Thiên 9 — Phẩm 9 – Hợp và tan

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (Ma-ha: lớn; Bát-nhã: trí tuệ thấy rõ thực chất của mọi sự vật; Ba-la-mật: đến bờ bên kia, tức tu hành đến chỗ hoàn thành trọn vẹn), phẩm thứ chín: Hợp và tan.

 Bấy giờ Tuệ mạng (tiếng tôn xưng dành cho vị tu sĩ, ý nói người lấy trí tuệ làm mạng sống) Tu-bồ-đề (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Con không nhận biết, không tìm được vị Bồ-tát (người phát nguyện cầu thành Phật để cứu giúp mọi loài) nào thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, vậy con sẽ giảng Bát-nhã Ba-la-mật cho ai? Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp lại và tan ra của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng); nếu con đặt tên cho Bồ-tát mà gọi là 'Bồ-tát', thì e rằng sẽ phải hối tiếc. Bạch Thế Tôn! Chữ ấy không trụ (không đứng yên ở đâu), cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì chữ ấy không có gì cả. Vì thế, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ.

 Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của sắc (phần hình chất vật lý), cho đến sự hợp tan của thức (sự phân biệt nhận biết) — đây là năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ (cảm nhận), tưởng (nhận ra hình ảnh khái niệm), hành (hoạt động tạo tác của tâm), thức. Nếu đã không thể tìm được, thì làm sao đặt tên được? Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì chữ ấy không có gì cả. Bạch Thế Tôn! Con cũng không tìm được sự hợp tan của mắt, cho đến sự hợp tan của ý (sáu căn, sáu cửa nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Nếu đã không thể tìm được, thì làm sao đặt tên mà nói đây là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn! Tên gọi 'mắt' cho đến tên gọi 'ý', không trụ cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì tên gọi ấy không có gì cả. Vì thế, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của sắc cho đến sự hợp tan của pháp (sáu trần, sáu đối tượng của sáu căn: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, ý niệm). Nếu đã không thể tìm được, thì làm sao đặt tên mà nói đây là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn! Chữ 'sắc' cho đến chữ 'pháp', không trụ cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì chữ ấy không có gì cả. Vì thế, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Nhãn thức (sự nhận biết bằng mắt) cho đến ý thức, nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và nhận biết) cho đến ý xúc, các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của nhãn xúc cho đến các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của ý xúc, cũng như vậy.

 Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của vô minh (sự mê mờ, không hiểu rõ chân lý — khâu đầu tiên trong mười hai nhân duyên, chuỗi mười hai khâu nối nhau gây ra sống chết luân hồi), cho đến không tìm được sự hợp tan của già chết (khâu cuối cùng). Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của việc vô minh diệt hết, cho đến không tìm được sự hợp tan của việc già chết diệt hết. Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của dâm, nộ, si (tham dục, giận dữ, ngu mê); sự hợp tan của các tà kiến (những cái thấy sai lệch) cũng đều như vậy. Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của sáu Ba-la-mật (sáu hạnh tu hoàn thành: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), sự hợp tan của tứ niệm xứ (bốn phép quán niệm: quán thân là không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là vô ngã), cho đến sự hợp tan của tám chi thánh đạo (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); sự hợp tan của không, vô tướng, vô tác (ba cửa giải thoát: quán mọi pháp trống rỗng không có tự thể, không có hình tướng để nắm bắt, không có gì để mong cầu tạo tác); sự hợp tan của bốn thiền (bốn bậc định của cõi sắc giới), bốn vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), bốn vô sắc định (bốn bậc định của cõi vô sắc giới); sự hợp tan của niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm xả (nhớ nghĩ đến việc bố thí, buông bỏ), niệm thiên (nhớ nghĩ đến cõi trời và công đức sinh lên đó), niệm điều thiện (?), niệm hơi thở ra vào, niệm thân, niệm chết. Con cũng không tìm được sự hợp tan của mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), cho đến mười tám pháp bất cộng (mười tám đức tính riêng chỉ Phật mới có). Bạch Thế Tôn! Nếu con không tìm được sự hợp tan của sáu Ba-la-mật cho đến mười tám pháp bất cộng, thì làm sao đặt tên mà nói đây là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn! Chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì chữ ấy không có gì cả. Vì thế, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ.

 Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của năm ấm (tức năm uẩn) vốn như giấc mộng; con cũng không tìm được sự hợp tan của năm thọ ấm (năm uẩn bị nắm giữ, là gốc của khổ) vốn như tiếng vang, như cái bóng, như sóng nắng (ảo ảnh như mặt nước do hơi nóng bốc lên), như vật hóa hiện; cũng như đã nói ở trên. Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của sự xa lìa (lìa bỏ tham đắm); con không tìm được sự hợp tan của tịch diệt (lặng yên, dứt hết phiền não), không sinh, không diệt, không hiển bày (?), không nhơ, không sạch. Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của như (chân như, cái như thế vốn có, không đổi khác), pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), thực tế (bờ mé chân thật, chỗ tận cùng của sự thật), pháp tướng (thực chất của các pháp), pháp vị (địa vị cố định của pháp, các pháp vốn luôn đứng yên như vậy); cũng như đã nói ở trên. Con không tìm được sự hợp tan của các pháp thiện và bất thiện; con không tìm được sự hợp tan của pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và pháp vô vi (những gì không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), pháp hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trong vòng sống chết) và pháp vô lậu (đã dứt phiền não); sự hợp tan của pháp quá khứ, vị lai, hiện tại; sự hợp tan của pháp không thuộc quá khứ, không thuộc vị lai, không thuộc hiện tại. Thế nào là không thuộc quá khứ, không thuộc vị lai, không thuộc hiện tại? Đó là pháp vô vi. Bạch Thế Tôn! Con cũng không tìm được sự hợp tan của pháp vô vi. Bạch Thế Tôn! Con cũng không tìm được sự hợp tan của Phật. Bạch Thế Tôn! Con cũng không tìm được sự hợp tan của chư Phật, các Bồ-tát và hàng Thanh văn (những đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) trong các thế giới ở mười phương nhiều như cát sông Hằng. Bạch Thế Tôn! Nếu con không tìm được sự hợp tan của chư Phật, thì làm sao dạy Bát-nhã Ba-la-mật cho Bồ-tát Ma-ha-tát (Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, người có tâm nguyện lớn lao)? Bạch Thế Tôn! Chữ 'Bồ-tát' ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì chữ ấy không có gì cả. Vì thế, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ.

 Bạch Thế Tôn! Con không tìm được sự hợp tan của thực tướng (dáng thật, bản chất chân thật) các pháp ấy, thì làm sao đặt tên cho Bồ-tát mà nói đây là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn! Tên gọi của thực tướng các pháp ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì tên gọi ấy không có gì cả. Vì thế, tên gọi ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Bạch Thế Tôn! Các pháp do nhân duyên hòa hợp mà đặt ra tên giả; cái gọi là 'Bồ-tát' là một tên gọi, trong năm ấm không thể nói ra được, trong mười hai nhập (sáu căn và sáu trần), mười tám giới (sáu căn, sáu trần và sáu thức) cho đến mười tám pháp bất cộng cũng không thể nói ra được, trong pháp hòa hợp cũng không có gì để nói ra được.

 Bạch Thế Tôn! Ví như giấc mộng, trong các pháp không thể nói ra được; tiếng vang, cái bóng, sóng nắng, vật hóa hiện, trong các pháp cũng không thể nói ra được. Ví như cái tên 'hư không', cũng không có pháp nào để nói ra được. Bạch Thế Tôn! Như tên gọi đất, nước, lửa, gió, cũng không có pháp nào để nói ra được. Tên gọi giới, tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú một chỗ), trí tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (sự thấy biết rằng mình đã giải thoát), cũng không có pháp nào để nói ra được. Như tên gọi Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất của hàng Thanh văn, người đã vào dòng thánh), cho đến tên gọi A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Bích-chi Phật (người tự giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, chỉ lo tự giải thoát), cũng không có pháp nào để nói ra được. Như tên Phật, tên Pháp, cũng không có pháp nào để nói ra được. Tức là dù thiện hay bất thiện, dù thường hay vô thường, dù khổ hay vui, dù ngã (có cái tôi thật) hay vô ngã, dù tịch diệt hay xa lìa, dù có hay không, cũng đều như thế.

 Bạch Thế Tôn! Vì nghĩa ấy mà con hối ngại trong lòng: tướng hợp tan của tất cả các pháp đều không thể tìm được, thì làm sao đặt tên cho Bồ-tát mà nói đây là Bồ-tát? Bạch Thế Tôn! Chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Vì sao vậy? Vì chữ ấy không có gì cả. Vì thế, chữ ấy không trụ, cũng không phải là không trụ. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghe giảng Bát-nhã Ba-la-mật có tướng như thế, nghĩa như thế, mà tâm không chìm đắm nản lòng, không hối tiếc, không kinh hãi, không sợ, không khiếp, thì nên biết Bồ-tát ấy chắc chắn đã đứng trong tính A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật), vì đã đứng trong pháp không trụ.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ (dừng lại, bám vào) nơi sắc, không nên trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ nơi mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; không nên trụ nơi sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; không nên trụ nơi nhãn thức cho đến ý thức; không nên trụ nơi nhãn xúc cho đến ý xúc; không nên trụ nơi các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của nhãn xúc cho đến các cảm thọ sinh ra do nhân duyên của ý xúc; không nên trụ nơi địa chủng (yếu tố đất, tính cứng chắc), thủy chủng (yếu tố nước), hỏa chủng (yếu tố lửa), phong chủng (yếu tố gió), không chủng (yếu tố khoảng trống), thức chủng (yếu tố nhận biết); không nên trụ nơi vô minh cho đến già chết. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì sắc thì tướng sắc là không (trống rỗng, không có tự thể). Thọ, tưởng, hành, thức thì tướng thức là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của sắc không gọi là sắc, lìa cái không cũng không có sắc. Sắc tức là không, không tức là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức: cái không của thức không gọi là thức, lìa cái không cũng không có thức. Thức tức là không, không tức là thức. Cho đến già chết thì tướng già chết là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của già chết không gọi là già chết, lìa cái không cũng không có già chết. Già chết tức là không, không tức là già chết. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi sắc, cho đến không nên trụ nơi già chết.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi tứ niệm xứ. Vì sao vậy? Vì tứ niệm xứ thì tướng tứ niệm xứ là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của tứ niệm xứ không gọi là tứ niệm xứ, lìa cái không cũng không có tứ niệm xứ. Tứ niệm xứ tức là không, không tức là tứ niệm xứ. Cho đến mười tám pháp bất cộng cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi tứ niệm xứ cho đến mười tám pháp bất cộng.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi Đàn-na Ba-la-mật (hoàn thành việc bố thí), không nên trụ nơi Thi-la Ba-la-mật (hoàn thành việc giữ giới), Sằn-đề Ba-la-mật (hoàn thành việc nhẫn nhục), Tì-lê-da Ba-la-mật (hoàn thành việc tinh tấn), Thiền-na Ba-la-mật (hoàn thành việc thiền định), Bát-nhã Ba-la-mật. Vì sao vậy? Vì Đàn-na Ba-la-mật thì tướng Đàn-na Ba-la-mật là không, cho đến Bát-nhã Ba-la-mật thì tướng Bát-nhã Ba-la-mật là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của Đàn-na Ba-la-mật không gọi là Đàn-na Ba-la-mật, lìa cái không cũng không có Đàn-na Ba-la-mật. Đàn-na Ba-la-mật tức là không, không tức là Đàn-na Ba-la-mật. Cho đến Bát-nhã Ba-la-mật cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi sáu Ba-la-mật.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi văn tự. Không nên trụ nơi các môn chữ đủ loại như môn một chữ, môn hai chữ (các pháp môn lấy từng chữ cái làm chỗ khởi đầu để quán xét nghĩa lý). Vì sao vậy? Vì các chữ thì tướng của các chữ là không. Cũng như đã nói ở trên.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi các thần thông (các năng lực siêu phàm). Vì sao vậy? Vì các thần thông thì tướng các thần thông là không. Cái không của thần thông không gọi là thần thông, lìa cái không cũng không có thần thông. Thần thông tức là không, không tức là thần thông. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi các thần thông.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi ý 'sắc là vô thường (đổi thay, không còn mãi)', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là vô thường'. Vì sao vậy? Vì vô thường thì tướng vô thường là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của vô thường không gọi là vô thường, lìa cái không cũng không có vô thường. Vô thường tức là không, không tức là vô thường. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi ý 'sắc là vô thường', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là vô thường'. Không nên trụ nơi ý 'sắc là khổ', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là khổ'. Không nên trụ nơi ý 'sắc là vô ngã', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là vô ngã'. Không nên trụ nơi ý 'sắc là không', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là không'. Không nên trụ nơi ý 'sắc là tịch diệt', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là tịch diệt'. Không nên trụ nơi ý 'sắc là xa lìa', không nên trụ nơi ý 'thọ, tưởng, hành, thức là xa lìa'. Cũng như đã nói ở trên.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi như. Vì sao vậy? Vì như thì tướng như là không. Bạch Thế Tôn! Tướng không của như không gọi là như, lìa cái không cũng không có như. Như tức là không, không tức là như. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi pháp tính, pháp tướng, pháp vị, thực tế. Vì sao vậy? Vì thực tế thì thực tế là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của thực tế không gọi là thực tế, lìa cái không cũng không có thực tế. Thực tế tức là không, không tức là thực tế.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi tất cả các môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi điều đã nghe không quên), không nên trụ nơi tất cả các môn tam-muội. Vì sao vậy? Vì môn Đà-la-ni thì tướng môn Đà-la-ni là không, môn tam-muội thì tướng môn tam-muội là không. Bạch Thế Tôn! Cái không của môn Đà-la-ni, môn tam-muội không gọi là môn Đà-la-ni, môn tam-muội; lìa cái không cũng không có môn Đà-la-ni, môn tam-muội. Môn Đà-la-ni, môn tam-muội tức là không, không tức là môn Đà-la-ni, môn tam-muội. Bạch Thế Tôn! Do nhân duyên ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì không nên trụ nơi như, cho đến môn Đà-la-ni, môn tam-muội.

 "Bạch Thế Tôn! Như có Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, vì không có phương tiện (cách khéo léo, trí khéo), nên dùng tâm chấp ta, chấp tôi mà trụ nơi sắc; Bồ-tát ấy là đang tạo ra hành động đối với sắc (tức bám vào tướng của sắc mà hành). Dùng tâm chấp ta, chấp tôi mà trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức; Bồ-tát ấy là đang tạo ra hành động đối với thức. Nếu Bồ-tát tạo ra hành động như thế, thì không nhận lãnh được Bát-nhã Ba-la-mật, cũng không đầy đủ được Bát-nhã Ba-la-mật. Vì không đầy đủ Bát-nhã Ba-la-mật, nên không thể thành tựu Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật). Bạch Thế Tôn! Như có Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, vì không có phương tiện, nên dùng tâm chấp ta, chấp tôi mà trụ nơi mười hai nhập (sáu căn và sáu trần) cho đến môn Đà-la-ni, môn tam-muội; Bồ-tát ấy là đang tạo ra hành động đối với mười hai nhập cho đến môn Đà-la-ni, môn tam-muội. Nếu Bồ-tát tạo ra hành động như thế, thì không nhận lãnh được Bát-nhã Ba-la-mật, cũng không đầy đủ được Bát-nhã Ba-la-mật. Vì không đầy đủ Bát-nhã Ba-la-mật, nên không thể thành tựu Tát-bà-nhã.

 Vì sao vậy? Vì sắc là cái không thể nắm giữ, thọ, tưởng, hành, thức là cái không thể nắm giữ. Sắc không nắm giữ được thì không phải là sắc, vì tính của nó là không. Thọ, tưởng, hành, thức không nắm giữ được thì không phải là thức, vì tính của nó là không. Mười hai nhập là cái không thể nắm giữ, cho đến môn Đà-la-ni, môn tam-muội là cái không thể nắm giữ; mười hai nhập không nắm giữ được thì không phải là mười hai nhập, cho đến môn Đà-la-ni, môn tam-muội không nắm giữ được thì không phải là môn Đà-la-ni, môn tam-muội, vì tính của chúng là không. Bát-nhã Ba-la-mật cũng không thể nắm giữ; Bát-nhã Ba-la-mật không nắm giữ được thì không phải là Bát-nhã Ba-la-mật, vì tính của nó là không. Như thế, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì nên quán các pháp có tính là không. Quán như thế thì tâm không có chỗ để hành; đó gọi là Bất thọ tam-muội (định không nhận lấy, không nắm giữ bất cứ pháp nào) của Bồ-tát Ma-ha-tát, có công dụng rộng lớn, không chung với hàng Thanh văn, Bích-chi Phật.

 Trí tuệ Tát-bà-nhã ấy cũng không thể nắm giữ, vì nội không (cái bên trong như sáu căn là không), ngoại không (cái bên ngoài như sáu trần là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (ngay cái 'không' cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), đệ nhất nghĩa không (chân lý cao nhất như Niết-bàn cũng là không), hữu vi không (những gì do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (những gì không do nhân duyên tạo thành cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô thủy không (cái không có khởi đầu cũng là không), tán không (cái do các phần hợp lại rồi tan rã là không), tính không (bản tính các pháp là không), tự tướng không (đặc tướng riêng của mỗi pháp là không), chư pháp không (tất cả các pháp là không), bất khả đắc không (cái không thể nắm bắt cũng là không), vô pháp không (cái không có là không), hữu pháp không (cái có là không), vô pháp hữu pháp không (cả cái không có lẫn cái có đều là không). Vì sao vậy? Vì Tát-bà-nhã ấy không thể dùng sự hành theo tướng mà đạt được, vì hành theo tướng thì có nhơ bẩn. Thế nào là tướng nhơ bẩn? Tướng của sắc cho đến tướng của môn Đà-la-ni, môn tam-muội, đó gọi là tướng nhơ bẩn. Nếu nhận lấy hay tu tập những tướng ấy mà có thể đạt được Tát-bà-nhã, thì phạm chí Tiên-ni (một người tu theo đạo Bà-la-môn, ngoài Phật giáo, về sau tin theo lời Phật) đã không bao giờ sinh lòng tin đối với nhất thiết trí (trí biết tất cả).

 Thế nào là lòng tin? Là tin Bát-nhã Ba-la-mật, phân biệt, hiểu biết, cân nhắc, suy nghĩ, không dùng pháp có tướng, cũng không dùng pháp không tướng. Như thế, phạm chí Tiên-ni không chấp lấy tướng mà đứng trong tín hạnh (lối tu nương theo lòng tin), dùng trí hiểu rõ tính không mà đi vào tướng của các pháp, không nắm giữ sắc, không nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì các pháp tự tướng vốn là không, nên không thể nắm giữ được. Phạm chí Tiên-ni ấy không phải nhờ quán xét bên trong mà thấy được trí tuệ này, không phải nhờ quán xét bên ngoài mà thấy được trí tuệ này, không phải nhờ quán xét cả trong lẫn ngoài mà thấy được trí tuệ này, cũng không phải nhờ quán xét mà không có trí tuệ mà thấy được trí tuệ này. Vì sao vậy? Vì phạm chí không thấy pháp ấy: người biết, pháp được biết, và chỗ biết (?). Phạm chí ấy không phải thấy trí tuệ này trong sắc bên trong, không phải thấy trí tuệ này trong thọ, tưởng, hành, thức bên trong; không phải thấy trí tuệ này trong sắc bên ngoài, không phải thấy trí tuệ này trong thọ, tưởng, hành, thức bên ngoài; không phải thấy trí tuệ này trong sắc cả trong lẫn ngoài, không phải thấy trí tuệ này trong thọ, tưởng, hành, thức cả trong lẫn ngoài; cũng không phải thấy trí tuệ này ở chỗ lìa sắc, thọ, tưởng, hành, thức; vì trong lẫn ngoài đều là không. Phạm chí Tiên-ni ở trong đó, tâm được tin hiểu đối với nhất thiết trí. Vì thế, phạm chí tin vào thực tướng của các pháp, vì tất cả các pháp đều không thể nắm bắt. Tin hiểu như thế rồi, thì không có pháp nào để nắm giữ. Các pháp không có tướng, vì không có sự nhớ nghĩ. Phạm chí ấy đối với các pháp cũng không có gì đạt được, không lấy không bỏ, vì việc lấy và bỏ đều không thể có. Phạm chí ấy cũng không nghĩ đến trí tuệ, vì tướng của các pháp là không có sự nghĩ tưởng.

 Bạch Thế Tôn! Đó gọi là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát. Vì không có sự vượt qua từ bờ này sang bờ kia (?), nên Bồ-tát ấy không nắm giữ sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Vì không nắm giữ tất cả các pháp, nên cho đến các môn Đà-la-ni, môn tam-muội cũng không nắm giữ. Vì không nắm giữ tất cả các pháp, nên Bồ-tát ấy ở trong đó cũng không lấy Niết-bàn (sự dứt hết phiền não, ra khỏi sống chết) để nhập vào, vì chưa đầy đủ tứ niệm xứ cho đến tám chi thánh đạo, chưa đầy đủ mười lực cho đến mười tám pháp bất cộng. Vì sao vậy? Vì tứ niệm xứ ấy không phải là tứ niệm xứ, cho đến mười tám pháp bất cộng không phải là mười tám pháp bất cộng; các pháp ấy chẳng phải là pháp, cũng chẳng phải không phải là pháp. Đó gọi là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát: không nắm giữ sắc, cho đến không nắm giữ mười tám pháp bất cộng.

 "Lại nữa, bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã Ba-la-mật thì nên suy nghĩ như thế này: 'Cái gì là Bát-nhã Ba-la-mật? Vì sao gọi là Bát-nhã Ba-la-mật? Bát-nhã Ba-la-mật ấy là của ai?' Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà nghĩ như thế này: 'Pháp nào không có gì cả, không thể nắm bắt, thì đó là Bát-nhã Ba-la-mật.'"

 Bấy giờ Xá-lợi-phất (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi Tu-bồ-đề: "Pháp nào là không có gì cả, không thể nắm bắt?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Bát-nhã Ba-la-mật là pháp không có gì cả, không thể nắm bắt; Thiền-na Ba-la-mật, Tì-lê-da Ba-la-mật, Sằn-đề Ba-la-mật, Thi-la Ba-la-mật, Đàn-na Ba-la-mật là pháp không có gì cả, không thể nắm bắt; vì nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, đệ nhất nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô thủy không, tán không, tính không, tự tướng không, chư pháp không, bất khả đắc không, vô pháp không, hữu pháp không, vô pháp hữu pháp không. Này Xá-lợi-phất! Pháp sắc không có gì cả, không thể nắm bắt; pháp thọ, tưởng, hành, thức không có gì cả, không thể nắm bắt; pháp nội không không có gì cả, không thể nắm bắt; cho đến pháp vô pháp hữu pháp không không có gì cả, không thể nắm bắt. Này Xá-lợi-phất! Pháp tứ niệm xứ không có gì cả, không thể nắm bắt; cho đến mười tám pháp bất cộng không có gì cả, không thể nắm bắt. Này Xá-lợi-phất! Pháp các thần thông không có gì cả, không thể nắm bắt; pháp chân như không có gì cả, không thể nắm bắt; pháp tính, pháp tướng, pháp vị, pháp trụ (pháp luôn an trụ như vậy, không đổi), thực tế, những pháp ấy không có gì cả, không thể nắm bắt. Này Xá-lợi-phất! Phật không có gì cả, không thể nắm bắt; pháp Tát-bà-nhã không có gì cả, không thể nắm bắt; pháp nhất thiết chủng trí (trí biết rõ mọi loại, mọi chi tiết của tất cả các pháp, tức trí trọn vẹn của Phật) không có gì cả, không thể nắm bắt; vì nội không cho đến vô pháp hữu pháp không. Này Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát suy nghĩ như thế, quán xét như thế mà tâm không chìm đắm, không hối tiếc, không kinh hãi, không sợ, không khiếp, thì nên biết Bồ-tát ấy không lìa hạnh Bát-nhã Ba-la-mật."

 Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Do nhân duyên gì mà biết được Bồ-tát ấy không lìa hạnh Bát-nhã Ba-la-mật?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Vì sắc lìa tính của sắc, thọ, tưởng, hành, thức lìa tính của thức, sáu Ba-la-mật lìa tính của sáu Ba-la-mật, cho đến thực tế lìa tính của thực tế."

 Xá-lợi-phất lại hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là tính của sắc? Thế nào là tính của thọ, tưởng, hành, thức? Thế nào cho đến là tính của thực tế?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Không có gì cả, đó là tính của sắc; không có gì cả, đó là tính của thọ, tưởng, hành, thức; cho đến không có gì cả, đó là tính của thực tế. Này Xá-lợi-phất! Do nhân duyên ấy, nên biết sắc lìa tính của sắc, thọ, tưởng, hành, thức lìa tính của thức, cho đến thực tế lìa tính của thực tế. Này Xá-lợi-phất! Sắc cũng lìa tướng của sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng lìa tướng của thức, cho đến thực tế cũng lìa tướng của thực tế. Tướng cũng lìa tướng, tính cũng lìa tính."

 Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát nếu học như thế, thì sẽ thành tựu được Tát-bà-nhã chăng?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế, thì sẽ thành tựu được Tát-bà-nhã. Vì sao vậy? Vì các pháp không sinh ra, không thành tựu."

 Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Do nhân duyên gì mà các pháp không sinh ra, không thành tựu?"

 Tu-bồ-đề đáp: "Sắc thì cái sắc là không, nên sự sinh ra và thành tựu của sắc ấy không thể nắm bắt. Thọ, tưởng, hành, thức thì cái thức là không, nên sự sinh ra và thành tựu của thức ấy không thể nắm bắt. Cho đến thực tế thì cái thực tế là không, nên sự sinh ra và thành tựu của thực tế ấy không thể nắm bắt. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế thì dần dần gần đến Tát-bà-nhã, dần dần được thân thanh tịnh, tâm thanh tịnh, tướng thanh tịnh (hình tướng bên ngoài trong sạch, đẹp đẽ). Vì dần dần được thân thanh tịnh, tâm thanh tịnh, tướng thanh tịnh, nên Bồ-tát ấy không sinh tâm đắm nhiễm, không sinh tâm giận dữ, không sinh tâm ngu mê, không sinh tâm kiêu mạn, không sinh tâm keo kiệt tham lam, không sinh tâm tà kiến. Vì Bồ-tát ấy không sinh tâm đắm nhiễm cho đến không sinh tâm tà kiến, nên không bao giờ sinh vào bụng mẹ, mà luôn được hóa sinh (sinh ra tự nhiên, không qua thai mẹ, như được hóa hiện). Bồ-tát ấy đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, thành tựu chúng sinh (giáo hóa, giúp chúng sinh tu thành), làm thanh tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước nơi mình sẽ thành Phật được trong sạch, tốt đẹp), cho đến khi đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật) cũng không bao giờ lìa xa chư Phật. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã Ba-la-mật như thế, nên học Bát-nhã Ba-la-mật như thế."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video