Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, phẩm Tướng Hành, thứ mười (phẩm nói về việc thực hành mà còn bám vào "tướng", tức hình tướng của sự vật).
Bấy giờ Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu nhất về lẽ "không") bạch Phật rằng: "Thế Tôn (danh hiệu tôn kính gọi Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu mọi chúng sinh; ma-ha-tát là "bậc đại sĩ", chỉ Bồ-tát có tâm nguyện lớn) không có phương tiện (sự khéo léo do trí tuệ mà có, biết thực hành mà không bám chấp) mà muốn thực hành Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt đưa người qua bờ giác ngộ, thấy rõ mọi sự vật đều không có tự thể cố định), thì nếu thực hành nơi sắc (phần vật chất, thân thể và thế giới vật chất) là thực hành theo tướng (bám vào hình tướng, coi sự vật là có thật để nắm bắt); nếu thực hành nơi thọ, tưởng, hành, thức (bốn phần tinh thần: thọ là cảm nhận khổ vui; tưởng là nhận biết, hình dung; hành là ý muốn và các hoạt động tạo tác của tâm; thức là sự phân biệt, hay biết; cùng với sắc gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người) cũng là thực hành theo tướng.
Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là thường (còn mãi, không đổi) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là thường cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là vô thường (luôn đổi thay, không bền) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là vô thường cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là vui là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là vui cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là khổ là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là khổ cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là có là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là có cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là không (trống rỗng, không có tự thể) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là không cũng là thực hành theo tướng.
Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là ngã (cái "tôi" chân thật, thường còn, làm chủ) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là ngã cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là vô ngã (không có cái "tôi" chân thật) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là vô ngã cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là ly (xa lìa, tách rời khỏi mọi ràng buộc) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là ly cũng là thực hành theo tướng. Nếu thực hành với ý nghĩ sắc là tịch diệt (lặng yên, mọi phiền não và khổ đau đã dứt hẳn) là thực hành theo tướng; nếu thực hành với ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là tịch diệt cũng là thực hành theo tướng.
Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không có phương tiện mà thực hành tứ niệm xứ (bốn phép quán để giữ chánh niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) là thực hành theo tướng, cho đến thực hành thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ chư Phật mới có, không chung với ai khác) cũng là thực hành theo tướng. Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà nghĩ rằng: 'Ta đang thực hành Bát-nhã ba-la-mật', thì đó là thực hành có chỗ đắc (còn cho rằng có cái để nắm bắt, đạt được), cũng là thực hành theo tướng. Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghĩ rằng: 'Thực hành được như thế này, đó là tu hành Bát-nhã ba-la-mật', thì cũng là thực hành theo tướng. Nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không có phương tiện."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, đứng đầu về trí tuệ): "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà tiếp nhận sắc, nghĩ tưởng về sắc, hiểu sai lầm về sắc; nếu tiếp nhận, nghĩ tưởng, hiểu sai về sắc thì sẽ vì sắc mà tạo tác hành động; nếu vì sắc mà tạo tác hành động, thì không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ não và nỗi khổ ở đời sau.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không có phương tiện, thì tiếp nhận, nghĩ tưởng, hiểu sai về mắt cho đến ý (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), về sắc cho đến pháp (sáu đối tượng tương ứng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, sự xúc chạm, và các đối tượng của ý), về nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu loại hay biết: cái biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý), về nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và cái biết, từ mắt cho đến ý), về cảm thọ sinh ra do nhân duyên nhãn xúc cho đến cảm thọ sinh ra do nhân duyên ý xúc (những cảm nhận vui, khổ, không vui không khổ phát sinh nhờ các sự tiếp xúc ấy), về tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp, và vì thập bát bất cộng pháp mà tạo tác hành động. Nếu đã tạo tác hành động như thế, vị Bồ-tát ấy không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, lo buồn, khổ não và nỗi khổ đời sau.
Bồ-tát như thế còn không thể chứng được quả vị Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, chỉ cầu tự giải thoát cho mình) hay Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy, cũng chỉ lo tự giải thoát), huống gì đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật) — không có lẽ nào như thế được. Xá-lợi-phất! Nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không có phương tiện."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Làm sao biết được Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật có phương tiện?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi muốn thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không thực hành nơi sắc, không thực hành nơi thọ, tưởng, hành, thức; không thực hành nơi tướng của sắc, không thực hành nơi tướng của thọ, tưởng, hành, thức. Không thực hành với ý nghĩ sắc, thọ, tưởng, hành, thức là thường. Không thực hành với ý nghĩ sắc, thọ, tưởng, hành, thức là vô thường; không thực hành với ý nghĩ chúng là vui; không thực hành với ý nghĩ chúng là khổ; không thực hành với ý nghĩ chúng là ngã; không thực hành với ý nghĩ chúng là vô ngã; không thực hành với ý nghĩ chúng là không; không thực hành với ý nghĩ chúng là vô tướng (không có hình tướng nào để nắm bắt); không thực hành với ý nghĩ chúng là vô tác (không có gì để mong cầu, tạo tác); không thực hành với ý nghĩ chúng là ly; không thực hành với ý nghĩ chúng là tịch diệt.
Vì sao vậy? Xá-lợi-phất! Cái không của sắc chẳng phải là sắc; ngoài cái không thì không có sắc, ngoài sắc thì không có cái không; sắc chính là không, không chính là sắc. Cái không của thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải là thức; ngoài cái không thì không có thức, ngoài thức thì không có cái không; không chính là thức, thức chính là không. Cho đến cái không của thập bát bất cộng pháp chẳng phải là thập bát bất cộng pháp; ngoài cái không thì không có thập bát bất cộng pháp, ngoài thập bát bất cộng pháp thì không có cái không; không chính là thập bát bất cộng pháp, thập bát bất cộng pháp chính là không.
Như vậy, Xá-lợi-phất! Nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật có phương tiện. Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế thì có thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì: thực hành cũng không nắm giữ, không thực hành cũng không nắm giữ, vừa thực hành vừa không thực hành cũng không nắm giữ, chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành cũng không nắm giữ, ngay cả việc không nắm giữ cũng không nắm giữ."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật, vì nhân duyên gì mà không nắm giữ?"
Tu-bồ-đề nói: "Vì tự tính (bản chất riêng, cố định, tự có của một sự vật) của Bát-nhã ba-la-mật không thể nắm bắt được, nên không nắm giữ. Vì sao vậy? Vì cái pháp không có gì cả chính là Bát-nhã ba-la-mật. Xá-lợi-phất! Vì thế, Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì thực hành cũng không nắm giữ, không thực hành cũng không nắm giữ, vừa thực hành vừa không thực hành cũng không nắm giữ, chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành cũng không nắm giữ, ngay cả việc không nắm giữ cũng không nắm giữ. Vì sao vậy? Vì bản tính của mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều không có gì cả, nên không chạy theo các pháp mà thực hành, không nắm giữ tướng của các pháp. Đó gọi là công dụng rộng lớn của tam-muội (trạng thái tâm tập trung, lắng đọng sâu, hợp nhất với đối tượng quán) 'Không nắm giữ bất cứ pháp nào' của Bồ-tát ma-ha-tát, không chung với hàng Thanh văn và Bích-chi-phật. Vị Bồ-tát ma-ha-tát thực hành tam-muội này không rời bỏ, thì mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Xá-lợi-phất nói: "Chỉ không rời tam-muội này mà khiến Bồ-tát ma-ha-tát mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề thôi sao? Hay còn có tam-muội nào khác?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Còn có nhiều tam-muội khác; Bồ-tát ma-ha-tát thực hành các tam-muội ấy thì mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Xá-lợi-phất nói: "Những tam-muội nào mà Bồ-tát ma-ha-tát thực hành thì mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Tu-bồ-đề nói: "Các Bồ-tát ma-ha-tát có tam-muội tên là Thủ-lăng-nghiêm (tiếng Phạn, nghĩa là "bước đi dũng mãnh, kiên cố"); tam-muội này khiến Bồ-tát ma-ha-tát mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại có các tam-muội tên là: tam-muội Bảo Ấn (ấn báu); tam-muội Sư Tử Du Hí (sư tử dạo chơi, tự tại không sợ hãi); tam-muội Diệu Nguyệt (vầng trăng đẹp); tam-muội Nguyệt Tràng Tướng (tướng lá cờ phướn mặt trăng); tam-muội Xuất Chư Pháp Ấn (phát xuất dấu ấn của mọi pháp); tam-muội Quán Đỉnh (quán sát từ chỗ cao nhất); tam-muội Tất Pháp Tính (thấu đến tận cùng bản tính của các pháp); tam-muội Tất Tràng Tướng (tướng cờ phướn rốt ráo); tam-muội Kim Cương (cứng chắc, phá được mọi thứ như kim cương); tam-muội Nhập Pháp Ấn (đi vào dấu ấn của pháp); tam-muội Tam-muội Vương An Lập (vua của các tam-muội, đứng vững chắc); tam-muội Vương Ấn (ấn của vua); tam-muội Phóng Quang (phát ra ánh sáng); tam-muội Lực Tiến (sức mạnh tiến lên); tam-muội Xuất Sinh (sinh ra mọi điều lành); tam-muội Tất Nhập Biện Tài (chắc chắn đạt tài biện luận); tam-muội Nhập Danh Tự (thấu hiểu các tên gọi); tam-muội Quán Phương (quán khắp các phương); tam-muội Đà-la-ni Ấn (dấu ấn của đà-la-ni, tức năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi điều đã nghe không quên); tam-muội Bất Vong (không quên); tam-muội Nhiếp Chư Pháp Hải Ấn (ấn biển cả thu gồm mọi pháp); tam-muội Biến Phú Hư Không (che phủ khắp hư không); tam-muội Kim Cương Luân (bánh xe kim cương); tam-muội Bảo Đoạn (báu vật cắt đứt phiền não); tam-muội Năng Chiếu Diệu (chiếu sáng rực rỡ); tam-muội Bất Cầu Tam-muội (không cầu tam-muội); tam-muội Vô Xứ Trụ (không dừng trụ ở chỗ nào); tam-muội Vô Tâm (không còn tâm phân biệt); tam-muội Tịnh Đăng (ngọn đèn trong sạch); tam-muội Vô Biên Minh (ánh sáng vô biên); tam-muội Năng Tác Minh (tạo ra ánh sáng); tam-muội Phổ Biến Minh (ánh sáng khắp nơi); tam-muội Kiên Tịnh Chư Tam-muội (làm cho các tam-muội vững chắc, trong sạch); tam-muội Vô Cấu Minh (ánh sáng không nhơ bẩn); tam-muội Tác Lạc (tạo niềm vui); tam-muội Điện Quang (ánh chớp); tam-muội Vô Tận (không cùng tận); tam-muội Uy Đức (uy lực và đức độ); tam-muội Ly Tận (lìa sự cùng tận); tam-muội Bất Động (không lay động); tam-muội Trang Nghiêm (tô điểm đẹp đẽ); tam-muội Nhật Quang (ánh mặt trời); tam-muội Nguyệt Tịnh (trăng trong); tam-muội Tịnh Minh (ánh sáng trong sạch); tam-muội Năng Tác Minh (tạo ra ánh sáng); tam-muội Tác Hành (khởi các hạnh); tam-muội Tri Tướng (biết rõ các tướng); tam-muội Như Kim Cương (giống như kim cương); tam-muội Tâm Trụ (tâm an trụ); tam-muội Biến Chiếu (chiếu sáng khắp nơi); tam-muội An Lập (đứng vững); tam-muội Bảo Đỉnh (đỉnh báu); tam-muội Diệu Pháp Ấn (dấu ấn của pháp nhiệm mầu); tam-muội Pháp Đẳng (thấy các pháp bình đẳng); tam-muội Sinh Hỷ (sinh niềm vui); tam-muội Đáo Pháp Đỉnh (đến đỉnh cao của pháp); tam-muội Năng Tán (phá tan được); tam-muội Hoại Chư Pháp Xứ (phá chỗ bám víu vào các pháp); tam-muội Tự Đẳng Tướng (thấy các chữ đều bình đẳng); tam-muội Ly Tự (lìa chữ nghĩa); tam-muội Đoạn Duyên (cắt đứt các duyên bám víu); tam-muội Bất Hoại (không bị phá hoại); tam-muội Vô Chủng Tướng (không có các loại tướng); tam-muội Vô Xứ Hành (thực hành mà không có chỗ nương); tam-muội Ly Ám (lìa tối tăm); tam-muội Vô Khứ (không đi đâu); tam-muội Bất Động (không lay động); tam-muội Độ Duyên (vượt qua các duyên); tam-muội Tập Chư Đức (gom tụ mọi công đức); tam-muội Trụ Vô Tâm (an trụ nơi không có tâm phân biệt); tam-muội Diệu Tịnh Hoa (đóa hoa trong sạch đẹp đẽ); tam-muội Giác Ý (các yếu tố giác ngộ); tam-muội Vô Lượng Biện (tài biện luận không lường); tam-muội Vô Đẳng Đẳng (ngang với cái không gì sánh bằng); tam-muội Độ Chư Pháp (vượt qua mọi pháp); tam-muội Phân Biệt Chư Pháp (phân tích rõ mọi pháp); tam-muội Tán Nghi (làm tan nghi ngờ); tam-muội Vô Trụ Xứ (không có chỗ dừng trụ); tam-muội Nhất Tướng (thấy mọi pháp chỉ một tướng); tam-muội Sinh Hành (sinh ra các hạnh); tam-muội Nhất Hành (một hạnh duy nhất); tam-muội Bất Nhất Hành (chẳng phải một hạnh); tam-muội Diệu Hành (hạnh nhiệm mầu); tam-muội Đạt Nhất Thiết Hữu Để Tán (thấu suốt đến tận đáy mọi cõi tồn tại và phá tan chúng); tam-muội Nhập Ngôn Ngữ (đi vào ngôn ngữ); tam-muội Ly Âm Thanh Tự Ngữ (lìa âm thanh, chữ viết và lời nói); tam-muội Nhiên Cự (đốt đuốc sáng); tam-muội Tịnh Tướng (tướng trong sạch); tam-muội Phá Tướng (phá các tướng); tam-muội Nhất Thiết Chủng Diệu Túc (đầy đủ mọi điều tốt đẹp); tam-muội Bất Hỷ Khổ Lạc (không ưa thích cả khổ lẫn vui); tam-muội Bất Tận Hành (hạnh không cùng tận); tam-muội Đa Đà-la-ni (nhiều đà-la-ni); tam-muội Thủ Chư Tà Chánh Tướng (nắm rõ tướng tà và tướng chánh); tam-muội Diệt Tăng Ái (dứt ghét và yêu); tam-muội Nghịch Thuận (cả ngược lẫn xuôi); tam-muội Tịnh Quang (ánh sáng trong sạch); tam-muội Kiên Cố (vững chắc); tam-muội Mãn Nguyệt Tịnh Quang (ánh sáng trong của trăng tròn); tam-muội Đại Trang Nghiêm (tô điểm lớn lao); tam-muội Năng Chiếu Nhất Thiết Thế (chiếu sáng mọi thế gian); tam-muội Đẳng (bình đẳng); tam-muội Vô Tránh Hành (hạnh không tranh cãi); tam-muội Vô Trụ Xứ Lạc (niềm vui không chỗ dừng trụ); tam-muội Như Trụ Định (an trụ vững trong chân như, tức thực tướng như thật của sự vật); tam-muội Hoại Thân (phá chấp vào thân); tam-muội Hoại Ngữ Như Hư Không (phá chấp vào lời nói, như hư không); tam-muội Ly Trước Như Hư Không Bất Nhiễm (lìa bám chấp, như hư không không vướng nhiễm).
Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành các tam-muội này thì mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại còn có vô lượng a-tăng-kỳ (số lượng lớn đến mức không đếm được) pháp môn tam-muội và pháp môn đà-la-ni; Bồ-tát ma-ha-tát học các pháp môn tam-muội và pháp môn đà-la-ni ấy thì mau đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Huệ mạng (cách gọi tôn kính một vị tỳ-kheo, người lấy trí tuệ làm mạng sống) Tu-bồ-đề thuận theo tâm ý của Phật mà nói: "Nên biết các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành các tam-muội này đã được chư Phật quá khứ thọ ký (báo trước rằng người ấy chắc chắn sẽ thành Phật), và hiện nay chư Phật ở mười phương (khắp mọi hướng: đông, tây, nam, bắc, bốn hướng xiên, trên và dưới) cũng thọ ký cho vị Bồ-tát ấy. Vị Bồ-tát ấy không thấy các tam-muội này, cũng không nghĩ đến các tam-muội này, cũng không nghĩ rằng: 'Ta sẽ nhập tam-muội này, ta đang nhập tam-muội này, ta đã nhập tam-muội này.' Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy hoàn toàn không có ý nghĩ phân biệt."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong các tam-muội này rồi thì được chư Phật quá khứ thọ ký chăng?"
Tu-bồ-đề đáp: "Không phải vậy, Xá-lợi-phất! Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật không khác các tam-muội, các tam-muội không khác Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát không khác Bát-nhã ba-la-mật và tam-muội, Bát-nhã ba-la-mật và tam-muội không khác Bồ-tát. Bát-nhã ba-la-mật chính là tam-muội, tam-muội chính là Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát chính là Bát-nhã ba-la-mật và tam-muội, Bát-nhã ba-la-mật và tam-muội chính là Bồ-tát."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Nếu tam-muội không khác Bồ-tát, Bồ-tát không khác tam-muội; tam-muội chính là Bồ-tát, Bồ-tát chính là tam-muội, thì Bồ-tát làm sao biết được tam-muội thấy mọi pháp bình đẳng?"
Tu-bồ-đề nói: "Khi Bồ-tát nhập tam-muội này, lúc ấy không nghĩ rằng: 'Ta dùng pháp này để nhập tam-muội này.' Vì nhân duyên ấy, Xá-lợi-phất, vị Bồ-tát ấy đối với các tam-muội không biết cũng không nghĩ đến."
Xá-lợi-phất nói: "Vì sao lại không biết, không nghĩ đến?"
Tu-bồ-đề nói: "Vì các tam-muội vốn không có gì cả, nên vị Bồ-tát ấy không biết, không nghĩ đến."
Bấy giờ Phật khen rằng: "Hay thay, hay thay! Tu-bồ-đề! Như Ta từng nói ông là bậc nhất về tam-muội Vô tránh (trạng thái định không tranh cãi với ai, không làm ai khởi phiền não), điều này đúng với nghĩa ấy. Bồ-tát ma-ha-tát nên học như vậy về Bát-nhã ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật (sự hoàn thiện về thiền định), Tỳ-lê-da ba-la-mật (sự hoàn thiện về tinh tấn, siêng năng không lùi bước), Sằn-đề ba-la-mật (sự hoàn thiện về nhẫn nhục), Thi-la ba-la-mật (sự hoàn thiện về giữ giới), Đàn-na ba-la-mật (sự hoàn thiện về bố thí); đối với tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp cũng nên học như vậy."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy là học Bát-nhã ba-la-mật chăng?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy là học Bát-nhã ba-la-mật, vì pháp ấy không thể nắm bắt được. Cho đến học Đàn-na ba-la-mật, vì pháp ấy không thể nắm bắt được. Học tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp, vì pháp ấy không thể nắm bắt được."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật như vậy thì pháp ấy không thể nắm bắt được sao?"
Phật nói: "Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật như vậy thì pháp ấy không thể nắm bắt được."
Xá-lợi-phất nói: "Thế Tôn! Những pháp nào không thể nắm bắt được?"
Phật nói: "Ngã không thể nắm bắt được, cho đến người biết, người thấy (những tên gọi khác của cái "tôi" mà người đời cho là chủ thể biết và thấy) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Ngũ ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) không thể nắm bắt được, mười hai nhập (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) không thể nắm bắt được, mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu loại hay biết) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật, khâu đầu tiên trong chuỗi mười hai nhân duyên dẫn đến sinh tử) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Cho đến già chết (khâu cuối của mười hai nhân duyên) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Khổ đế (chân lý về khổ) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Tập đế, diệt đế, đạo đế (chân lý về nguyên nhân của khổ, về sự dứt khổ, và về con đường dứt khổ; cùng khổ đế gọi là bốn chân lý) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Dục giới (cõi của những loài còn ham muốn dục lạc, gồm cả cõi người) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Sắc giới (cõi của những vị đã lìa dục nhưng còn thân vi tế) và Vô sắc giới (cõi chỉ còn tâm thức, không còn thân) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh.
Tứ niệm xứ không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Cho đến thập bát bất cộng pháp không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Sáu ba-la-mật (sáu pháp hoàn thiện: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, người đã vào dòng thánh, chỉ còn tái sinh tối đa bảy lần) không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả thánh thứ tư, đã dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử), Bích-chi-phật không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Bồ-tát không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh. Phật không thể nắm bắt được, vì rốt ráo thanh tịnh."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Thế nào là rốt ráo thanh tịnh?"
Phật nói: "Không xuất hiện, không sinh ra, không có gì để đạt được, không có gì để tạo tác, đó gọi là rốt ráo thanh tịnh."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát nếu học như vậy thì là học pháp gì?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy thì đối với các pháp không có gì để học. Vì sao? Xá-lợi-phất! Vì tướng của các pháp không giống như điều mà người phàm bám chấp."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Thực tướng (bộ mặt thật) của các pháp có như thế nào?"
Phật nói: "Các pháp vốn không có gì cả, chúng 'có' theo cách như thế; và như thế là không có gì cả. Không biết việc này thì gọi là vô minh."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Cái gì là không có gì cả, mà không biết việc ấy thì gọi là vô minh?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Sắc, thọ, tưởng, hành, thức không có gì cả, vì nội không cho đến vô pháp hữu pháp không (chuỗi mười tám cái 'không', bắt đầu từ cái không của các giác quan bên trong, đến cái không của cả những gì không có lẫn những gì có). Tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp không có gì cả, vì nội không cho đến vô pháp hữu pháp không. Trong đó, kẻ phàm phu (người thường chưa giác ngộ) do sức mạnh của vô minh và lòng khát ái (sự ham muốn khao khát như người khát nước) nên thấy sai lầm mà phân biệt; đó gọi là vô minh.
Kẻ phàm phu ấy bị hai bên cực đoan (như có và không, thường còn và đoạn diệt) trói buộc. Người ấy không biết, không thấy các pháp vốn không có gì cả, mà lại nhớ tưởng phân biệt, bám chấp vào sắc cho đến thập bát bất cộng pháp. Vì người ấy bám chấp, nên đối với các pháp vốn không có gì cả lại khởi lên sự hay biết, sự thấy; người phàm ấy không biết, không thấy. Không biết, không thấy điều gì? Không biết, không thấy sắc, cho đến thập bát bất cộng pháp cũng không biết, không thấy.
Vì thế, người ấy rơi vào hàng phàm phu, như đứa trẻ nhỏ; người ấy không thoát ra được. Không thoát ra khỏi đâu? Không thoát khỏi Dục giới, không thoát khỏi Sắc giới, không thoát khỏi Vô sắc giới, không thoát ra được trong pháp của Thanh văn, Bích-chi-phật. Người ấy cũng không tin. Không tin điều gì? Không tin sắc là không, cho đến không tin thập bát bất cộng pháp là không. Người ấy không an trụ. Không an trụ nơi đâu? Không an trụ nơi Đàn-na ba-la-mật cho đến không an trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật; không an trụ nơi địa vị A-duy-việt-trí (bậc Bồ-tát không còn thối lui trên đường thành Phật), cho đến thập trụ (mười bậc tu của Bồ-tát) và thập bát bất cộng pháp.
Vì nhân duyên ấy, gọi là phàm phu như đứa trẻ nhỏ, cũng gọi là kẻ bám chấp. Bám chấp vào những gì? Bám chấp vào sắc cho đến thức, bám chấp vào nhãn nhập (mắt cùng đối tượng của nó) cho đến ý nhập, bám chấp vào nhãn thức giới cho đến ý thức giới, bám chấp vào tham dục, sân giận, si mê, bám chấp vào các tà kiến (cách thấy sai lầm), bám chấp vào tứ niệm xứ cho đến bám chấp vào Phật đạo (con đường thành Phật)."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát học như thế thì cũng không phải là học Bát-nhã ba-la-mật, không đạt được tát-bà-nhã (trí biết tất cả, trí tuệ toàn giác của Phật) sao?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát học như thế thì cũng không phải là học Bát-nhã ba-la-mật, không đạt được tát-bà-nhã."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Vì sao Bồ-tát ma-ha-tát cũng không phải là học Bát-nhã ba-la-mật, không đạt được tát-bà-nhã?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Vì Bồ-tát ma-ha-tát không có phương tiện, nên nhớ tưởng phân biệt mà bám chấp vào Bát-nhã ba-la-mật, bám chấp vào Thiền-na ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Đàn-na ba-la-mật, cho đến nhớ tưởng phân biệt mà bám chấp vào thập bát bất cộng pháp và nhất thiết chủng trí (trí tuệ biết rõ tất cả mọi pháp trong mọi chi tiết, trí tuệ của Phật). Vì nhân duyên ấy, Bồ-tát ma-ha-tát học như thế thì cũng không phải là học Bát-nhã ba-la-mật, không đạt được tát-bà-nhã."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như thế thì không phải là học Bát-nhã ba-la-mật, không đạt được tát-bà-nhã sao?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát học như thế thì không phải là học Bát-nhã ba-la-mật, không đạt được tát-bà-nhã."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Vậy nay Bồ-tát ma-ha-tát nên học Bát-nhã ba-la-mật như thế nào để đạt được tát-bà-nhã?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi học Bát-nhã ba-la-mật mà không thấy Bát-nhã ba-la-mật. Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát học Bát-nhã ba-la-mật như thế thì đạt được tát-bà-nhã, vì không có gì để nắm bắt."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Thế Tôn! Thế nào gọi là không thể nắm bắt?"
Phật nói: "Vì các pháp đều là nội không cho đến vô pháp hữu pháp không."
Hết quyển thứ ba của Kinh Ma-ha Bát-nhã.
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ tư.
Ngài Tam tạng (danh hiệu bậc thông suốt ba kho giáo pháp: kinh, luật, luận) Cưu-ma-la-thập, người nước Quy Tư (một nước ở vùng Tây Vực), dịch vào đời Hậu Tần.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video