì ý nghĩa ấy mà gọi là trả lời bằng cách gác lại."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như lời Phật dạy, thế nào gọi là phần nhân cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai, phần quả cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai, mà lại không phải quá khứ, hiện tại, vị lai?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Năm ấm có hai loại: một là nhân, hai là quả. Năm ấm làm nhân thì là quá khứ, hiện tại, vị lai. Năm ấm làm quả thì cũng là quá khứ, hiện tại, vị lai, mà cũng không phải quá khứ, hiện tại, vị lai.
Này thiện nam tử! Tất cả vô minh, phiền não cùng các kết đều là Phật tính. Vì sao? Vì là nhân của Phật tính. Từ vô minh, hành và các phiền não mà được năm ấm lành; đó gọi là Phật tính. Từ năm ấm lành cho đến đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì vậy trước đây ta đã nói trong kinh: Phật tính của chúng sinh như sữa lẫn máu. Máu tức là vô minh, hành và tất cả phiền não; sữa tức là năm ấm lành. Vì vậy ta nói từ các phiền não và năm ấm lành mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như thân chúng sinh đều do tinh cha huyết mẹ mà thành, Phật tính cũng vậy.
Người Tu-đà-hoàn và người Tư-đà-hàm (quả vị thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần) đã dứt được một ít phiền não, Phật tính như sữa. Người A-na-hàm (quả vị thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục) thì Phật tính như lạc (sữa đã lên men thành sữa chua). Người A-la-hán (quả vị thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não) thì như sinh tô (váng sữa sống, chế từ sữa chua). Từ Bích-chi Phật (tức Duyên giác, người tự giác ngộ khi không có Phật ra đời) đến Bồ-tát thập trụ (Bồ-tát ở bậc thứ mười, bậc cao nhất) thì như thục tô (váng sữa đã nấu chín). Phật tính của Như Lai thì như đề hồ (tinh chất ngon nhất, tinh khiết nhất chắt ra từ sữa). Này thiện nam tử! Vì phiền não hiện tại làm chướng ngại nên khiến chúng sinh không thấy được Phật tính. Như trong núi Hương Sơn có cỏ nhẫn nhục (loại cỏ quý, bò ăn vào thì cho ra đề hồ), không phải con bò nào cũng được ăn. Phật tính cũng vậy. Đó gọi là trả lời phân tích."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Năm loại, sáu loại, bảy loại Phật tính, nếu đến tương lai mới có, thì sao lại nói người đoạn thiện căn có Phật tính?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Như các chúng sinh có nghiệp quá khứ; vì nghiệp ấy mà hiện tại chúng sinh chịu quả báo. Có nghiệp vị lai, vì chưa sinh nên rốt cuộc chưa sinh quả. Có phiền não hiện tại; nếu không có phiền não thì tất cả chúng sinh lẽ ra đều thấy rõ ràng Phật tính ngay hiện tại. Vì vậy, người đoạn thiện căn do nhân duyên phiền não ở đời hiện tại mà đoạn được thiện căn, và do nhân duyên sức mạnh của Phật tính vị lai mà sinh lại thiện căn." Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Cái ở vị lai làm sao lại sinh được thiện căn?" "Này thiện nam tử! Ví như đèn và mặt trời, tuy chưa xuất hiện mà cũng đã phá được bóng tối (?); sự sinh ở vị lai có thể làm sinh ra chúng sinh. Phật tính vị lai cũng như vậy. Đó gọi là trả lời phân tích."
Bồ-tát Ca-diếp bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu nói năm ấm là Phật tính, thì sao lại nói Phật tính của chúng sinh không ở trong, không ở ngoài?" Phật nói: "Này thiện nam tử! Vì cớ gì ông lại quên mất ý như vậy? Chẳng phải trước đây ta đã nói Phật tính của chúng sinh là trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào hai cực đoan) đó sao?" Ca-diếp thưa: "Bạch Thế Tôn! Con thật không quên ý, chỉ vì chúng sinh không hiểu được trung đạo này nên con mới hỏi như vậy." "Này thiện nam tử! Chỗ chúng sinh không hiểu chính là trung đạo: có lúc hiểu, có lúc không hiểu. Này thiện nam tử! Ta vì muốn chúng sinh được mở mang hiểu biết nên nói Phật tính không ở trong, không ở ngoài. Vì sao? Vì chúng sinh phàm phu, có người nói Phật tính ở trong năm ấm như trái cây ở trong đồ đựng; có người nói Phật tính có riêng ngoài năm ấm như hư không. Vì vậy Như Lai nói trung đạo: Phật tính của chúng sinh không phải sáu nhập bên trong (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), không phải sáu nhập bên ngoài (sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, vật xúc chạm, pháp), vì trong ngoài hợp lại nên gọi là trung đạo. Vì vậy Như Lai tuyên nói Phật tính chính là trung đạo; vì không ở trong không ở ngoài nên gọi là trung đạo. Đó gọi là trả lời phân tích.
Lại nữa, này thiện nam tử! Thế nào gọi là không ở trong, không ở ngoài? Này thiện nam tử! Có người nói Phật tính chính là ngoại đạo (các đạo khác bên ngoài Phật pháp). Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, Bồ-tát bậc cao) trong vô lượng kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài) đã ở trong ngoại đạo mà dứt các phiền não, điều phục tâm mình, giáo hóa chúng sinh, rồi sau mới đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì vậy Phật tính chính là ngoại đạo. Có người nói Phật tính chính là nội đạo (đạo Phật). Vì sao? Vì Bồ-tát tuy trong vô lượng kiếp tu tập ngoại đạo, nhưng nếu rời nội đạo thì không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì vậy Phật tính chính là nội đạo. Cho nên Như Lai ngăn hai bên cực đoan ấy, nói Phật tính không phải trong không phải ngoài, mà cũng gọi là trong và ngoài; đó gọi là trung đạo. Đó gọi là trả lời phân tích.
Lại nữa, này thiện nam tử! Có người nói Phật tính chính là thân kim cương của Như Lai với ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp. Vì sao? Vì không hư dối. Có người nói Phật tính chính là mười lực, bốn vô sở úy, đại từ đại bi, ba niệm xứ, cùng tất cả các tam-muội như Thủ-lăng-nghiêm. Vì sao? Vì nhờ các tam-muội ấy mà sinh ra thân kim cương, ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp. Cho nên Như Lai ngăn hai bên cực đoan ấy, nói Phật tính không phải trong không phải ngoài, mà cũng gọi là trong và ngoài; đó gọi là trung đạo. Đó gọi là trả lời phân tích.
Lại nữa, này thiện nam tử! Có người nói Phật tính chính là sự suy nghĩ đúng đắn ở bên trong. Vì sao? Vì rời sự suy nghĩ đúng đắn thì không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì vậy Phật tính chính là suy nghĩ đúng đắn ở bên trong. Có người nói Phật tính chính là nghe pháp từ người khác. Vì sao? Vì nghe pháp từ người khác thì mới có thể suy nghĩ đúng đắn ở bên trong; nếu không nghe pháp thì không có suy nghĩ; vì vậy Phật tính chính là nghe pháp từ người khác. Cho nên Như Lai ngăn hai bên cực đoan ấy, nói Phật tính không phải trong không phải ngoài, mà cũng gọi là trong và ngoài; đó gọi là trung đạo.
Lại nữa, này thiện nam tử! Lại có người nói Phật tính ở bên ngoài, tức là Đàn ba-la-mật (sự bố thí hoàn hảo đưa đến bờ giác ngộ; ba-la-mật nghĩa là hạnh tu đưa sang bờ bên kia), vì từ Đàn ba-la-mật mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì vậy nói Đàn ba-la-mật chính là Phật tính. Có người nói Phật tính ở bên trong, tức là năm ba-la-mật kia (trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Vì sao? Vì rời năm điều này thì phải biết không có nhân quả của Phật tính; vì vậy nói năm ba-la-mật chính là Phật tính. Cho nên Như Lai ngăn hai bên cực đoan ấy, nói Phật tính không phải trong không phải ngoài, vừa trong vừa ngoài; đó gọi là trung đạo.
Lại nữa, này thiện nam tử! Có người nói Phật tính ở bên trong, ví như viên ngọc quý trên trán người lực sĩ (chuyện người lực sĩ có viên ngọc lún vào da trán mà không biết, tưởng đã mất). Vì sao? Vì thường, lạc, ngã, tịnh giống như viên ngọc quý; vì vậy nói Phật tính ở bên trong. Có người nói Phật tính ở bên ngoài, như kho báu của người nghèo (chuyện người nghèo có kho báu chôn trong nhà mà không biết, nhờ người chỉ cách mới đào được). Vì sao? Vì nhờ phương tiện mới thấy. Phật tính cũng vậy, ở ngoài chúng sinh, nhờ phương tiện mà thấy được. Cho nên Như Lai ngăn hai bên cực đoan ấy, nói Phật tính không phải trong không phải ngoài, vừa trong vừa ngoài; đó gọi là trung đạo.
Này thiện nam tử! Phật tính của chúng sinh không phải có, không phải không. Vì sao? Phật tính tuy có nhưng không như hư không. Vì sao? Vì hư không ở thế gian dù dùng vô lượng phương tiện khéo léo cũng không thể thấy được, còn Phật tính thì có thể thấy. Vì vậy tuy có mà không như hư không. Phật tính tuy không nhưng không giống sừng thỏ. Vì sao? Vì lông rùa, sừng thỏ dù dùng vô lượng phương tiện khéo léo cũng không thể sinh ra, còn Phật tính thì có thể sinh ra. Vì vậy tuy không mà không giống sừng thỏ. Cho nên Phật tính không phải có không phải không, vừa có vừa không.
Thế nào gọi là có? Tất cả đều có. Các chúng sinh ấy không đoạn không diệt, như ngọn lửa đèn nối tiếp nhau, cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; vì vậy gọi là có. Thế nào gọi là không? Tất cả chúng sinh hiện tại chưa có tất cả Phật pháp thường, lạc, ngã, tịnh; vì vậy gọi là không. Có và không hợp lại tức là trung đạo. Vì vậy Phật nói Phật tính của chúng sinh không phải có không phải không.
Này thiện nam tử! Nếu có người hỏi: trong hạt giống này có quả hay không có quả? Phải trả lời dứt khoát: vừa có vừa không. Vì sao? Vì ngoài hạt ra không thể sinh quả, cho nên gọi là có; hạt chưa nảy mầm, cho nên gọi là không. Vì lẽ ấy mà vừa có vừa không. Vì sao vậy? Vì thời điểm khác nhau nhưng bản thể là một. Phật tính của chúng sinh cũng như vậy. Nếu nói trong chúng sinh có riêng một Phật tính thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì chúng sinh tức là Phật tính, Phật tính tức là chúng sinh, chỉ vì thời điểm khác nhau mà có sạch, có không sạch. Này thiện nam tử! Nếu có người hỏi: hạt này có sinh ra quả không, quả này có sinh ra hạt không? Phải trả lời dứt khoát: vừa sinh vừa không sinh."
"Bạch Thế Tôn! Như người đời nói trong sữa có lạc, ý ấy thế nào?" "Này thiện nam tử! Nếu có người nói trong sữa có lạc thì gọi là chấp trước; nếu nói không có lạc thì gọi là hư dối. Rời hai điều ấy, phải nói dứt khoát là vừa có vừa không. Vì sao gọi là có? Từ sữa sinh ra lạc: nhân là sữa, quả là lạc; đó gọi là có. Thế nào gọi là không? Màu sắc, mùi vị khác nhau, công dụng khác nhau: bệnh nóng thì uống sữa, bệnh lạnh thì dùng lạc; sữa sinh bệnh lạnh, lạc sinh bệnh nóng.
Này thiện nam tử! Nếu nói trong sữa có tính chất của lạc, thì sữa tức là lạc, lạc tức là sữa, bản tính là một; vậy do nhân duyên gì mà sữa ra trước còn lạc không sinh ra trước? Nếu có nhân duyên thì sao người đời không nói ra? Nếu không có nhân duyên thì sao lạc không ra trước? Nếu lạc không ra trước thì ai sắp đặt thứ tự sữa, lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ? Vậy nên biết lạc trước không mà nay có. Nếu trước không mà nay có thì là pháp vô thường.
Này thiện nam tử! Nếu có người nói: sữa có tính chất lạc nên sinh được lạc, nước không có tính chất lạc nên không sinh lạc, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì nước và cỏ cũng có tính chất của sữa và lạc. Vì sao vậy? Vì nhờ nước và cỏ (bò ăn uống) mà có ra sữa và lạc. Nếu nói trong sữa chắc chắn có tính chất lạc mà nước và cỏ thì không có, đó là hư dối. Vì sao? Vì tâm suy xét không công bằng, cho nên nói là hư dối. Này thiện nam tử! Nếu nói trong sữa chắc chắn có lạc, thì trong lạc cũng phải chắc chắn có tính chất sữa; do nhân duyên gì mà từ sữa ra lạc, còn từ lạc không ra sữa? Nếu không có nhân duyên, phải biết lạc này vốn không mà nay có. Vì vậy người trí phải nói: trong sữa không phải có tính chất lạc, cũng không phải không có tính chất lạc.
Này thiện nam tử! Vì vậy Như Lai trong kinh này nói thế này: nói tất cả chúng sinh chắc chắn có Phật tính, đó gọi là chấp trước; nói không có Phật tính, đó gọi là hư dối. Người trí phải nói Phật tính của chúng sinh vừa có vừa không. Này thiện nam tử! Bốn điều hòa hợp mà sinh ra nhãn thức (sự hay biết do mắt). Những gì là bốn? Là mắt, hình sắc, ánh sáng và sự chú tâm muốn thấy. Tính chất của nhãn thức không phải là mắt, không phải hình sắc, không phải ánh sáng, không phải sự chú tâm; nhờ hòa hợp mà được sinh ra. Nhãn thức như thế, vốn không mà nay có, có rồi lại không. Vậy nên biết nó không có bản tính sẵn có. Tính chất lạc trong sữa cũng như vậy.
Nếu có người nói: nước không có tính chất lạc nên không ra lạc, vì vậy trong sữa chắc chắn có tính chất lạc, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Này thiện nam tử! Tất cả các pháp, nhân khác thì quả khác; cũng không phải một nhân sinh ra tất cả quả, không phải tất cả quả đều từ một nhân sinh ra. Này thiện nam tử! Như từ bốn điều mà sinh ra nhãn thức, thì không thể nói từ bốn điều ấy lẽ ra sinh ra nhĩ thức (sự hay biết do tai). Này thiện nam tử! Không cần phương tiện mà từ sữa có được lạc, nhưng từ lạc ra sinh tô thì không được như thế, mà cần phải có phương tiện. Này thiện nam tử! Người trí không thể vì thấy không cần phương tiện mà từ sữa được lạc, rồi cho rằng sinh tô cũng như thế, không cần phương tiện mà được. Này thiện nam tử! Vì vậy ta nói trong kinh này: vì nhân sinh nên pháp có, vì nhân diệt nên pháp không.
Này thiện nam tử! Như muối có tính mặn, có thể làm cho vật không mặn thành mặn. Nếu vật không mặn vốn trước đã có tính mặn, thì người đời sao còn phải tìm muối? Nếu trước không có, phải biết là trước không mà nay có, nhờ duyên khác mà thành mặn. Nếu nói tất cả vật không mặn đều có tính mặn, chỉ vì quá nhỏ nên không biết, nhờ tính chất nhỏ bé ấy mà muối làm cho nó mặn được; nếu vốn không có tính ấy thì dù có muối cũng không làm mặn được; ví như hạt giống tự có tứ đại, nhờ duyên tứ đại bên ngoài mà mầm, thân, cành, lá được lớn lên; tính mặn của muối cũng như thế — thì điều ấy không đúng. Vì sao? Nếu vật không mặn trước đã có tính mặn, thì muối cũng lẽ ra phải có chút tính không mặn. Muối nếu có hai tính như thế, thì vì nhân duyên gì mà rời vật không mặn ra thì không thể dùng riêng muối được? Vậy nên biết muối vốn không có hai tính. Như muối, tất cả các vật không mặn cũng như vậy.
Nếu nói sức của tứ đại bên ngoài có thể làm tăng trưởng tứ đại bên trong, thì điều ấy không đúng. Vì sao? Vì đã nói theo thứ tự: không do phương tiện thì từ sữa được lạc, còn sinh tô cho đến tất cả các pháp đều không như vậy mà không cần phương tiện (?); tứ đại cũng như vậy (?). Nếu nói từ tứ đại bên ngoài làm tăng tứ đại bên trong, thì sao không thấy từ tứ đại bên trong làm tăng tứ đại bên ngoài? Như quả cây thi-lợi-sa (một loài cây ở Ấn Độ), trước không có hình chất, khi thấy sao Mão (chòm sao Thất Nữ, xuất hiện vào một mùa nhất định) thì quả liền sinh ra, dài đủ năm tấc; quả như thế thật không phải nhờ tứ đại bên ngoài làm tăng trưởng.
Này thiện nam tử! Như mười hai bộ kinh (mười hai thể loại kinh điển của Phật) mà ta đã nói, có khi nói theo ý mình, có khi nói theo ý người, có khi nói theo cả ý mình lẫn ý người. Thế nào gọi là nói theo ý mình? Như năm trăm vị tỳ-kheo hỏi Xá-lợi-phất (vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật): 'Thưa đại đức (cách gọi tôn kính bậc tu hành có đức lớn)! Phật nói nhân của thân là gì?' Xá-lợi-phất nói: 'Thưa các đại đức! Các vị cũng đều đã đạt chính giải thoát, tự mình phải biết, cớ gì còn hỏi như vậy?' Có vị tỳ-kheo nói: 'Thưa đại đức! Khi tôi chưa đạt chính giải thoát, tôi nghĩ vô minh chính là nhân của thân; khi quán xét như thế thì tôi đạt quả A-la-hán.' Lại có vị nói: 'Thưa đại đức! Khi tôi chưa đạt chính giải thoát, tôi cho rằng ái (lòng ham muốn, luyến ái) và vô minh chính là nhân của thân; khi quán xét như thế thì tôi đạt quả A-la-hán.' Có vị nói: hành, thức, danh sắc (thân và tâm), sáu nhập, xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), thụ (cảm giác), ái, thủ (sự nắm giữ, bám víu), hữu (sự tồn tại tạo nghiệp dẫn tới đời sau), sinh, đồ ăn uống, năm dục, chính là nhân của thân.
Bấy giờ năm trăm vị tỳ-kheo, mỗi người đã tự nói điều mình hiểu, rồi cùng đến chỗ Phật, cúi đầu lễ chân Phật, đi quanh bên phải ba vòng, lễ bái xong lui ngồi một bên, mỗi người đem nghĩa mình hiểu như trên trình bày với Phật. Xá-lợi-phất bạch Phật: 'Bạch Thế Tôn! Những người này ai nói đúng, ai nói không đúng?' Phật bảo Xá-lợi-phất: 'Lành thay, lành thay! Mỗi vị tỳ-kheo không ai là không nói đúng.' Xá-lợi-phất thưa: 'Bạch Thế Tôn! Ý Phật thế nào?' Phật nói: 'Này Xá-lợi-phất! Ta vì chúng sinh ở cõi dục (cõi của những chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục lạc) mà nói cha mẹ chính là nhân của thân.' Những kinh như thế gọi là nói theo ý mình.
Thế nào gọi là nói theo ý người? Như trưởng giả (người giàu có, có địa vị trong xã hội) Ba-tra-la đến chỗ ta nói thế này: 'Này Cù-đàm (họ của Phật khi còn tại thế)! Ông biết huyễn thuật (phép làm trò ảo thuật) không? Nếu biết huyễn thuật thì ông là đại huyễn sư lừa người; nếu không biết thì ông không phải bậc biết tất cả.' Ta nói: 'Này trưởng giả! Người biết huyễn thuật thì gọi là kẻ làm huyễn thuật sao?' Trưởng giả nói: 'Đúng vậy, đúng vậy! Người biết huyễn thuật chính là kẻ làm huyễn thuật.' Phật nói: 'Này trưởng giả! Trong nước Xá-vệ, vua Ba-tư-nặc có một người Chiên-đà-la (giai cấp thấp hèn nhất ở Ấn Độ xưa, làm nghề đồ tể, hành hình) tên là Khí Hư; ông có biết không?' Trưởng giả đáp: 'Này Cù-đàm! Tôi biết hắn từ lâu.' Phật nói: 'Ông biết hắn từ lâu thì có phải ông chính là Chiên-đà-la không?' Trưởng giả nói: 'Này Cù-đàm! Tôi tuy biết hắn là Chiên-đà-la, nhưng thân tôi đây không phải Chiên-đà-la.'
Phật nói: 'Này trưởng giả! Ông được cái lẽ biết Chiên-đà-la mà không phải Chiên-đà-la, thì nay vì sao ta lại không được biết huyễn thuật mà không phải là kẻ làm huyễn thuật? Này trưởng giả! Ta thật biết huyễn thuật, biết kẻ làm huyễn thuật, biết quả báo của huyễn thuật, biết kỹ thuật làm huyễn. Ta biết sát sinh, biết kẻ sát sinh, biết quả báo sát sinh, biết cách thoát khỏi sát sinh; cho đến biết tà kiến (cái thấy sai lệch), biết người tà kiến, biết quả báo tà kiến, biết cách thoát khỏi tà kiến. Này trưởng giả! Nếu nói người không làm huyễn thuật là kẻ làm huyễn thuật, nói người không tà kiến là người tà kiến, thì mắc tội vô lượng.' Trưởng giả nói: 'Này Cù-đàm! Như lời ông nói thì tôi mắc tội lớn. Nay tất cả những gì tôi có, tôi xin dâng hết cho ông, mong chớ để vua Ba-tư-nặc biết việc này của tôi.' Phật nói: 'Này trưởng giả! Nhân duyên tội ấy không nhất định làm ông mất của, mà sẽ vì nó mà rơi vào ba đường ác.'
Lúc ấy trưởng giả nghe tên đường ác thì trong lòng sợ hãi, bạch Phật: 'Thưa thánh nhân! Nay tôi lỡ ý mà mắc tội lớn. Thưa thánh nhân! Ngài nay là bậc biết tất cả, hẳn biết rõ cách được giải thoát; tôi phải làm sao để thoát khỏi địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh?' Bấy giờ ta nói cho ông ấy về Bốn chân đế. Trưởng giả nghe xong đạt quả Tu-đà-hoàn, trong lòng hổ thẹn, sám hối với Phật: 'Tôi vốn ngu si, Phật không phải kẻ làm huyễn thuật mà tôi lại nói là huyễn thuật. Từ nay tôi xin quy y Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp tức giáo lý, và Tăng tức đoàn thể người xuất gia).' Phật nói: 'Lành thay, lành thay, này trưởng giả!' Đó gọi là nói theo ý người.
Thế nào gọi là nói theo cả ý mình lẫn ý người? Như ta đã nói: những gì tất cả người trí ở thế gian nói là có, ta cũng nói là có; người trí nói là không, ta cũng nói là không. Người trí ở thế gian nói năm dục lạc là vô thường, khổ, vô ngã, có thể đoạn trừ, ta cũng nói như vậy. Người trí ở thế gian nói năm dục lạc mà có thường, ngã, tịnh là điều không thể có, ta cũng nói như vậy là điều không thể có. Đó gọi là nói theo cả ý mình lẫn ý người.
Này thiện nam tử! Như ta nói Bồ-tát thập trụ thấy được một phần Phật tính, đó gọi là nói theo ý người. Vì sao gọi là thấy một phần? Bồ-tát thập trụ đạt ba nghìn pháp môn như tam-muội Thủ-lăng-nghiêm v.v., cho nên tự mình biết rõ ràng mình sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng không thấy tất cả chúng sinh chắc chắn sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì vậy ta nói Bồ-tát thập trụ thấy được một phần Phật tính. Này thiện nam tử! Ta thường tuyên nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính, đó gọi là nói theo ý mình. Tất cả chúng sinh không đoạn không diệt cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đó gọi là nói theo ý mình. Tất cả chúng sinh đều có Phật tính, vì phiền não che lấp nên không thấy được; ta nói như vậy, ông cũng nói như vậy, đó gọi là nói theo cả ý mình lẫn ý người.
Này thiện nam tử! Như Lai có khi vì một pháp mà nói vô lượng pháp. Như trong kinh nói: tất cả phạm hạnh (hạnh tu trong sạch) đều lấy thiện tri thức làm nhân. Nhân của tất cả phạm hạnh tuy vô lượng, nhưng nói thiện tri thức là đã gồm hết. Như ta nói: tất cả hạnh ác đều lấy tà kiến làm nhân. Nhân của tất cả hạnh ác tuy vô lượng, nhưng nói tà kiến là đã gồm hết. Hoặc nói A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề lấy lòng tin làm nhân; nhân của Bồ-đề (giác ngộ) tuy vô lượng, nhưng nói lòng tin là đã gồm hết. Này thiện nam tử! Như Lai tuy nói vô lượng các pháp là Phật tính, nhưng không ra ngoài ấm, nhập, giới (năm ấm, mười hai nhập và mười tám giới — các cách phân loại toàn bộ thân tâm và thế giới).
Này thiện nam tử! Như Lai thuyết pháp vì chúng sinh nên có bảy loại lời: một là lời nói về nhân; hai là lời nói về quả; ba là lời nói về nhân quả; bốn là lời ví dụ; năm là lời không nên nói; sáu là lời thông dụng ở đời; bảy là lời tùy ý.
Thế nào gọi là lời nói về nhân? Là từ nhân hiện tại mà nói quả vị lai. Như ta nói: 'Này thiện nam tử! Ông thấy chúng sinh ưa giết hại cho đến ưa làm tà kiến, nên xem người ấy chính là người địa ngục. Này thiện nam tử! Nếu có chúng sinh không ưa sát sinh cho đến không ưa tà kiến, nên xem người ấy chính là người cõi trời.' Đó gọi là lời nói về nhân.
Thế nào là lời nói về quả? Là từ quả hiện tại mà nói nhân quá khứ. Như trong kinh nói: 'Này thiện nam tử! Như ông thấy những chúng sinh nghèo khổ, mặt mày xấu xí, không được tự tại, phải biết người ấy trước kia chắc chắn đã phá giới, có lòng ghen ghét, lòng giận dữ, không biết hổ thẹn. Nếu thấy chúng sinh nhiều của, giàu lớn, các giác quan đầy đủ, có uy đức, tự tại, phải biết người ấy trước kia chắc chắn đã giữ giới, bố thí, siêng năng, biết hổ thẹn, không ghen ghét giận dữ.' Đó gọi là lời nói về quả.
Thế nào là lời nói về nhân quả? Như trong kinh nói: 'Này thiện nam tử! Sáu nhập và xúc của chúng sinh ở hiện tại gọi là quả của nghiệp quá khứ; Như Lai cũng gọi chúng là nghiệp; do nhân duyên của nghiệp ấy mà được quả vị lai.' Đó gọi là lời nói về nhân quả.
Thế nào là lời ví dụ? Như nói sư tử chúa tức là ví thân ta; voi chúa lớn, rồng chúa lớn, cây Ba-lợi-chất-đa-la (cây thần ở cõi trời Đao-lợi), đống bảy báu, biển lớn, núi Tu-di, mặt đất lớn, cơn mưa lớn, người lái thuyền, người dẫn đường, điều ngự trượng phu (bậc khéo chế ngự, dẫn dắt người tu — một danh hiệu của Phật), lực sĩ, bò chúa, Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ tế lễ cao nhất ở Ấn Độ xưa), Sa-môn, thành lớn, cây Đa-la (một loài cây cọ cao thẳng) — những kinh có ví dụ như thế gọi là lời ví dụ.
Thế nào là lời không nên nói? Trong kinh ta nói: trời đất có thể hợp lại, sông không chảy vào biển. Như vì vua Ba-tư-nặc mà nói núi từ bốn phương kéo đến (ví già, bệnh, chết, suy tàn ập đến không ai tránh được). Như vì ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia theo Phật) Lộc Mẫu mà nói: nếu cây sa-la mà có thể thọ tám giới (tám điều răn người tại gia giữ trong một ngày một đêm) thì cũng được hưởng niềm vui cõi người cõi trời. Như nói Bồ-tát thập trụ có tâm thối chuyển (lùi bước, quay trở lại). Không nói Như Lai có hai lời. Thà nói người Tu-đà-hoàn rơi vào ba đường ác, chứ không nói Bồ-tát thập trụ có tâm thối chuyển. Đó gọi là lời không nên nói.
Thế nào là lời thông dụng ở đời? Như Phật nói: nam, nữ, lớn, nhỏ, đi, đến, ngồi, nằm, xe cộ, nhà cửa, bình, áo, chúng sinh, thường, lạc, ngã, tịnh, quân đội, rừng, thành, ấp, huyễn hóa, hợp, tan. Đó gọi là lời thông dụng ở đời.
Thế nào là lời tùy ý? Như ta quở trách người phạm giới cấm để họ tự trách mình mà giữ gìn giới cấm. Như ta khen ngợi người Tu-đà-hoàn để các phàm phu sinh lòng lành. Khen ngợi Bồ-tát để chúng sinh phát tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh). Nói những khổ não của ba đường ác để khiến người tu tập các pháp lành. Nói tất cả đều bốc cháy là chỉ vì tất cả pháp hữu vi; vô ngã cũng vậy. Nói các chúng sinh đều có Phật tính để khiến tất cả không buông lung. Đó gọi là lời tùy ý.
Này thiện nam tử! Như Lai lại có lời nói theo ý mình. Phật tính của Như Lai có hai loại: một là có, hai là không. Có là: ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp, mười lực, bốn vô sở úy, ba niệm xứ, đại từ đại bi, vô lượng tam-muội như Thủ-lăng-nghiêm, vô lượng tam-muội như Kim cang, vô lượng tam-muội như Phương tiện, vô lượng tam-muội như Năm trí ấn; đó gọi là có. Không là: những việc thiện, bất thiện, vô ký trong quá khứ của Như Lai, nghiệp nhân, quả báo, phiền não, năm ấm, mười hai nhân duyên; đó gọi là không.
Này thiện nam tử! Như có và không, thiện và bất thiện, hữu lậu (còn phiền não rò rỉ, còn dính mắc thế gian) và vô lậu (đã sạch phiền não), thế gian và không phải thế gian, thánh và không phải thánh, hữu vi và vô vi (không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt), thật và không thật, tịch tĩnh và không tịch tĩnh, tranh cãi và không tranh cãi, giới và không phải giới, phiền não và không phải phiền não, nắm giữ và không nắm giữ, thọ ký (được Phật báo trước sẽ thành Phật) và không thọ ký, hữu và không phải hữu, ba đời và không phải ba đời, thời và không phải thời, thường và vô thường, ngã và vô ngã, lạc và không lạc, tịnh và không tịnh, sắc thọ tưởng hành thức và không phải sắc thọ tưởng hành thức, nhập bên trong và không phải nhập bên trong, nhập bên ngoài và không phải nhập bên ngoài, mười hai nhân duyên và không phải mười hai nhân duyên — đó gọi là cái có và cái không của Phật tính Như Lai. Cho đến cái có và cái không của Phật tính nơi nhất-xiển-đề (kẻ hoàn toàn không có lòng tin, đã cắt đứt mọi gốc lành) cũng như vậy.
Này thiện nam tử! Ta tuy nói tất cả chúng sinh đều có Phật tính, nhưng chúng sinh không hiểu những lời nói theo ý mình như thế của Phật. Này thiện nam tử! Những lời như thế, Bồ-tát thân sau cùng còn không hiểu được, huống gì hàng Nhị thừa (hai hạng Thanh văn và Duyên giác) và các Bồ-tát khác. Này thiện nam tử! Có một lần ta ở núi Kỳ-xà-quật (núi Linh Thứu, gần thành Vương Xá) cùng Bồ-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp) bàn về thế đế (chân lý theo cách hiểu thông thường của thế gian); các vị Thanh văn như Xá-lợi-phất cùng năm trăm người, đối với việc ấy đều không hề biết, huống gì là Đệ nhất nghĩa đế (chân lý tối cao, vượt ra ngoài thế gian).
Này thiện nam tử! Có loại Phật tính nhất-xiển-đề có mà người có thiện căn không có; có loại Phật tính người có thiện căn có mà nhất-xiển-đề không có; có loại Phật tính cả hai người đều có; có loại Phật tính cả hai người đều không có. Này thiện nam tử! Các đệ tử của ta nếu hiểu nghĩa bốn câu như thế, thì không nên vặn hỏi rằng nhất-xiển-đề chắc chắn có Phật tính hay chắc chắn không có Phật tính. Nếu nói chúng sinh đều có Phật tính, đó gọi là lời nói theo ý mình của Như Lai. Lời nói theo ý mình của Như Lai như thế, sao chúng sinh lại hiểu theo một chiều?
Này thiện nam tử! Như trong sông Hằng có bảy loại chúng sinh: một là luôn chìm; hai là tạm nổi lên rồi lại chìm; ba là nổi lên rồi thì dừng lại; bốn là nổi lên rồi nhìn khắp bốn phương; năm là nhìn khắp rồi thì đi; sáu là đi rồi lại dừng; bảy là đi được cả dưới nước lẫn trên cạn. Nói luôn chìm, là loài cá lớn chịu nghiệp ác lớn, thân nặng, ở chỗ sâu, vì vậy luôn chìm. Tạm nổi lên rồi lại chìm, là loài cá lớn như thế, vì chịu nghiệp ác, thân nặng nhưng ở chỗ cạn, tạm thấy ánh sáng; vì ánh sáng nên tạm nổi lên, vì thân nặng nên lại chìm. Nổi lên rồi thì dừng, là loài cá Đê-di, thân ở nước cạn, ưa thấy ánh sáng nên nổi lên rồi dừng lại. Nhìn khắp bốn phương, là loài cá Tích (?) vì kiếm ăn nên nhìn khắp bốn phương, vì vậy gọi là nhìn phương. Nhìn rồi thì đi, là loài cá Tích (?) ấy từ xa thấy vật khác, tưởng là có thể ăn được, nhanh chóng bơi tới, vì vậy nhìn rồi thì đi. Đi rồi lại dừng, là loài cá ấy bơi tới, được thứ ăn được rồi liền dừng lại, vì vậy đi rồi lại dừng. Đi được cả dưới nước lẫn trên cạn, chính là con rùa.
Này thiện nam tử! Con sông Đại Niết-bàn vi diệu này cũng có bảy loại chúng sinh, từ loại thứ nhất luôn chìm cho đến loại thứ bảy, khi vào khi ra. Nói luôn chìm, là có người nghe kinh Đại Niết-bàn này nói: Như Lai thường còn, không biến đổi, thường lạc ngã tịnh, rốt cuộc không hoàn toàn nhập Niết-bàn; tất cả chúng sinh đều có Phật tính; nhất-xiển-đề phỉ báng kinh Phương đẳng (các kinh Đại thừa rộng lớn, bình đẳng), làm tội ngũ nghịch (năm tội nặng nhất: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá hòa hợp Tăng), phạm bốn giới trọng (bốn giới nặng nhất của người xuất gia: dâm, trộm, giết người, nói dối mình chứng thánh) cũng nhất định sẽ thành đạo Bồ-đề; Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật v.v. nhất định sẽ thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề — nghe những lời ấy rồi sinh lòng không tin, liền nghĩ như thế, nghĩ rồi liền nói thế này: 'Bộ kinh Niết-bàn này là sách của ngoại đạo, không phải kinh Phật.' Người ấy khi đó xa lìa bạn lành, không nghe chánh pháp; dù có lúc được nghe cũng không thể suy nghĩ; dù có suy nghĩ cũng không suy nghĩ điều lành; vì không suy nghĩ điều lành nên trú trong pháp ác.
Trú trong pháp ác thì có sáu điều: một là ác; hai là không có điều lành; ba là pháp nhơ bẩn; bốn là làm tăng thêm hữu (làm tăng thêm sự trôi lăn tái sinh); năm là phiền nóng; sáu là chịu quả ác. Đó gọi là chìm. Vì sao gọi là chìm? Vì không có tâm lành, vì thường làm điều ác, vì không tu pháp đối trị; đó gọi là chìm. Nói là ác, vì bị bậc thánh quở trách, vì trong lòng sinh sợ hãi, vì người lành xa lánh, vì không làm lợi ích cho chúng sinh; đó gọi là ác. Nói không có điều lành, vì sinh ra vô lượng quả báo ác, vì thường bị vô minh quấn trói, vì ưa làm bạn bè với kẻ ác, vì không có phương tiện để tu điều lành, vì tâm điên đảo thường sai lầm; đó gọi là không có điều lành. Nói pháp nhơ bẩn, vì thường làm nhơ thân và miệng, vì làm nhơ những chúng sinh trong sạch, vì làm tăng nghiệp bất thiện, vì xa lìa pháp lành; đó gọi là pháp nhơ bẩn. Nói làm tăng thêm hữu, là những việc làm của ba hạng người như trên có thể làm tăng thêm địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ, không thể tu tập pháp giải thoát, nghiệp thân miệng ý không chán các cõi hữu; đó gọi là làm tăng thêm hữu.
Nói phiền nóng, là người ấy làm đủ bốn việc như trên, khiến cả thân lẫn tâm đều bức bối nóng nảy, xa lìa sự tịch tĩnh, thì gọi là nóng; vì chịu quả báo địa ngục nên gọi là nóng; vì thiêu đốt các chúng sinh nên gọi là nóng; vì thiêu đốt các pháp lành nên gọi là nóng. Này thiện nam tử! Lòng tin mát mẻ, người ấy không có đủ, vì vậy gọi là nóng. Nói chịu quả ác, là người ấy làm đủ năm việc trên, chết rơi vào địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh. Này thiện nam tử! Có ba việc ác cũng gọi là quả ác: một là phiền não ác, hai là nghiệp ác, ba là quả báo ác. Đó gọi là chịu quả báo ác.
Này thiện nam tử! Người ấy có đủ sáu việc như trên thì có thể đoạn thiện căn, làm tội ngũ nghịch, phạm bốn giới trọng, phỉ báng Tam bảo, dùng của chúng Tăng, có thể làm đủ mọi việc trái pháp. Do nhân duyên ấy mà chìm trong địa ngục A-tỳ (địa ngục khổ nhất, chịu khổ không gián đoạn); thân hình phải chịu dọc ngang tám vạn bốn nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số). Người ấy vì nghiệp thân, miệng, tâm nặng nề nên không thể ra được. Vì sao? Vì tâm không thể sinh pháp lành. Dù có vô lượng chư Phật ra đời, người ấy cũng không nghe không thấy, nên gọi là luôn chìm, như loài cá lớn trong sông Hằng.
Này thiện nam tử! Ta tuy nói nhất-xiển-đề v.v. gọi là luôn chìm, nhưng cũng có kẻ luôn chìm mà không phải nhất-xiển-đề. Đó là ai? Như người vì cầu được tái sinh trong các cõi hữu mà tu điều lành như bố thí, giữ giới; đó gọi là luôn chìm. Này thiện nam tử! Có bốn việc lành mà chuốc lấy quả ác. Những gì là bốn? Một là vì muốn hơn người mà đọc tụng kinh điển; hai là vì lợi lộc cúng dường mà giữ giới cấm; ba là vì muốn người khác lệ thuộc mình mà bố thí; bốn là vì muốn sinh lên cõi Phi tưởng phi phi tưởng xứ (cõi trời cao nhất trong ba cõi, nơi tâm như không còn tri giác mà cũng chẳng phải không có) mà buộc tâm suy tư. Bốn việc lành này chuốc lấy quả báo ác. Nếu người tu tập bốn việc như thế, đó gọi là chìm rồi lại nổi, nổi rồi lại chìm. Vì sao gọi là chìm? Vì ưa thích ba cõi hữu (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc). Vì sao gọi là nổi? Vì thấy được ánh sáng; ánh sáng tức là nghe pháp, giữ giới, bố thí, thiền định. Vì sao lại chìm? Vì làm tăng tà kiến, sinh kiêu mạn. Vì vậy ta nói kệ trong kinh:
Nếu có chúng sinh ưa các cõi, vì cầu tái sinh mà tạo các nghiệp thiện ác,
Người ấy liền mất đường Niết-bàn, đó gọi là tạm nổi lại chìm.
Đi trong biển sinh tử tối tăm, tuy được giải thoát mà còn lẫn phiền não,
Người ấy lại chịu quả báo ác, đó gọi là tạm nổi lại chìm.
Này thiện nam tử! Như con cá lớn kia, vì thấy ánh sáng mà tạm nổi khỏi mặt nước, vì thân nặng nên lại chìm xuống. Hai hạng người trên cũng như vậy. Này thiện nam tử! Lại có người ưa thích, đắm chấp ba cõi hữu, đó gọi là chìm; được nghe kinh Đại Niết-bàn như thế mà sinh lòng tin, đó gọi là nổi. Vì nhân duyên gì mà gọi là nổi? Nghe kinh này rồi xa lìa pháp ác, tu tập pháp lành, đó gọi là nổi. Người ấy tuy tin nhưng không đầy đủ. Vì nhân duyên gì mà lòng tin không đầy đủ? Người ấy tuy tin Đại Bát Niết-bàn là thường lạc ngã tịnh, nhưng lại nói thân Như Lai là vô thường, vô ngã, vô lạc, vô tịnh; nói Như Lai có hai loại Niết-bàn: một là hữu vi, hai là vô vi; Niết-bàn hữu vi thì không có thường lạc ngã tịnh, Niết-bàn vô vi thì có thường lạc ngã tịnh. Tuy tin Phật tính là cái chúng sinh có, nhưng cho rằng không nhất thiết tất cả đều có. Vì vậy gọi là lòng tin không đầy đủ.
Này thiện nam tử! Lòng tin có hai loại: một là tin, hai là tìm cầu. Người như thế tuy có lòng tin nhưng không thể suy xét tìm hiểu, vì vậy gọi là lòng tin không đầy đủ. Lòng tin lại có hai loại: một là sinh ra từ nghe, hai là sinh ra từ suy nghĩ. Lòng tin của người ấy sinh ra từ nghe chứ không sinh ra từ suy nghĩ, vì vậy gọi là lòng tin không đầy đủ. Lại có hai loại: một là tin có đạo, hai là tin có người đạt đạo. Lòng tin của người ấy chỉ tin có đạo, hoàn toàn không tin có người đạt đạo, vì vậy gọi là lòng tin không đầy đủ. Lại có hai loại: một là tin chính, hai là tin tà. Nói có nhân quả, có Phật, Pháp, Tăng, đó gọi là tin chính. Nói không có nhân quả, Tam bảo có bản tính khác nhau, tin theo những lời tà của bọn Phú-lan-na (một trong sáu thầy ngoại đạo thời Phật, chủ trương không có thiện ác, không có quả báo), đó gọi là tin tà. Người ấy tuy tin Phật, Pháp, Tăng bảo, nhưng không tin Tam bảo cùng một tính tướng; tuy tin nhân quả nhưng không tin có người đạt được, vì vậy gọi là lòng tin không đầy đủ.
Người ấy thành tựu lòng tin không đầy đủ thì giới cấm thọ trì cũng không đầy đủ. Vì nhân duyên gì gọi là không đầy đủ? Vì nhân không đầy đủ nên giới cấm có được cũng không đầy đủ. Lại vì nhân duyên gì gọi là không đầy đủ? Giới có hai loại: một là giới oai nghi (giới về cử chỉ, phép tắc đi đứng ngồi nằm), hai là giới tòng giới (?) (giới căn bản được thọ nhận chính thức, từ đó sinh ra các giới khác). Người ấy chỉ có đủ các giới như giới oai nghi, không có đủ giới tòng giới, vì vậy gọi là giới không đầy đủ. Lại có hai loại: một là tác giới (giới biểu hiện ra bằng hành động thân, miệng), hai là vô tác giới (năng lực giữ giới ngầm thành tựu bên trong sau khi thọ giới, không hiện ra hình tướng). Người ấy chỉ có đủ tác giới, không có đủ vô tác giới, vì vậy gọi là giới không đầy đủ. Lại có hai loại: một là nhờ thân, miệng mà có được chánh mạng (cách sống, kiếm sống chân chính), hai là nhờ thân, miệng mà không có được chánh mạng. Người ấy tuy giữ giới nơi thân miệng nhưng không có được chánh mạng, vì vậy gọi là giới không đầy đủ. Lại có hai loại: một là giới cầu, hai là giới xả. Người ấy chỉ có giới cầu tái sinh trong các cõi hữu, không có giới xả bỏ, vì vậy gọi là giới không đầy đủ. Lại có hai loại: một là theo cõi hữu, hai là theo đạo. Người ấy chỉ có giới theo cõi hữu, không có đủ giới theo đạo, vì vậy gọi là giới không đầy đủ. Lại có hai loại: một là giới lành, hai là giới ác. Thân, miệng, ý lành gọi là giới lành; giới bò, giới chó (lối tu khổ hạnh của ngoại đạo bắt chước ăn ở như bò, như chó để mong sinh lên trời) gọi là giới ác. Người ấy tin sâu rằng cả hai loại giới ấy đều có quả lành, vì vậy gọi là giới không đầy đủ.
Người ấy không đủ hai việc tin và giới, thì sự nghe nhiều (học rộng giáo pháp) mà mình tu cũng không đầy đủ. Thế nào gọi là nghe không đầy đủ? Mười hai bộ kinh Như Lai nói, chỉ tin sáu bộ, không tin sáu bộ, vì vậy gọi là nghe không đầy đủ. Tuy thọ trì sáu bộ kinh ấy nhưng không thể đọc tụng, giảng nói cho người khác, không có lợi ích gì, vì vậy gọi là nghe không đầy đủ. Lại thọ nhận sáu bộ kinh ấy rồi, vì để tranh luận, vì để hơn người, vì lợi lộc cúng dường, vì các cõi hữu mà giữ gìn, đọc tụng, giảng nói, vì vậy gọi là nghe không đầy đủ.
Này thiện nam tử! Ta nói trong kinh về sự nghe đầy đủ. Thế nào là đầy đủ? Nếu có vị tỳ-kheo thân, miệng, ý đều lành, trước hết biết cúng dường hòa thượng (vị thầy truyền giới, thầy dạy chính của người xuất gia), các thầy và những bậc có đức; các vị thầy ấy đối với người này sinh lòng thương mến, vì nhân duyên ấy mà dạy bảo kinh pháp. Người ấy hết lòng thọ trì, tụng đọc, học tập; trì tụng học tập xong thì có được trí tuệ; có được trí tuệ rồi thì có thể suy nghĩ đúng đắn, sống đúng như pháp; suy nghĩ đúng đắn rồi thì được nghĩa chính; được nghĩa chính rồi thì thân tâm vắng lặng; thân tâm vắng lặng rồi thì sinh lòng hoan hỷ; nhờ nhân duyên lòng hoan hỷ mà tâm được định; nhờ được định mà có chánh tri kiến (sự hiểu biết và cái thấy chân chính); có chánh tri kiến rồi thì đối với các cõi hữu sinh lòng nhàm chán, hối tiếc; vì nhàm chán các cõi hữu nên được giải thoát. Người kia không có những điều như thế, vì vậy gọi là nghe không đầy đủ.
Người ấy không đủ ba việc như thế thì bố thí cũng không đầy đủ. Bố thí có hai loại: một là tài thí (bố thí của cải), hai là pháp thí (bố thí giáo pháp, giảng dạy đạo lý cho người). Người ấy tuy làm tài thí nhưng là vì cầu tái sinh trong các cõi hữu; tuy làm pháp thí nhưng cũng không đầy đủ. Vì sao? Vì giấu giếm không nói hết, sợ người khác hơn mình. Vì vậy gọi là bố thí không đầy đủ. Tài thí và pháp thí mỗi thứ lại có hai loại: một là của bậc thánh, hai là không phải của bậc thánh. Của bậc thánh thì bố thí rồi không mong quả báo; không phải của bậc thánh thì bố thí rồi mong cầu quả báo. Pháp thí của bậc thánh là để làm tăng trưởng pháp; pháp thí không phải của bậc thánh là để làm tăng các cõi hữu. Người như thế vì muốn tăng của cải mà làm tài thí, vì muốn tăng các cõi hữu mà làm pháp thí, vì vậy gọi là bố thí không đầy đủ. Lại nữa, người ấy thọ nhận sáu bộ kinh, thấy ai thọ nhận cùng pháp ấy thì cung cấp cho, ai không thọ nhận pháp ấy thì không cung cấp, vì vậy gọi là bố thí không đầy đủ.
Người ấy không đủ bốn việc trên thì trí tuệ mình tu cũng không đầy đủ. Bản tính của trí tuệ là có khả năng phân biệt. Người ấy không thể phân biệt Như Lai là thường hay vô thường. Như Lai trong kinh Niết-bàn này nói: Như Lai tức là giải thoát, giải thoát tức là Như Lai; Như Lai tức là Niết-bàn, Niết-bàn tức là giải thoát. Đối với nghĩa này người ấy không thể phân biệt. Phạm hạnh tức là Như Lai, Như Lai tức là từ, bi, hỷ, xả (bốn tâm rộng lớn: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả bình đẳng); từ bi hỷ xả tức là giải thoát, giải thoát tức là Niết-bàn, Niết-bàn tức là từ bi hỷ xả. Đối với nghĩa này người ấy không thể phân biệt. Vì vậy gọi là trí không đầy đủ.
Lại nữa, người ấy không thể phân biệt Phật tính: Phật tính tức là Như Lai, Như Lai tức là tất cả pháp bất cộng (những phẩm chất riêng của Phật, không chung với hàng khác), pháp bất cộng tức là giải thoát, giải thoát tức là Niết-bàn, Niết-bàn tức là pháp bất cộng. Đối với nghĩa này người ấy không thể phân biệt. Vì vậy gọi là trí không đầy đủ. Lại nữa, người ấy không thể phân biệt bốn đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; vì không thể phân biệt Bốn chân đế nên không biết thánh hạnh (hạnh tu của bậc thánh); vì không biết thánh hạnh nên không biết Như Lai; vì không biết Như Lai nên không biết giải thoát; vì không biết giải thoát nên không biết Niết-bàn. Vì vậy gọi là trí không đầy đủ.
Người ấy không đủ năm việc như thế thì có hai trường hợp: một là làm tăng pháp lành, hai là làm tăng pháp ác. Thế nào gọi là làm tăng trưởng pháp ác? Người ấy không thấy mình không đầy đủ, tự cho là đầy đủ mà sinh lòng chấp trước; trong số người cùng tu, tự cho mình là hơn. Vì vậy gần gũi những bạn ác giống mình. Gần gũi rồi lại được nghe thêm những pháp không đầy đủ; nghe rồi trong lòng vui thích, tâm đắm nhiễm, khởi lên kiêu mạn, nhiều buông lung. Vì buông lung nên gần gũi người tại gia, cũng ưa nghe nói chuyện của người tại gia, xa lìa pháp xuất gia trong sạch. Vì nhân duyên ấy mà làm tăng trưởng pháp ác. Vì tăng pháp ác nên thân, miệng, ý khởi nghiệp không trong sạch; vì ba nghiệp không trong sạch nên làm tăng trưởng địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ. Đó gọi là tạm nổi rồi lại chìm.
Tạm nổi rồi lại chìm, trong Phật pháp của ta là những ai? Đó là Đề-bà-đạt-đa (người em họ của Phật, nhiều lần mưu hại Phật và chia rẽ Tăng đoàn), tỳ-kheo Cù-già-ly, tỳ-kheo Oản Thủ, tỳ-kheo Thiện Tinh, tỳ-kheo Đê-xá, tỳ-kheo Mãn Túc, tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ) Từ Địa, tỳ-kheo-ni Khoáng Dã, tỳ-kheo-ni Phương, tỳ-kheo-ni Mạn, trưởng giả Tịnh Khiết, ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia theo Phật) Cầu Hữu, Xá-lặc dòng họ Thích, trưởng giả Tượng, ưu-bà-di Danh Xưng, ưu-bà-di Quang Minh, ưu-bà-di Nan-đà, ưu-bà-di Quân, ưu-bà-di Linh. Những người như thế gọi là tạm nổi rồi lại chìm. Ví như con cá lớn, thấy ánh sáng nên nổi lên, thân nặng nên chìm.
Hạng người thứ hai tự biết sâu sắc, tự thấy rõ việc tu hành của mình không đầy đủ; vì không đầy đủ nên tìm gần gũi bạn lành; vì gần gũi bạn lành nên ưa hỏi những điều chưa nghe; nghe rồi ưa thọ nhận; thọ nhận rồi ưa suy nghĩ đúng đắn; suy nghĩ đúng đắn rồi có thể sống đúng như pháp; vì sống đúng như pháp nên tăng trưởng pháp lành; vì tăng pháp lành nên rốt cuộc không bao giờ chìm lại nữa. Đó gọi là dừng lại (đứng vững).
Trong Phật pháp của ta, đó là những ai? Đó là Xá-lợi-phất, Đại Mục-kiền-liên (vị đệ tử thần thông bậc nhất của Phật), năm vị tỳ-kheo như A-nhã Kiều-trần-như (năm người đệ tử đầu tiên của Phật), năm trăm vị tỳ-kheo như Da-xá, A-nậu-lâu-đà (?), đồng tử Ca-diếp, Ma-ha Ca-diếp, Thập Lực Ca-diếp, tỳ-kheo-ni Sấu Cù-đàm-di, tỳ-kheo-ni Ba-tra-la Hoa, tỳ-kheo-ni Thắng, tỳ-kheo-ni Thật Nghĩa, tỳ-kheo-ni Ý, tỳ-kheo-ni Bạt-đà, tỳ-kheo-ni Tịnh, tỳ-kheo-ni Bất Thối Chuyển, vua Tần-bà-sa-la (vua nước Ma-kiệt-đà, người hộ trì Phật), trưởng giả Úc-già, trưởng giả Tu-đạt-đa (người đã mua vườn dâng cúng Phật làm tinh xá Kỳ Viên), Thích Ma-nam, Tu-đạt-đa nghèo, con trai trưởng giả Thử Lang, trưởng giả Danh Xưng, trưởng giả Cụ Túc, tướng quân Sư Tử (có bản ghi là Tức), trưởng giả Ưu-ba-ly, trưởng giả Đao, ưu-bà-di Vô Úy, ưu-bà-di Thiện Trụ, ưu-bà-di Ái Pháp, ưu-bà-di Dũng Kiện, ưu-bà-di Thiên Đắc, ưu-bà-di Thiện Sinh, ưu-bà-di Cụ Thân, ưu-bà-di Ngưu Đắc, ưu-bà-di Khoáng Dã, ưu-bà-di Ma-ha Tư-na. Những tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, ưu-bà-tắc, ưu-bà-di như thế được gọi là dừng lại (đứng vững).
Thế nào là dừng lại? Vì luôn ưa thấy ánh sáng lành. Vì nhân duyên ấy, dù Phật ra đời hay không ra đời, những người như thế rốt cuộc không làm điều ác. Đó gọi là dừng lại. Như cá Đê-di ưa thấy ánh sáng, không chìm không lặn; những người như thế cũng vậy. Vì vậy ta nói kệ trong kinh:
Nếu người khéo phân biệt nghĩa lý, hết lòng cầu quả Sa-môn (quả vị chứng đắc của người tu hành),
Nếu biết quở trách mọi cõi hữu, người ấy gọi là sống đúng như pháp.
Nếu biết cúng dường vô lượng Phật, thì có thể tu đạo trong vô lượng đời;
Dù hưởng vui thế gian mà không buông lung, người ấy gọi là sống đúng như pháp.
Gần gũi bạn lành, nghe chánh pháp, bên trong suy nghĩ đúng đắn, sống đúng như pháp,
Ưa thấy ánh sáng, tu tập đạo, được giải thoát, sống yên ổn.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi hai.
Kinh Đại Bát Niết-bàn, quyển thứ ba mươi ba.
Sa-môn Tuệ Nghiêm cùng những người khác đời Tống, dựa theo kinh Nê-hoàn (bản dịch Niết-bàn cũ hơn) mà bổ sung.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video