Thiên 3 — Phân và liễm (tách ra hay thu vào)

 Phân – Liễm (tách xòe ra – thu khép vào)

 (Thiên này bàn về sự phân, liễm của long (mạch núi dẫn khí) từ xa đến rồi hạ xuống, của huyệt sơn (ngọn núi trực tiếp kết huyệt; huyệt là chỗ khí tụ để đặt mộ) và của huyệt diện (mặt huyệt). Thiên lấy các sa (gò, núi nhỏ bao quanh) để chứng minh sự khai diện, tức núi "mở mặt": tách xòe ra hai bên, mặt trước phẳng hiền ôm vào trong. Đây là phần chủ chốt của toàn bộ phép xem núi.)

 Thế nào là phân, liễm? Đáp: Phân là tách xòe thành hình chữ bát (hai nét xòe sang hai bên như mái nhà). Không có hình chữ cá (một nét mạch ở giữa với hai nhánh xòe hai bên) thì không thành long. Không có phân kim (tách xòe thành mặt giống chữ kim: đỉnh ở trên, hai mái xòe xuống hai bên) thì không ra mạch. (Chú: Sơn long hạ mạch, không có hình chữ cá thì không đi được. Chỗ hạ mạch phải thành tinh thể, tức một ngọn núi có hình dáng rõ ràng, thì mới có mặt phân kim. Có hình chữ cá thì núi mở vai, mở vai thì có nước chia ra hai bên, nước chia thì mạch trong sạch.)

 Cho nên phàm chỗ nào có đỉnh, có bào (gò nổi nhỏ như bong bóng) thì đều không thể thiếu phân kim, tạo thành hai nét xòe của chữ cá. (Chú: Hai nét xòe của phân kim là tách ra hai nét thành mặt hình chữ kim.) Nhưng không được để ba nhánh lộ rõ như chân gà. Phải có chỗ tỏa (hạ thấp xuống một bậc), có chỗ bằng, mạch ở giữa như sợi dây kéo lỏng mới đúng. (Chú: Ba nhánh cùng cao nổi lên như chân gà là "quán đỉnh", tức mạch xuyên thẳng qua đỉnh. Hai bên sa cao, mạch giữa hơi phẳng, mềm, dàn ra thì mới là dây kéo lỏng.)

 Lại phải trong nét xòe lớn có nét xòe nhỏ, trong nét xòe rõ có nét xòe ẩn; vì vậy có đại phân, tiểu phân, hiển phân, ẩn phân (tách lớn, tách nhỏ, tách rõ, tách ẩn) khác nhau. Đại phân là trên ngọn chủ tinh (ngọn núi chính) tách ra hình chữ bát lớn, gọi là minh kiên (vai rõ). Bên trong minh kiên lại tách ra hình chữ bát nửa lớn nửa nhỏ, không kể nhiều hay ít nhánh, đều gọi là hộ đới (dải đai che chở). Bên trong hộ đới, sát mạch tách ra chữ bát nhỏ, gọi là thiền dực (cánh ve). (Chú: Cánh ve là sa ẩn tách ra ở chỗ ra mạch.)

 Hiển phân là minh kiên và hộ đới; ẩn phân là cánh ve. Còn có loại ẩn hơn nữa, gọi là cơ lý xoát khai (thớ đất chải tách ra). (Chú: Tức trên thân đất có vô số vết vân nhỏ tách ra, mờ mờ nhạt nhạt, phải để tâm kỹ mới nhận ra.) Những gò nổi ở khoảng ngực, bụng dưới đỉnh núi, hoặc tách chữ bát nhỏ, hoặc tách chữ bát ẩn, gọi là kim ngư sa (sa hình túi cá vàng), cũng là ám dực (cánh ẩn). (Chú: Đây là sa ẩn tách ra từ gò nổi lưng chừng núi, ngắn hơn sa cánh ve một chút.)

 Trên đây là sự phân của long từ xa đến rồi hạ mạch. Không kể tổ sơn (núi tổ, ngọn núi lớn phía xa nơi mạch phát ra) hay huyệt sơn, đều nên như thế. (Chú: Ở chỗ hành độ, tức đoạn mạch đang chạy đi, thì hơi khác.) Có khi lúc sắp đến huyệt, núi hoặc tách sa cánh ve mà thành huyệt nhũ, đột (huyệt dạng như bầu vú thòng xuống, hoặc gò nổi lên), hoặc tách sa sừng trâu mà thành huyệt oa, kiềm (huyệt lõm như tổ, hoặc như cái kìm có hai càng ôm lại). Bên trong sa cánh ve và sa sừng trâu đều có ẩn phân của thớ đất chải tách thì mới mở được mặt huyệt.

 Cũng có huyệt nhũ, đột không thấy cánh ve, chỉ có cả mặt là thớ đất chải tách, làm cho má huyệt tròn đầy mà thành mặt huyệt. Cánh ve, sừng trâu và thớ đất chải tách sát huyệt như thế gọi chung là tẫn mẫu sa (sa cái – đực, cặp sa hai bên huyệt). Đó là cái phân đến tận cùng, cũng gọi là mặt phân kim. (Chú: Sau huyệt nên phân, trước huyệt nên hợp; phân đến đây là hết, nên gọi là phân tận. Trên đây bàn khái quát mặt phân kim ở tổ sơn, huyệt sơn và chỗ sát huyệt; dưới đây giải thích tên gọi từng loại sa.)

 Gọi là minh kiên vì nó như hai vai người, như hai cánh chim bay, lại như nét chữ nhân trong chữ kim. (Chú: Lưng quay ra ngoài, mặt quay vào trong, cong ôm vào trong thì mới đúng; nếu lưng và mặt thẳng đuột thì không phải.) Ngọn núi dù lớn hay nhỏ đều không thể thiếu minh kiên. Ở chỗ hoành giáng (mạch đổ xuống theo chiều ngang, từ sườn một dãy núi ngang) thì lại càng quan trọng. (Chú: Hoành giáng mà không có vai thì mạch hạ xuống ắt là giả.)

 Giả sử không có chữ bát lớn; hoặc chữ bát lớn thiếu một bên; hoặc so le không đều; hoặc một bên quay lưng với ta; hoặc không có cạnh gờ, không phân lưng mặt; hoặc bên trong không có chữ bát ẩn; hoặc trên nét xòe của chữ bát lớn lại tự tách hình chữ cá mà thành một long riêng, không phục vụ cho ta; thì không kể tổ sơn hay huyệt sơn đều không có kết thật. Nếu bên ngoài có chữ bát rất lớn như màn trướng đón đưa, quấn quanh che chở thì đúng. (Chú: Đón đưa, quấn che chính là các chân nhánh tách ra từ màn trướng.) Lại có loại chữ bát lớn mở vai, như các dạng tam thai, ngũ não, thất não, cửu não, kim thủy trướng (núi có ba, năm, bảy, chín đầu nhô liên tiếp, hoặc tròn lượn như màn trướng).

 Gọi là hộ đới vì nó có hình như dải đai rủ xuống, làm người hầu che chở hai bên chính mạch. Khai cước đại tinh (ngọn núi lớn mở chân) và núi ngang tách ra mở trướng hạ mạch đều không thể thiếu hộ đới. (Chú: Ở giữa tách ra một mạch, hai bên tách mấy nhánh rõ ràng thấy được, gọi là khai cước đại tinh. Ngọn núi rộng lớn nên cần có hộ đới.) Ba loại này nếu không có hộ đới thì mạch ra không có địa bộ (phạm vi, quy mô đất).

 Hộ đới không xòe ra như chữ bát mà lại cắm ngược vào trong thì là liễm. (Chú: Hoặc mọc thẳng, hoặc lưng quay vào trong, đều là thế.) Chỉ có loại lưng ngoài mặt trong, trước đã tách mở mặt rồi đuôi mới cắm vào thì không kỵ. Hộ đới không có lưng mặt là sa nhàn (sa vô dụng); một bên quay lưng với ta là vô tình; cả hai đều không thành đất.

 Ngọn núi cỡ vừa và nhỏ thì không câu nệ có hay không có hộ đới. (Chú: Có thì càng hay.) Ngọn núi chính thể dạng nhọn, tròn, vuông thường không có hộ đới. (Chú: Ngọn núi chính thể mở mặt chữ cá ẩn thì ắt có thớ đất chải tách, nên không cần hộ đới.) Hộ đới cũng có khi mọc ở ngoài minh kiên. (Chú: Ngoài minh kiên có sa bao bọc nhiều lớp thì đều là hộ đới.) Tóm lại phải lưng ngoài mặt trong mới là thật.

 Gọi là thiền dực vì cái tách ra rất ẩn, mỏng nhẹ như cánh ve. Ve lúc bay và lúc đậu khác nhau, nên cánh ve có hai thể: duỗi và áp. Duỗi là nửa trên áp vào thân, đến đuôi cánh thì tách thành hai mảnh ra hai bên, ba nhánh rõ ràng thấy được. Áp là đuôi cánh áp sát vào thân, hai nhánh ẩn hiện khó thấy. (Chú: Nói ba nhánh là tính cả đường mạch ở giữa; nói hai nhánh là chỉ riêng cánh ve.) Cánh ve trên đỉnh núi phần nhiều là duỗi, ít khi áp thân; cánh ve bên huyệt ít khi duỗi, phần nhiều áp thân. (Chú: Áp thân thì không tách ra rõ ràng mà có thế tách ẩn.)

 Ngọn núi mở chân mà trên đỉnh, ở hóa sinh não (gò đầu nhỏ chuyển hóa sinh ra ngay trước đỉnh, giải thích ở cuối thiên) không có cánh ve, để giới thủy (các dòng, rãnh nước chảy hai bên làm ranh giới, kẹp lấy mạch) áp sát mạch, xuyên lên tận đầu, thì là quán đỉnh, quyết không kết đất. Dù có mặt cánh ve, nhưng ngay trên đỉnh đã tách ba nhánh như chân gà thì cũng là quán đỉnh. Ở giữa có vết nước xuyên qua thì là cánh ve rời thân; mười phần thì tám chín phần không thành đất. Khi ấy phải xem mạch hạ xuống ngửa hay úp, sa hai bên quay vào hay quay lưng mà quyết định bỏ hay lấy. (Chú: Được mạch như chiếc lông ngỗng ngửa, sa như cánh tay quay vào trong, thì cũng có thể kết đất.)

 Phải để đoạn trên như cái nồi úp, xuống đoạn dưới mới tách hai mảnh sang hai bên, thì mới giống cánh trên thân ve. Bởi cánh ve không mọc ở trên đầu mà mọc cách đầu một đoạn; không phải ngay trên đỉnh đã tách ba nhánh, mà xuống một đoạn mới thành ba nhánh. Nếu một bên tách trước, một bên tách sau thì là cánh ve so le. Một bên có cánh ve, một bên không thì là bên có bên không. Cả hai đều không thành đất. Chỉ khi một bên không có cánh ve mà có sự phân của thớ đất thì cũng thành đất được. Nhưng sự phân của thớ đất rất nhỏ, không khác mấy so với bên không có, nên cũng phải lấy mạch ngửa hay úp, sa quay vào hay quay lưng để chứng nghiệm.

 Nếu là ngọn núi chính thể dạng nhọn, tròn, vuông, hoặc các đột bào (gò nổi) và cầu diêm (gò tròn ngay sau huyệt, có vành che như mái hiên) có sự phân của thớ đất khắp mặt, thì không câu nệ có hay không có cánh ve, đều có thể bàn là đất. (Chú: Sự phân của thớ đất cũng chia được nước, nên có thể không cần cánh ve.)

 Gọi là cơ lý xoát khai vì cái tách ra rất ẩn, như vân thớ của da thịt, lại như cây chổi phết hồ quét lên tường, chải thành thế tách ra. (Chú: Có vết tách ra mờ mờ như bóng, không có nhánh cành tách ra rõ ràng, phải để tâm kỹ mới nhận ra.) Phàm chỗ có đỉnh, có bào, chỗ ra mạch, kết huyệt đều không thể thiếu. Ngọn núi chính thể thấp nhỏ, và các tiết bào (gò nổi theo từng đốt), cầu diêm không có cánh ve, hộ đới, thì vốn hoàn toàn nhờ sự phân ẩn này để tách mở mặt núi, mặt huyệt, khiến chúng không phình cứng, nghiêng lệch, vỡ nát mà mặt được bằng phẳng.

 Ngay cả ngọn núi mở chân cao lớn và các tiết bào, cầu diêm có hộ đới, cánh ve cũng đều nhờ sự phân ẩn này mới thành mặt núi, mặt huyệt. Nếu phía trên chỗ chưa tách cánh ve mà không có cái này (Chú: "cái này" chỉ ẩn phân, tức thớ đất chải tách), thì sát khí (khí dữ, cứng) bị bọc lại bên trong mà cứng phình. Nếu bên trong chỗ đã tách cánh ve mà không có cái này, thì không hạ thấp được mà cứng thẳng. Như vậy sao có thể khiến đường mạch và huyệt tình có mặt phẳng phân kim, hình như lòng chiếc lông ngỗng ngửa (?) được.

 Núi quý ở chỗ có phân, vì nó đẩy được khí thô cứng ra hai bên, khiến đường mạch ở giữa thoát bỏ được cái thô mà mềm mại dàn ra. Sự phân của minh kiên, hộ đới, cánh ve chỉ đẩy được lớp khí thô nhất ở bên ngoài. Muốn khí thô cứng của đường mạch ở giữa thoát bỏ sạch hết thì không thể thiếu sự phân của thớ đất chải tách.

 Cho nên từ chỗ phân long (chỗ mạch tách nhánh) cho đến chỗ vào huyệt, không một đốt, một bào nào được để thớ đất mọc thẳng mà thu vào. (Chú: Mọc thẳng thì không có tình cong ôm; thu vào thì không có thế tách ra.) Cũng không nửa gò, nửa bên nào được để thớ đất như là phân mà phân không sạch. Mặt núi nào không có chỗ hạ bằng mà mang vẻ cứng phình thì chính là như phân mà phân không sạch. (Chú: Mặt như thế ắt không có vết vân thớ.)

 Gọi là kim ngư sa vì nó như túi cá vàng đeo ở đai ngọc của quan lại xưa, lại như vây bơi trên mình cá. Ngọn núi đặc giáng (Chú: tức ngọn núi thành tòa, vươn cao nổi bật) mà lưng chừng có đột bào thì nhất định không thể thiếu kim ngư sa. Ở long thể bình cương (dạng mạch là gò đồi thấp dàn ra), không kể ở huyệt sơn hay không (?), thì đây là lớp phân thứ hai, quyết không được bên có bên không hay so le. Chỉ được phép bên ngắn bên dài, nhánh rõ nhánh ẩn; minh kiên, hộ đới cũng vậy.

 Gọi là ngưu giác sa (sa sừng trâu) vì nó ôm vòng như cặp sừng trâu. Huyệt oa, kiềm thật hay giả hoàn toàn phân biệt bằng việc sa này có hay không có lăng (gờ). (Chú: Lăng là trên thân sa ẩn ẩn có một đường gờ cao lên, cong ôm vào trong.) Sa phải lưng ngoài mặt trong; ở chỗ giáp giới giữa lưng và mặt, nhìn đối diện thấy như có gờ nổi lên thì là có lăng. Nếu không có lưng mặt, chỗ giáp giới trong ngoài nhìn đối diện thấy tròn trùi trũi thì là không có lăng.

 Cách cục oa lệch (huyệt lõm mà hai bên không đều) ắt là bên dài bên ngắn, nhánh rõ nhánh ẩn. Nếu nửa bên hoàn toàn không có, thì nước ranh giới ở bên không có ấy ắt xuyên qua vai mà vào trong môi huyệt. Vì vậy sa sừng trâu cũng không được bên có bên không.

 Gọi là tẫn mẫu sa (sa cái – đực) vì nó lung linh sát sau huyệt, thấp thoáng che bên huyệt, như con cái với con đực giao hòa, tin cậy nhau. (Chú: Tẫn mẫu sa ở huyệt nhũ, đột thuộc âm thì là cánh ve; ở huyệt oa, kiềm thuộc dương thì là sừng trâu. Cả hai đều để bao bọc thân huyệt, khiến nước ranh giới không cắt vào.) Không có sa cái thì bên phải ắt bị cắt; không có sa đực thì bên trái ắt bị cắt. Không có cả cái lẫn đực thì không chia được nước hai bên, ắt cả hai bên trái phải đều bị cát cước (nước cắt vào chân huyệt). (Chú: Nước dội lên đầu huyệt thì ắt cắt chân, nên sau huyệt, bên huyệt không có sa tẫn mẫu đều là cắt chân.)

 Không có tẫn mẫu rõ ràng sát huyệt thì còn được; không có tẫn mẫu bằng thớ đất chải tách thì quyết không thành đất. Bởi có trường hợp không có cánh ve, sừng trâu, chỉ có mặt thớ đất chải tách mà thành huyệt; nhưng chưa từng có trường hợp không có mặt thớ đất chải tách, chỉ có cánh ve, sừng trâu mà thành huyệt. (Chú: Cánh ve, sừng trâu không thể thiếu sự phân của thớ đất.)

 Cơ lý xoát khai là vân thớ của thịt đất, giống như thớ thịt bò mọc xiên. Nước mưa thấm vào đất thì theo thớ xiên mà chia đi; [không có thớ tách thì] trong hố mộ có nước mà không có khí. Cho nên trong huyệt có nước hay không thì lấy việc thớ đất có tách hay không mà phân biệt; có khí hay không cũng lấy việc thớ đất có tách hay không mà nghiệm.

 Bởi trong thiên hạ, cái có sinh khí là người, vật và cỏ cây. Người, vật, cỏ cây có sinh khí thì các bộ phận hình thể rõ ràng như tay chân, mày mắt, lông cánh, vảy giáp, cành lá, cuống và cánh hoa đều tách ra. Ngay cả từng tấc da, tấc thịt, từng chiếc lá, từng cánh hoa, vân thớ ẩn bên trong cũng đều tách ra. Nếu chỉ có hiển phân mà không có ẩn phân thì cũng như tượng nặn, tranh vẽ: tuy đủ hình người, hình vật mà hoàn toàn không có sinh khí, sao có thể biết cảm, cử động được. Ngọn núi tuy có minh kiên, hộ đới mà không có sự phân của thớ đất chải tách thì là một khối thô kệch, phình cứng, sao có được khí động của mặt núi, mặt huyệt. Cho nên sự phân của cánh ve, sừng trâu, thớ đất chải tách lại càng phải gấp rút tìm hiểu.

 Vậy trong huyệt có đá hay không thì lấy gì phân biệt? Đáp: Cũng chỉ ở sự phân của cánh ve, sừng trâu, thớ đất chải tách mà thôi. Có sự phân này thì sát khí cứng rắn bị đẩy ra hai bên, ở giữa tự có chỗ hạ xuống bằng phẳng, trong cứng có bọc mềm, ắt không có đá. Dù có đá thì đá cũng tách ra như chữ bát, ắt là đá non mềm, không gọi là sát; giữa chỗ vân đá tách ra ắt có huyệt đất.

 Không có sự phân này thì đá cứng bị bọc ở giữa, ắt không có chỗ hạ bằng mà phình cứng; dù không có đá mà toàn là đất cũng không được táng. (Chú: Có nhiều trường hợp núi đá mà huyệt là đất, táng xong họa đến ngay; đều do không có hạ bằng, phân hợp, toàn thân là sát.) Núi có đá mà đá mọc thẳng xuống, hoặc từ bên cắm vào, thì âm sát rất nặng. Chỉ khi đá tách ra như chữ bát mà có chỗ hạ thật, bằng thật, thì huyệt có đá nổi cũng không hại.

 Gọi là phân tận (phân đến tận cùng) vì dưới chỗ tách mặt kim, nếu vẫn còn sống đất chia nước mà ra mạch thì chưa thể nói là phân tận. (Chú: Dưới mặt kim không có chỗ hạ bằng mà còn sống mạch thì là mạch còn đi chưa dừng.) Phải đến cầu diêm, phần hiển phân thì thấy cánh ve, hà tu (râu tôm, tức hai đường nước nhỏ như râu tôm ôm quanh huyệt), phần ẩn phân thì thấy thớ đất chải tách. (Chú: Râu tôm là chỉ ở cầu diêm. Phần hiển phân tự có cánh ve thấy được; còn phần ẩn phân của nhũ non, đột non thì chỉ có thớ đất chải tách.)

 Ở giữa không còn sống mạch nổi lên nữa, phía trước chỉ thấy có môi tròn thu lại, thì mới là phân tận. (Chú: Trước vầng huyệt, tức vòng mờ bao quanh huyệt, có tiểu minh đường (khoảng đất trống nhỏ trước huyệt) hơi hạ thấp, mới thấy hai góc môi tròn thu lên mà đỡ lấy.) Chỗ phân tận chính là chỗ kết huyệt. (Kèm hình 1)

 Gọi là mặt phân kim vì cầu diêm sau huyệt, loại rõ thì như cái nồi úp, loại ẩn thì như con ba ba trong bùn; đứng trước huyệt nhìn đối diện thì trông hệt như mặt chữ kim. Tục gọi là kim ốc (nhà vàng), Dương công (Dương Quân Tùng, đại sư phong thủy đời Đường) gọi là thừa kim (cưỡi lên mặt kim). Chỗ chính giữa của nó là chính giữa phân kim (Chú: tức tâm điểm của huyệt); chính giữa phân kim cũng chính là chính giữa để điểm huyệt.

 Chưa phân tận mà vội đặt huyệt vào thì gọi là đấu (đụng). (Chú: Đó là thuần âm mà đánh vào huyệt; đụng phải sát tức làm thương mạch.) Đã phân tận mà đặt huyệt quá chậm, quá xa xuống thì gọi là thoát (tuột). (Chú: Đó là thuần dương mà đặt huyệt; tuột khỏi mạch tức không có khí.) Không đặt ở chính giữa phân kim mà đặt lệch sang bên thì gọi là thiên (lệch). (Chú: Lệch thì mất mạch.)

 Bởi mạch ra như rau, như gừng nhú lên từ lõi; huyệt kết như nhụy hoa nối với cuống. Cho nên nói: "Bí quyết điểm huyệt là ở chỗ nối thông với một mạch đến, mà đặt ở chỗ chính giữa nhất." Câu ấy há chẳng phải muốn nói chỗ phân tận là chính giữa phân kim, cũng chính là huyệt hay sao. (Chú: Trên đây bàn về phân, dưới đây bàn về liễm.)

 Minh kiên, hộ đới, cánh ve, sừng trâu, thớ đất mà không tự trong tách ra, lại từ ngoài cắm vào; hoặc không cắm vào nhưng mọc thẳng, không có tình ôm quay vào, thì đều gọi là liễm. (Chú: Phải là chân nhánh của chính thân núi dang rộng ra, như người dang tay (?), thì mới tốt.) Hoặc có chữ bát lớn mà không có chữ bát ẩn, hoặc có cánh ve ẩn mà không có minh kiên, hoặc bên có bên không, so le không đều, cũng gọi là liễm.

 Bởi đáng phân mà không phân tức là liễm. Liễm thì sinh khí không đi được, trái với phân. Phân là dương khí dàn mở phát ra, là tượng của sinh trưởng; liễm là âm khí thu cất lại, là tượng của tiêu điều, chết chóc. Cho nên từ cầu diêm sau huyệt ngược lên đến chỗ phân long và thái tổ (ngọn núi tổ lớn nhất, gốc phát mạch) đều ưa phân mà kỵ liễm.

 Nhưng núi hoàn toàn không có phân thì ít, còn loại như phân mà không phải phân thật thì rất nhiều. Tách ra hay thu vào một cách rõ ràng thì dễ thấy; tách ra hay thu vào một cách ẩn ước thì khó rõ. Có khi đại phân, tiểu phân dường như đủ cả mà đất lại giả; có khi hiển phân, ẩn phân dường như có thiếu mà huyệt lại thật. Gặp những chỗ nghi ngờ, lưỡng lự không quyết được như thế, chỉ cần xét như sau.

 Nếu đường mạch, huyệt tình như lòng chiếc lông ngỗng ngửa, mềm như sợi dây kéo lỏng, hộ sa (sa che chở) hai bên như cánh tay đặt nghiêng quay vào trong, thì ắt là thật. (Chú: Hộ sa gồm long hổ hai bên trái phải, tức hai dãy sa gọi là Thanh Long và Bạch Hổ, cùng sa tẫn mẫu sát huyệt.) Nếu đường mạch, huyệt tình phình lên như chiếc lông ngỗng úp, hoặc cứng như sợi dây kéo căng, hộ sa hai bên như lưng cánh tay đặt nghiêng, hoặc như cánh tay úp, hoặc ngửa mặt lên mà không quay mặt vào, hay quay lưng ra, thì đều là giả. (Chú: Úp thì không phân. Quay lưng thì mặt dù ngửa mà không quay vào, ngửa cũng chẳng ích gì.) Lấy phép này mà chứng nghiệm lẫn nhau thì những chỗ ngờ vực thật giả không khó phân tích hết.

 Hình bên phải (kèm hình 2). Đốt thứ nhất: hộ đới thu vào, nhưng trước đã tách ra, lưng ngoài mặt trong, nên không hại. Đốt ba và đốt sáu: nước ranh giới xuyên lên đỉnh, nhưng ở ngoài cánh ve, nên không hại.

 Đốt bốn: bên trái không có cánh ve, phạm bệnh bên có bên không. Nếu ở huyệt sơn thì phần nhiều không thành đất. Nay nó ở hậu long (đoạn mạch phía sau), sa hai bên như cánh hoa quay vào nhau, đường mạch như dây kéo lỏng, long phía trước và phía sau đều khai diện, nên không hại.

 Đốt năm: đường mạch rộng lớn như quán đỉnh, nhưng có thớ đất chải tách đẩy nước ranh giới ra, không đến nỗi kẹp mạch. Đó chẳng phải là trong cái không phân vẫn có cái phân sao; như vậy ắt có chỗ hạ nhỏ, bằng nhỏ mà không cứng thẳng, nên cũng không hại.

 Đốt bảy: bên trái không có sa cánh ve, vốn là bệnh lớn. May mà không phải huyệt sơn, long phía trước và phía sau đều mở mặt tốt, mạch của chính thân núi như dây kéo lỏng, sa hai bên lưng ngoài mặt trong, nên không hại. Nếu lưng chừng núi không có kim ngư sa, nước ranh giới kẹp vào sườn, cắt mạch, mà được mạch như dây kéo lỏng, sa trái phải lưng ngoài mặt trong, thì cũng không hại.

 Đốt tám: ngọn núi chính thể trông như phình, may mà hai bên cạnh gờ sắc gọn, ở giữa có sự phân của thớ đất chải tách, ắt có thế hạ nhỏ, bằng nhỏ, nên tuy trông như phình mà không hại. Nếu chữ bát tròn trùi trũi không có cạnh gờ, ở giữa tuy có thớ đất ẩn phân mà không có nhiều lần hạ nhỏ, bằng nhỏ, cũng không có chỗ hơi lõm như thóp trẻ con (Chú: chỗ lõm ấy là nơi hóa giải sát khí của mạch đến) (?), thì là phân chưa tận, ắt không có dung kết (khí tụ đọng kết thành huyệt), huống hồ thớ đất lại mọc thẳng mà thu vào.

 Bệnh về phân liễm, rất dữ mà không thể biến thành lành, có tất cả mười loại. Một là không có chữ bát lớn. Hai là chữ bát lớn so le không đều (Chú: một bên tách trước, một bên tách sau). Ba là chữ bát lớn thiếu một bên. Bốn là chữ bát lớn tròn trùi trũi, không có cạnh góc (Chú: tròn trùi trũi tức không có lưng mặt; không có lưng mặt tức không có cạnh gờ). Năm là bên trong chữ bát lớn đã không có cánh ve, lại không có thớ đất chải tách. Sáu là nước ranh giới kẹp mạch xuyên lên đỉnh (Chú: trước đỉnh, mạch ra cứng mà úp). Bảy là hộ đới mặt ngoài lưng trong, hoặc không lưng không mặt, từ ngoài cắm vào. Tám là cánh ve so le, kim ngư sa không đều. Chín là đến huyệt mà không có mặt phân kim, hoặc tẫn mẫu không đủ. Mười là thớ đất mọc thẳng mà thu vào.

 Long có bệnh mà vẫn có thể biến thành mặt tốt, kết được đất nhỏ, có ba loại. Một là chữ bát lớn có một bên quay lưng ngược lại. Hai là chữ bát lớn tự tách hình chữ cá mà thành long riêng. Ba là chữ bát lớn lại nhỏ, không trùm được chữ bát nhỏ bên trong.

 Ba loại này nếu phía dưới chuyển thoát ra được tinh thể (Chú: huyệt sơn thành tinh thể, hình dáng tốt; lưng chừng núi có tiết bào nối mạch), có mặt phân kim, đường mạch ngửa mà không úp, huyệt có mặt mà không phình (?) (Chú: cầu diêm sát huyệt và sa tẫn mẫu đều có mặt ẩn phân), sa trái phải quay vào mà không quay lưng (Chú: đây chỉ sa long hổ), có môi lộ ra để nhả khí, sa và nước tụ tập, thì vẫn có kết nhỏ. Không thể vì tổ sơn không đẹp mà bỏ đi.

 Tuy có bệnh mà không hại đến đại thể có năm loại. Một là chữ bát lớn có một bên đổ cạnh. Hai là chỗ ra mạch của chính núi bị sa của hộ long (dãy núi đi kèm che chở) từ ngoài cắm vào. Ba là hộ đới, cánh ve lớp trong lẽ ra phải nhỏ, hộ đới, minh kiên lớp ngoài lẽ ra phải lớn, nay lại bằng nhau như lá cọ. Bốn là sự phân của cánh ve, thớ đất trên đỉnh núi ở hậu long bên có bên không (Chú: một bên có thì sinh khí từ bên có mà đổ xuống, nên không hại), nước ranh giới ở nửa bên kẹp mạch xuyên lên đầu. Năm là lưng chừng núi không có kim ngư sa, hoặc bên có bên không.

 Năm loại này nếu được hậu long đốt nào cũng khai diện, đường mạch đoạn nào cũng có hạ có bằng, sa hai bên mặt nào cũng hướng vào nhau, cầu diêm và môi miệng huyệt rõ ràng, cục thế vòng quanh tụ lại, thì tuy có tì vết ở một đốt cũng không làm giảm sức của chân long (long thật).

 Lại nữa, khi đại long (mạch lớn) sắp hết, đốt nào cũng chia nhánh để thành đất, thì ở chỗ phân long mà chữ bát lớn, hộ đới có một bên quay lưng với ta, không thể đem bàn như núi khởi tổ phát túc (chỗ mạch lớn mới dựng tổ và bắt đầu chạy đi) mà vì nó quay lưng với ta mà bỏ. (Chú: Chỗ phân long này là tách ra từ đoạn đại long đang chạy, khác với chỗ khởi tổ phát túc. Bởi ở chỗ nhánh nào cũng thành đất, tách khỏi đại long một hai đốt là vào huyệt, nên chỗ phân long liền làm thái tổ, vì thế cũng gọi là phân long; xem kỹ ở quyển ba.) (Chú: Thoát hóa nhiều lần thì sa và nước nhỏ, không thể chỗ nào cũng chầu ngoảnh về; nếu long thật, huyệt đúng thì thỉnh thoảng có chỗ quay lưng cũng không hại.)

 Chỉ cần chỗ ra mạch (Chú: chỗ ra mạch của phân long) có khai diện nhỏ, có hạ có bằng, phía trước truyền ra được mấy đốt núi khai diện, thì dù chân nhánh của chính núi không ngoảnh lại cũng vẫn thành đất hạng trung, hạ. (Chú: Trên đây bàn việc lấy hay bỏ long có bệnh.)

 Có người hỏi: Xưa nay chỉ có hai chữ phân và hợp; nay dưới chữ phân thêm chữ liễm, dưới chữ hợp thêm chữ cát, là vì sao?

 Đáp: Sáu chữ hướng, bối, ngưỡng, phúc, tụ, tán, một tốt một xấu, đều có chữ trái nghĩa làm cặp đối. Riêng hai chữ phân và hợp đều thuộc bên tốt: tìm chữ trái với phân thì là chữ hợp, tìm chữ trái với hợp thì là chữ phân. Nhưng sau huyệt nên phân không nên hợp, trước huyệt nên hợp không nên phân. (Chú: Phân thì khí thắt lại, hợp thì khí dừng. Hai câu này gần như bao quát hết phép long, phép huyệt ở cả núi lẫn đồng bằng, không chỉ nói về vết nước khô ở sau huyệt, trước huyệt.)

 Vì vậy lấy chữ liễm thay chữ hợp làm chữ trái với phân, ý nói sau huyệt chỉ nên tách ra, không nên thu vào. Lại lấy chữ cát thay chữ phân làm chữ trái với hợp, ý nói trước huyệt chỉ nên hợp cước (chân khép lại), không nên cát cước (chân bị nước cắt). (Chú: Hợp cước là nước kim ngư từ cầu diêm tách ra, đến dưới môi huyệt thì hợp lại, lại có hai sa ôm đỡ lấy môi. Cát cước xem kỹ ở thiên Hợp Cát phía sau.)

 Có người hỏi: Chữ liễm và chữ hợp nghĩa dường như giống nhau, vậy mà nói kỵ liễm là vì sao?

 Đáp: Chữ hợp đến trước huyệt mới dùng. Từ cầu diêm sau huyệt ngược lên đến phân long và thái tổ, hễ thấy liễm vào thì sinh khí không đến. Huống hồ hợp là trước tự trong tách ra, lưng ngoài mặt trong, rồi vòng ôm lấy phía trong; còn liễm là hẳn từ ngoài cắm vào, lưng trong mặt ngoài, hoặc không lưng không mặt mà cắm vào. Vì vậy hai chữ khác nhau. (Chú: Hai đoạn trên bàn khái quát về phân, liễm.)

 Có người hỏi: Chỉ nghe nói huyệt có cánh ve, chưa nghe nói đỉnh núi tổ cũng có cánh ve.

 Đáp: Trọng Đức Chương nói: "Chỗ xuất thân có cánh ve, hộ đới thì đi về trước ắt thành đất lớn." Thuyết này thấy trong sách «Tứ Thần Bí Quyết». Xuất thân là chỗ phân long của thái tổ; vậy thì cánh ve há chỉ có ở bên huyệt. (Chú: Đoạn này bàn về chỗ xuất thân nên nói đến cánh ve.)

 Có người hỏi: Thớ đất chải tách thì chưa từng nghe nói.

 Đáp: "Nhìn ngang mặt vách, chỉ thẳng vào thớ da xiên, phảng phất như có như không, ấy là được." Đó là lời người xưa; há chẳng phải nói về thớ đất chải tách sao?

 Có người hỏi: Bên trong chữ bát rõ vốn không thể thiếu chữ bát ẩn. Nhưng chữ bát ẩn dạng cánh ve thì còn thấy được, còn dạng thớ đất chải tách thì không có pháp nhãn (con mắt tinh tường của người thạo nghề) khó mà thấy rõ. Nếu cỏ cây um tùm, hoặc đất bị trồng trọt đào phá, thì dù có pháp nhãn cũng khó thấy. Vả lại hình chữ cá có ba nhánh ở núi non là phần nhiều, há đều là chữ cá giả như chân gà cả sao?

 Đáp: Chỉ cần xem đoạn trên của đỉnh núi: nếu có một đoạn mặt bằng, không có sống âm xuyên đỉnh, có hạ có bằng, xuống một đoạn mới ra mạch như dây kéo lỏng, như lông ngỗng ngửa, thì ắt có chữ bát ẩn, đó là chính mạch. Nếu có sống âm xuyên đỉnh, không làm thế hạ một bậc trước, mà ra mạch như dây kéo căng hoặc như lông ngỗng úp, thì ắt không có chữ bát ẩn; dù có cũng chỉ là thể sa.

 Bởi chữ cá thật ắt bằng mà không có sống, nửa trên có thớ đất chải tách ẩn phân, không vội tách ba nhánh, nên có mặt bằng. (Chú: Nửa trên đỉnh núi có mặt bằng như mặt chữ cá (?) thì mới là khai diện thật.) Chữ cá giả ắt tròn khối mà có sống, nửa trên không có thớ đất ẩn phân, liền dứt khoát tách ba nhánh, nên không có mặt bằng. (Chú: Tròn khối là nói cứng phình; nửa trên đỉnh núi có sống mà cứng phình tức là đỉnh tròn ra mạch. Đoạn này đều bàn về chữ cá thật và giả.)

 Có người hỏi: Cùng ở trên núi này, sao gọi là từ ngoài cắm vào, mà cắm vào thì có hại gì?

 Đáp: Như mày mắt người tách ra từ ấn đường (khoảng giữa hai lông mày), nếp pháp lệnh (hai nếp nhăn từ cánh mũi chạy xuống khóe miệng) tách ra từ hai bên mũi, đó là tự trong tách ra, nên mới thành tướng người. Nếu mày mắt mọc từ thái dương tới, nếp pháp lệnh từ hai gò má mọc vào, thì là từ ngoài cắm vào, sẽ không giống hình người.

 Lại như cành nhỏ của cây hoa quả, mấy chiếc lá non, một đóa cánh hoa tách ra từ chính cành, chính cuống của nó, đó là tự trong tách ra, nên mới thành hoa quả. Nếu cành chính không có lá, không có cánh, hoặc có mà không đủ, bị lá và cánh của cành bên chen vào cành chính, thì là từ ngoài cắm vào, sẽ không thành hoa quả.

 Cho nên chữ bát lớn nhỏ phải ở trên đỉnh và vai của chính núi, trước làm thế tách ra, rồi sau mới vòng quay về thân mình; như thế là tự trong tách ra, mới thành đất. Nếu chính núi không làm thế tách ra, mà bị sa của nhánh cách lớp, nhánh khác từ bên cắm vào, thì chẳng gọi là từ ngoài cắm vào sao; như thế quyết không thành đất.

 Bởi cái tự trong tách ra rồi vòng quay về chính núi thì ắt lưng ngoài mặt trong; cái từ ngoài cắm vào mà xông vào chính núi thì ắt lưng trong mặt ngoài, hoặc không lưng không mặt. Nếu chính núi đã có chữ bát lớn nhỏ tự trong tách ra, mà sa của nhánh cách lớp từ ngoài cắm vào, thì không kỵ; nhưng mặt sa quay hướng về ta thì tốt. (Chú: Đoạn này bàn về phía ngoài chữ bát lớn nhỏ của huyệt sơn.)

 Có người hỏi: Trong các cách long, chỉ có cành ngô đồng là hai bên đều nhau; còn các dạng cành lau sậy, cây kỷ cây tử, dương liễu, nếu không so le không đều thì cũng bên có bên không. Phúc lực của chúng tuy không bằng cành ngô đồng, nhưng chưa từng bị cho là giả. Nay ông lấy so le không đều, bên có bên không làm giả, chẳng phải trái với lời bậc hiền triết đời trước sao?

 Đáp: Cái họ bàn là chân nhánh, trạo (các nhánh núi ngắn chìa ra hai bên mạch đang chạy, như mái chèo) ở chỗ hành độ; cái tôi bàn là chữ bát lớn nhỏ ở chỗ khai diện. Dạng dương liễu, lau sậy bên không, so le mà không hại, là vì đến chỗ phân long nhập thủ (mạch vào đến đầu huyệt), khai diện thành ngọn núi, tự có minh kiên, cánh ve tách ra đều đặn. Giả sử chỗ ấy mà bên không, so le, thì dù là cành ngô đồng cũng là giả, sao thành đất được. (Chú: Đoạn này bàn rằng chỗ phân long nhập thủ phải có minh kiên, cánh ve.)

 Có người hỏi: Phép phân liễm phân biệt được đất thật hay giả; vậy có phân biệt được đất lớn hay nhỏ không?

 Đáp: Chỉ cần xem lúc mới phân và lúc lại rút mạch ra: chữ bát lớn mà lớn, hộ đới nhiều thì phía trước ắt thành đất lớn; chữ bát lớn mà nhỏ, hộ đới ít thì phía trước ắt thành đất nhỏ. (Chú: Đoạn này bàn về hộ đới.)

 Có người hỏi: Trong mười sáu chữ, đặt chữ phân lên đầu tiên là vì sao?

 Đáp: Chữ phân chính là chữ "khai" (mở) trong khai diện. Chưa có cái gì không phân mà khai diện được, nên chữ phân là quan trọng hàng đầu.

 Có người hỏi: Ông nói không có phân kim thì không ra mạch; chẳng lẽ núi hình Thủy, Mộc, Hỏa, Thổ không có mạch sao?

 Đáp: Thể của năm sao (năm dạng núi theo ngũ hành: Kim tròn, Mộc thẳng dài, Thủy uốn lượn, Hỏa nhọn, Thổ vuông) khác nhau, nhưng mặt phân kim thì là một. (Chú: Thể núi tuy khác nhau, nhưng khi hạ mạch ắt thành mặt kim, nên gọi là phân kim; ấy là nói tách ra như hình chữ kim làm mặt, không phải nói hành Kim trong ngũ hành.) Như cong một chút là phân kim của Thủy, dài một chút là phân kim của Mộc, nhọn một chút, vuông một chút là phân kim của Hỏa, của Thổ. Cả năm sao đều có mặt phân kim rồi mới ra mạch. (Chú: Đoạn này bàn về mặt núi.)

 Có người hỏi: Ông nói chính giữa phân kim là chính giữa để điểm huyệt; vậy trường hợp kim tinh điếu giác (núi tròn hình Kim mà huyệt treo ở góc) và trường hợp huyệt né sang bên mỏng, chẳng lẽ cũng ở chính giữa phân kim sao?

 Đáp: Kim tinh điếu giác là vì chính giữa không ra mạch, mạch né về một nét xòe của chữ cá mà ra, nên mặt phân kim ẩn ước nằm ở góc. (Chú: Kim tinh điếu giác thì bên cạnh mặt kim lớn lại mở một mặt kim nhỏ; điểm huyệt ở chính giữa mặt kim nhỏ tức là chính giữa phân kim.) Huyệt né sang bên mỏng là vì chính giữa dày mà chết, mặt phân kim né về bên mỏng, như mặt người quay nghiêng. Tuy không phải chính giữa theo đo đạc chia đôi, nhưng chưa hẳn không ở chính giữa phân kim, nên phải theo mặt kim ấy mà đặt huyệt ở giữa. (Chú: Đoạn này bàn về mạch né.)

 Có người hỏi: Thế nào là hóa sinh não?

 Đáp: Đầu núi như đỉnh đầu người, hóa sinh não như trán người. (Chú: Là chỗ hơi nổi lên ở trước đỉnh núi, liền với đỉnh núi.) Gọi là hóa sinh vì đỉnh núi nhô lên là thể âm. Muốn hạ mạch thì trước phải làm thế ẩn ẩn tách ra, đẩy khí cứng ra hai bên; khi ấy dưới chạc ẩn phân ắt có một chỗ hơi lõm, như phần trên của thóp trẻ con (Chú: ví như phần trên thóp trẻ là để nói chỗ ấy lõm rất ít). Đó là âm hóa dương mà thành dương. Từ trước chỗ hóa dương ấy sinh lên một não nhỏ (gò đầu nhỏ), gọi là hóa sinh não; đó là dương hóa mà thành âm. (Chú: Trước đỉnh, chỗ hạ mạch hơi lõm, trước chỗ lõm lại hơi nổi lên; có sự biến hóa âm dương này thì mạch mới không… (?) [chữ hỏng].)

 Cái cơ của âm dương biến hóa, của hô hấp phù trầm (thở ra hít vào, nổi lên chìm xuống, tức nhịp động của mạch khí), đã có điềm báo từ đây. (Chú: Hít vào thì khí lên mà nổi, thở ra thì khí xuống mà chìm.) Cho nên trên não ắt có mặt kim tách ra; dưới chỗ tách có một lần "thở ra" hơi lõm thì ắt phía trước có một lần "hít vào" hơi nổi. (Chú: Chỗ hơi nổi chính là não nhỏ.) Các tiết bào, cầu diêm ở phía dưới cũng đều sinh ra từ trước chỗ hóa dương này, nên mạch động mà khí sinh.

 Nếu không sinh lên từ trước chỗ hóa dương thì sinh cơ đã dứt, không có âm dương biến hóa, tức không có mạch động hô hấp phù trầm, sao có khí được. (Chú: Có chỗ lõm, trước chỗ lõm sinh gò nổi thì khí sống; không sinh gò nổi từ trước chỗ lõm thì khí chết.) Cho nên trước đỉnh không có não này đẩy ra, đứng trong huyệt nhìn thẳng thấy đỉnh, thì vốn không thành đất. Dù có não này mà không sinh ra từ trước chỗ hóa dương thì âm sát chưa hóa, cũng không thành đất. (Chú: Có não mà không có chỗ lõm tức là thuần âm. Đoạn này bàn về hóa sinh não.)

 Có người hỏi: Trong thiên dẫn ví dụ về người, vật, cỏ cây, những điều ấy liên quan gì đến địa lý?

 Đáp: Vì tính tình phân, hợp, hướng, bối của chúng giống với địa lý. Sinh khí của đất không thể không lấy phân, hợp, hướng, bối mà suy ra (?). Phân, hợp, hướng, bối của đất cũng như phân, hợp, hướng, bối của người, vật, cỏ cây. Nhưng không lên cao xem xét, lội đi từng trải và để tâm suy ngẫm thì khó chỉ theo sách mà biết được.

 Nay thử lấy mặt người để ví. Huyệt bách hội trên đỉnh đầu là đỉnh núi; trán là hóa sinh não; tai và gò má là chữ bát lớn; mày mắt là chữ bát nhỏ; vân nhỏ trên da mặt là thớ đất chải tách; nếp pháp lệnh là nước râu tôm; ấn đường phẳng là mạch không quán đỉnh; sơn căn (sống mũi ở khoảng giữa hai mắt) mềm là huyền vũ thùy đầu (núi phía sau huyệt cúi đầu xuống); đầu mũi đầy đặn là thiên tâm (điểm chính giữa của khu huyệt) nổi gồ lên; đầu mũi chặn đứt là trước cầu hạ một bậc mà mạch dừng; nhân trung là táng khẩu (miệng huyệt, chỗ đặt quan tài); cằm dưới là môi tròn; xương má và nếp pháp lệnh khép thu xuống dưới là hợp.

 Lại lấy hoa cây để ví. Nảy mầm là sự phân của tổ sơn. Chưa rút cành đã trải lá, như có chữ cá rồi mới ra mạch. Muốn làm thân thì trước chia cành, như có trạo (nhánh như mái chèo) rồi mới thành long. Trong lá lớn lại mọc lá nhỏ, như trong chữ bát lớn có chữ bát nhỏ, chữ bát ẩn. Cuống hoa là chỗ thúc khí (mạch thắt lại) ở đầu mạch đến. Hoa nở là mở oa kết huyệt. Kết quả là tụ khí thành huyệt đột. Cánh hoa xòe ra là phân ở trên; cánh hoa ôm hướng vào là hợp ở dưới.

 Mày mắt, nếp pháp lệnh, mầm lá, cuống và cánh hoa đều tự trong tách ra, lưng ngoài mặt trong, không phải từ ngoài cắm vào; lại đều tách ra từng cặp đối nhau, không như loại cỏ mọc đốt không đối, bên có bên không, so le. Minh kiên, cánh ve, kim ngư sa của núi đều phải giống như thế; trái lại thì là giả.

 Người, vật, cỏ cây với địa lý cùng một khí mà khác hình, muôn vẻ khác nhau mà chung một lẽ; tản ra thì tuy chia đây kia, tóm lại thì có thể thông với nhau. Cho nên côn trùng, muông vật đều có thể được lấy làm hình để định huyệt, cũng vì hình tuy biến đổi mà tính tình phân, hợp, hướng, bối thì vẫn là một.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video