Thiên 0 — Tên sách, ba bài tựa, phàm lệ và danh sách người soạn, chú, hiệu duyệt

 «Sơn Dương Chỉ Mê – bản gốc» (sách chỉ đường cho người lạc lối khi xem đất vùng núi và vùng đồng bằng). Tác giả: Chu Cảnh Nhất (đời Minh).

 Lời tựa thứ nhất

 Bản gốc sách địa lý «Chỉ Mê» được lưu hành ở đời, đâu phải chuyện tình cờ. Đầu đời Minh, tiên sinh Chu Cảnh Nhất chọn đất chôn cất cho họ Ngô ở Châu Sơn và tìm được nhiều huyệt (chỗ đất tụ khí tốt để đặt mộ) kỳ lạ. Ông còn tặng họ Ngô sách «Chỉ Mê».

 Về sau họ Ngô sinh ra nhiều người tài giỏi về văn học, thành một dòng họ lớn, nên sách ấy được người đời coi trọng và chép tay truyền đi gần khắp vùng Giang Tô, Chiết Giang. Có điều từ đời Minh đến nay đã truyền qua nhiều năm, chép lại càng nhiều thì sai lạc càng nặng, nên bản gốc này nhất định phải được khắc in.

 Ông Du Quy □ (?) ở Cô Tô (tức Tô Châu) cùng ông Ngô Khanh Chiêm người cùng ấp đều ưa môn Thanh Nang (tức thuật phong thủy, gọi theo tên sách «Thanh Nang Kinh»). Hai ông thấy bản khắc bán ngoài phố của sách «Chỉ Mê» có nhiều chỗ sai, ngay cả lời chú thích cũng chưa làm sáng được ý sách. Vì thế hai ông lấy bản gốc cất giữ từ trước ra giải thích, chú thích, coi như bí kíp gối đầu giường.

 Chỉ vì hai ông Du, Ngô xưa nay đều làm khách nơi xa, kẻ trời nam người đất bắc, như cánh bèo trôi tình cờ gặp nhau ở Tứ Minh (vùng Ninh Ba), bàn bạc mấy năm mới thành được toàn tập. Sách của tiên sinh truyền lại đã hơn bốn trăm năm, nay mới có người làm cho thêm sáng tỏ; ấy là có số mệnh chứ không phải ngẫu nhiên. Các bạn cùng chí hướng nên khuyến khích đem khắc in, công bố cho đời. Hai ông nhờ tôi viết lời tựa.

 Tôi đọc thấy sách sáng rõ, trôi chảy, so với những bản lưu truyền đại khái thì riêng bản này hơn hẳn. Phần chú giải thêm vào ngắn gọn mà nắm được chỗ cốt yếu, cũng khác với các bản khác; đây thật là người được tiên sinh truyền cho cái tâm. Tôi từng chú giải sách «Tinh Ảnh» hai quyển, làm sáng nghĩa câu "ở trên trời thành hình tượng, ở dưới đất thành hình thể". Sách này có chỗ đem hình núi dưới đất hợp với tượng sao trên trời, có thể nói là đã nói trước điều lòng tôi nghĩ. Có đủ cả hai sách thì ngẩng lên xem trời, cúi xuống xét đất, môn địa lý càng đạt tới chỗ tinh vi. Vì vậy bản gốc này không thể không gấp rút khắc in. Tôi mừng sách thành nên viết lời tựa này.

 Lời tựa thứ hai

 Môn địa lý (ở đây chỉ thuật phong thủy: xem đất để đặt mộ, dựng nhà) có từ lâu lắm rồi. Có người truyền thì ắt có sách truyền. Có điều sách không đồng nhất, và người có được sách «Chỉ Mê» của tiên sinh Chu Cảnh Nhất thì rất ít. Tiên sinh là bậc đại gia kham dư (tức phong thủy) đầu đời Minh, sống ẩn một mình, phong thái cao vời, không lấy nghề thuật để nổi danh.

 Trước đây tôi theo ông Lý Hào Thanh Nham (?) đi du ngoạn đất Việt (vùng Chiết Giang), có được sách này mà không biết do ai soạn. Nhà các vị thân sĩ trong làng thỉnh thoảng có bản cất giữ, so ra hơi khác, lại có thêm một quyển Bình dương (phép xem đất vùng đồng bằng). Ông Lý từng nói: "Sách này phân tích lý lẽ sáng sủa, thông suốt, đứng đầu các nhà bàn về loan lý (lý lẽ về hình thế núi non). Người học địa lý nên lấy sách này làm gốc."

 Năm Giáp Thìn, tôi làm khách ở Dũng Giang (Ninh Ba), gặp ông Ngô Khanh Chiêm người Sơn Âm cùng bàn về phong thủy. Tôi được nghe ông kể đầu đuôi sự tích tiên sinh Chu Cảnh Nhất, lại được biết bản gốc «Chỉ Mê» do ông truyền giữ khớp với bản cũ của tôi. Nhờ đó mới biết sự ẩn hay hiện là có thời. Trước kia tôi đọc sách của tiên sinh, nay mới biết rõ con người tiên sinh. Người chuyên học điều thực thì danh tiếng ắt phải về với họ.

 Chỉ tiếc sách này xác đáng hơn sách các nhà khác mà lại không được truyền rộng ở đời. Có lẽ vì tác giả không cầu danh tiếng, gặp được người tri âm mới đem hết sở học ra. Theo lời ông Ngô kể, đời Vĩnh Lạc nhà Minh, tiên sinh thân thiết với ông tổ trong họ ông, ở trọ nhà ấy mấy chục năm. Các phần mộ làm cho dòng họ phát phúc đều do tiên sinh chỉ ra. Đến ngày sắp đi, tiên sinh mới đem tráp sách ra tặng; ông thận trọng đến thế. Đó là lý do sách không mấy được truyền mà riêng làm bí kíp của họ Ngô.

 Đến khi họ Ngô đời đời hiển đạt làm quan, những kẻ hiếu sự chỉ lấy được mấy quyển về phép xem núi, chép đi chép lại, mạo tên mà khắc in, thêm bớt sai lạc. Họ đâu biết viên ngọc nguyên vẹn vẫn còn đó; chỉ thấy một đốm hoa thì chưa đủ để nhìn trọn cả con báo, huống hồ còn có chỗ sai một ly đi một dặm.

 Nay đọc toàn bộ sách mới thấy bản gốc gom được chỗ bí yếu của Thanh Nang, làm sáng lời sâu kín của Hoàng Thạch (Hoàng Thạch Công, bậc ẩn sĩ tương truyền đã trao sách cho Trương Lương; sách phong thủy thường mượn tên ông). Lời sách tỉ mỉ như sợi tơ trên khung cửi, sáng như gương vàng. Các bản chép tay thì lời lẽ thiếu sót, đọc chưa hết đã chán; so với chúng, bản này khác xa như trời với đất. Đây thật là bí kíp khai mở chỗ mờ mịt, làm sáng tỏ lẽ âm dương. Người nắm được ý sách thì đâu còn phải như kẻ đứng trước biển mà than vì bất lực, hay mê lầm trước điều mình thấy nữa.

 Tôi cùng ông Ngô bàn bạc với nhau, thêm chú giải thành sách, đem hỏi các bạn cùng chí hướng, ai cũng cho là được. Tìm thầy giỏi không được thì đọc sách của thầy giỏi cũng là được. Vậy nên công bố sách khắp thiên hạ, để người người cầm chìa khóa quý, nhà nhà có xe chỉ nam (cỗ xe luôn chỉ hướng nam, ý là có cái để định hướng). Khi ấy núi sông không giấu được hình, người hiền đạt không độc chiếm được cái hay, và lời dạy của tiên sinh mong được trường tồn cùng mặt trời, mặt trăng. Vì thế tôi giao sách cho thợ khắc in và thuật lại đại lược như vậy.

 Lời tựa thứ ba

 Tiên sinh Chu Cảnh Nhất là người quận Thai (Thai Châu) đầu đời Minh, giỏi phong thủy. Ông từng chọn đất mộ cho tổ tiên nhà tôi và để lại bộ sách địa lý «Sơn Dương Chỉ Mê» bốn quyển. Nhà tôi quý sách như của gia truyền, truyền nối không để mất.

 Khi làm khách ở Tứ Minh, tôi thấy sách «Địa Lý Sách Ẩn» của Mục Giảng Sư, thật ra chính là «Chỉ Mê», nhưng chỉ có phần phép núi mà không có phần bình dương, lại bị xóa bỏ gần một nửa, không làm sáng được ý sách. Lại có kẻ cho «Chỉ Mê» là do Vương Cấp đời Tống soạn, hoặc gọi là sách của Đàm Trọng Giản đời Nguyên, rồi khắc in lưu hành. Sách là một mà tên tác giả khác nhau, lấy gì làm chứng?

 Tôi từng đọc lời tựa của ông tổ trong họ là Hoàn Châu công. Theo đó, tiên sinh vốn theo nghiệp nho mà tính say mê núi sông, được bí truyền Thanh Nang, người đời gọi là địa tiên (bậc thần tiên về xem đất). Khoảng năm Vĩnh Lạc đời Minh trước, ông du ngoạn đất Việt, rất tâm đầu ý hợp với bá tổ ba đời của tôi là Dụ Am công, ở trọ nhiều năm. Mấy khu đất tốt của nhà đều do ông chỉ điểm, nổi tiếng nhất là thế đất "Xà Sơn Miên Khuyển" (núi Rắn, chó nằm ngủ). Năm Chính Thống thứ mười bốn, tiên sinh từ biệt về quê, bèn đem tráp sách tặng lại. Đó là lai lịch của sách này.

 Về sau người trong họ tôi ngày càng đông, người làm quan nối nhau nổi lên. Đời nào cũng có người nổi tiếng vì trung hiếu, văn chương, đức hạnh, võ công. Hơn bốn trăm năm nay, con cháu nối nghiệp cha ông, vẫn hưởng ơn đức tiên sinh như xưa. Những người làm rạng các điều sâu kín của ông đến nay vẫn được khen ngợi không dứt. Vậy việc sách được truyền là có chứng cứ xác thực.

 Chỉ vì tiên sinh có đức ẩn, phong thái cao, tự giấu mình rất kỹ, không ghi tên họ vào sách, nên người chép tay có khi không rõ gốc rễ. Kẻ khắc in thì mượn tên người khác để khoe với đời, hoặc muốn cho gọn mà tùy tiện xóa bỏ. Chữ nghĩa vì thế sai lạc, chữ này chép lầm thành chữ kia, mất hẳn diện mạo thật. Huống hồ sách còn thiếu một quyển bình dương, chưa phải viên ngọc nguyên vẹn. Còn việc gọi sách là của Mục Giảng, Vương Cấp hay Đàm Trọng Giản, dù không hoàn toàn vô căn cứ, cũng chẳng cần bàn nữa.

 Mùa xuân năm Giáp Thìn, tiên sinh Du Quy Phác ở Cô Tô cùng làm việc với tôi ở thành Dũng. Ông thấy bản gốc «Chỉ Mê» của tôi, đối chiếu những điều ghi chép thì số quyển như nhau. May bản ghi cũ vẫn còn, so với bản chép tay thì đầy đủ hơn. Ông nghĩ cách lưu truyền sách lâu dài cho đời, tôi cũng đồng lòng. Chúng tôi bèn xem đi xét lại tỉ mỉ, thêm chú thích từng thiên, ba lần sửa bản thảo mà vẫn lo chưa làm sáng được chỗ vi tế. Bạn bè quá lời khen ngợi, chúng tôi bèn đem khắc in.

 Tất cả là để mở rộng ý truyền sách dạy đời của tiên sinh, giúp người dốc lòng vào địa lý biết được tính tình của núi sông, phân biệt được thật giả của long (mạch núi dẫn khí) và huyệt. Mong họ được đất tốt như chỗ trâu nằm (điển: Đào Khản được chỉ chỗ trâu nằm để táng cha, về sau hiển đạt), phúc lành kéo dài đến con cháu, có người làm trung thần, có người làm thầy dạy… (?) [chữ hỏng].

 …Đến thời thái bình mới biết tiên sinh ban ơn cho môn địa học không bờ bến. Việc người con chôn cất cha mẹ đều nhờ cậy vào sách này, nên sách sẽ truyền mãi không mất.

 Phàm lệ (những điều lệ chung)

 Một: Sách này bàn về sơn long (mạch núi ở vùng núi) thì chuyên coi trọng khai diện. Khai diện là núi "mở mặt": thân núi tách xòe ra hai bên, có mặt trước phẳng hiền ôm vào trong, là dấu hiệu có khí tốt. Bàn về bình dương (vùng đồng bằng) thì chuyên coi trọng thúc khí (chỗ mạch thắt hẹp lại, khí dồn vào) và khai khẩu (chỗ mạch mở miệng ra để kết huyệt). Còn việc chiếm địa bộ (phạm vi, quy mô khoảng đất mà thế đất chiếm được) thì vùng núi và vùng đồng bằng đều coi trọng.

 Sách gồm bốn quyển. Quyển một mở đầu bàn việc lấy loan đầu (hình thế núi non, sông nước nhìn thấy được) làm gốc; đó là lời chung cho toàn bộ sách. Ý lớn được chia thành bốn thiên Phân–Liễm (tách xòe ra – thu khép vào), Ngưỡng–Phúc (ngửa lên – úp xuống), Hướng–Bối (quay vào – quay lưng), Hợp–Cát (khép ôm lại – bị cắt chẻ) để bàn khái quát về khai diện. Bốn thiên Tung–Hoành (dọc – ngang), Thu–Phóng (thắt nhỏ – mở rộng), Thiên–Toàn (lệch – đủ), Tụ–Tán (tụ lại – tản ra) bàn khái quát về địa bộ.

 Quyển hai bàn riêng về khai diện. Quyển ba bàn riêng về địa bộ, sau đó lấy khai diện và địa bộ bao gồm cả hình thế và tinh thần (các dạng ngọn núi, gọi theo tên các sao) để kết thúc các thiên phép núi. Bốn thiên Nhiêu–Giảm (thêm ra hay bớt vào khi đặt huyệt), Ai–Khí (sát vào hay bỏ đi), Đảo Trượng (phép dựa thế đất như dựng gậy để đặt huyệt), Thiển–Thâm (đào huyệt nông hay sâu) là chuẩn mực để đặt huyệt, định hướng, nhằm bổ sung chỗ còn thiếu của phép táng. Quyển bốn chuyên bàn về nước ở bình dương, bắt đầu nói từ khai diện của sơn long, rồi lấy thiên Sơn Dương Dị Đồng (chỗ giống và khác giữa núi và đồng bằng) để tổng kết toàn sách.

 Một: Các thiên phép núi trong sách này tuy đã có bản khắc bán ngoài phố mà vẫn chưa đầy đủ. Còn quyển bình dương thì đời càng hiếm thấy. Sách đề tên «Sơn Dương Chỉ Mê» thật khác với các bản khác.

 Một: Chính văn, hình vẽ và lời thuyết minh trong sách đều theo đúng bản gốc, không dám thêm bớt. Các bản chép tay thường có lời chú giải xen vào; tuy không biết ai viết, nhưng chỗ nào đủ làm sáng nghĩa văn thì cũng chọn chép phụ vào. Ngoài ra, chỗ nào còn chưa thật thông suốt thì hoặc dẫn lời có sẵn của người trước, hoặc thêm chú giải riêng, có khoanh vòng để phân biệt. Quyển bốn vốn không có chú thích, nay cũng đã chú thêm. Chỗ nào bút mực khó nói hết thì mở rộng ý gốc của chính văn, kèm theo hình vẽ và lời giải. Các câu then chốt của mỗi thiên được khoanh dày, đoạn mạch được chia rõ, mong người đọc nhìn qua là hiểu.

 Một: Mấy thiên trong sách này nói tỉ mỉ, lời như bóc từng bẹ chuối, kéo từng sợi tơ kén, xét từng lớp, khớp từng sợi. Chỗ hay hoàn toàn nằm ở cách đối chiếu một mặt đúng với một mặt sai: đã nói thế nào là thật thì ắt nói thế nào là giả, chút xíu cũng không bỏ qua. Câu chữ tuy không khỏi có chỗ trùng lặp, nhưng phân tích rành rọt từng sợi từng nhánh, chỗ nào cũng có ý tinh. Lặng lòng đọc kỹ thì tự nhiên sẽ thông suốt. Người mới học dễ vào cửa nhất, người đã giỏi cũng có thể mở rộng tầm mắt và lòng dạ.

 Một: Sách bàn về núi và đồng bằng, mỗi thiên trước nói long mạch (đường mạch núi dẫn khí), sau mới đến sa (các gò, núi nhỏ bao quanh huyệt), thủy (dòng nước) và huyệt tình (dáng vẻ, dấu hiệu của huyệt). Sách phân biệt long, huyệt thật hay giả, lớn hay nhỏ rõ như trong lòng bàn tay. Thiên Sơn Long Phân Liễm nói: "Sau huyệt nên tách xòe ra, không nên khép lại; trước huyệt nên khép lại, không nên tách ra." Thiên Bình Dương Long Thể Huyệt Hình nói: "Phía sau lấy chỗ thúc khí làm chứng, phía trước lấy chỗ minh đường (khoảng đất trống phía trước huyệt) tụ lại làm bằng." Hai câu ấy tóm gọn ý lớn về long, huyệt ở cả núi lẫn đồng bằng, có thể gọi là lời cốt yếu mà không rườm.

 Một: Sơn long hạ mạch (mạch núi từ cao đổ xuống) hoàn toàn ở chỗ thùy đầu (đầu núi cúi rủ xuống hiền hòa). Khai diện kết huyệt hoàn toàn ở cầu, diêm, chiên: cầu là gò tròn nổi ngay sau huyệt, diêm là vành che trên huyệt như mái hiên, chiên là phần đất thừa trải ra trước huyệt như tấm thảm. Việc phân biệt mạch, huyệt thật giả đã có đủ ở hai quyển đầu. Còn các thiên về nhũ, đột, oa, kiềm (bốn dạng huyệt: nhũ là dạng như bầu vú thòng xuống, đột là gò nổi lên, oa là chỗ lõm như tổ chim, kiềm là dạng như cái kìm có hai càng ôm lại) cùng thiên Bình Dương Long Thể Huyệt Hình thì càng là tinh túy của phép huyệt. Sách này đáng được tôn là hàng thượng thừa về loan lý.

 Một: Sơn long có nước "ba phân ba hợp" (quanh huyệt có ba lớp nước tách ra rồi ba lớp nước khép lại). Bình dương có nước đại phân hợp, tiểu phân hợp và chân phân hợp (tách rồi hợp ở quy mô lớn, nhỏ, và thật sự). Phép long, phép huyệt ở núi và đồng bằng đại lược như nhau. Bốn tượng thái dương, thái âm, thiếu dương, thiếu âm (bốn dạng hình thể chia theo âm dương: "thái" là mức cực, "thiếu" là mức non) tuy dùng để bàn hình thể bình dương, nhưng cũng gần giống sơn long, có thể đối chiếu mà xem.

 Một: Ở bình dương, các việc thúc khí, khai khẩu, cưỡi lên tích mạch (sống đất hơi nổi gờ làm mạch) và xem nước vây quanh thì người trước đã có bàn đến; sách này còn phân biệt rõ rằng thu, phóng, khai khẩu đều có thật có giả. Bình dương gần núi có tích mạch thì không thể thiếu nước vây quanh. Bình dương xa núi có tích mạch, lấy ruộng thấp, đất thấp làm ranh giới minh đường mà không có nước lộ ra, thì không thể thiếu nơi nước lớn hội lại và chỗ nước chảy ra. Các cách cục như hoa (?) đậu bờ, bè nổi (?), nước trôi đi, bãi cát giữa sông thì sách khác không có sự phát minh này.

 Một: Điểm huyệt (xác định đúng chỗ đặt mộ) từ xưa đã được coi là khó. Muốn hiểu phép điểm huyệt thì không sách nào hơn sách này, rõ ràng thông suốt cũng không sách nào hơn. Phần bình dương lời bàn tinh vi, phép tắc đầy đủ, lại bổ sung chỗ thiếu của phép huyệt sơn long, giúp ích cho môn địa lý không phải nhỏ.

 Tiên sinh Chu Cảnh Nhất soạn

 Tiên sinh Trương Cửu Nghi ở Nghiêm Lăng thêm chú thích

 Ngô Khanh Chiêm, Diêu Lưỡng Phương ở Sơn Âm hiệu đính, duyệt xét

 Ngô Thái Cổ ở Sơn Âm, Du Pháp Đào ở Cô Tô cùng hiệu đính

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video