Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, phẩm Cú Nghĩa, thứ mười hai (phẩm nói về "nghĩa của danh từ", tức cái mà chữ "Bồ-tát" chỉ đến).
Bấy giờ Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu nhất về lẽ "không") bạch Phật rằng: "Thế Tôn (danh hiệu tôn kính gọi Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Thế nào là cú nghĩa của Bồ-tát (cái thực thể mà danh từ "Bồ-tát" chỉ đến; Bồ-tát là người phát nguyện tu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh)?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Không có cú nghĩa, đó chính là cú nghĩa của Bồ-tát. Vì sao? Vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật) không có chỗ nào là nơi danh từ chỉ đến, cũng không có ngã (cái "tôi" chân thật, thường còn, làm chủ); vì thế, không có cú nghĩa chính là cú nghĩa của Bồ-tát. Tu-bồ-đề! Ví như chim bay giữa hư không không để lại dấu vết, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Ví như những gì thấy trong mộng không có nơi chốn, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Ví như trò ảo thuật không có thực chất, như sóng nắng (ảo ảnh như nước lấp loáng trên đồng khi nắng gắt), như tiếng vang, như cái bóng, như vật do Phật hóa hiện, đều không có thực chất, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Ví như như (chân như: bộ mặt thật, như vốn vậy của sự vật), pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), pháp tướng (tướng chân thật của các pháp), pháp vị (vị trí cố định, trật tự bất biến của các pháp), thực tế (chỗ tột cùng của sự thật) đều không có thực thể, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Ví như sắc (phần vật chất, thân thể) của người huyễn (người do nhà ảo thuật biến hóa ra) không có thực thể, thọ, tưởng, hành, thức (bốn phần tinh thần: cảm nhận, nhận biết, ý muốn tạo tác, sự hay biết) của người huyễn không có thực thể; khi Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát bậc đại sĩ, có tâm nguyện lớn) thực hành Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ siêu việt đưa người qua bờ giác ngộ, thấy rõ mọi sự vật đều không có tự thể cố định), cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Như mắt của người huyễn không có thực thể, cho đến ý không có thực thể. Tu-bồ-đề! Như sắc (hình sắc, đối tượng của mắt) của người huyễn không có thực thể, cho đến pháp (đối tượng của ý) không có thực thể; cảm thọ sinh ra do nhân duyên nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) cho đến cảm thọ sinh ra do nhân duyên ý xúc không có thực thể; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như người huyễn khi thực hành nội không (cái không của các giác quan bên trong) không có thực thể, cho đến khi thực hành vô pháp hữu pháp không (cái không của cả những gì không có lẫn những gì có; cái cuối trong chuỗi mười tám cái 'không') không có thực thể; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như người huyễn thực hành tứ niệm xứ (bốn phép quán giữ chánh niệm: quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp) cho đến thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ chư Phật mới có) không có thực thể; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Như sắc của Đa-đà-a-già-độ, A-la-ha, Tam-miệu-tam-phật-đà (ba danh hiệu của Phật: Như Lai — bậc từ chân như mà đến; Ứng Cúng — bậc đáng được cúng dường; Chánh Biến Tri — bậc biết khắp và đúng mọi điều) không có thực thể, vì sắc ấy không có; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như thọ, tưởng, hành, thức của Đa-đà-a-già-độ, A-la-ha, Tam-miệu-tam-phật-đà không có thực thể, vì thức ấy không có; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như mắt của Phật không có nơi chốn, cho đến ý không có nơi chốn; sắc cho đến pháp không có nơi chốn; nhãn xúc cho đến cảm thọ sinh ra do nhân duyên ý xúc không có nơi chốn; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Như nội không của Phật không có nơi chốn, cho đến vô pháp hữu pháp không không có nơi chốn; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như tứ niệm xứ của Phật không có nơi chốn, cho đến thập bát bất cộng pháp không có nơi chốn; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như trong tính hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) không có nghĩa của tính vô vi (những gì không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), trong tính vô vi không có nghĩa của tính hữu vi; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như nghĩa không sinh không diệt không có nơi chốn; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như không tạo tác, không xuất hiện, không đạt được, không nhơ, không sạch đều không có nơi chốn; cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Pháp nào vì không sinh không diệt nên không có nơi chốn? Pháp nào vì không tạo tác, không xuất hiện, không đạt được, không nhơ, không sạch nên không có nơi chốn?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Sắc vì không sinh không diệt nên không có nơi chốn; thọ, tưởng, hành, thức vì không sinh không diệt nên không có nơi chốn; cho đến không nhơ không sạch cũng như vậy. Các nhập (sáu giác quan cùng sáu đối tượng) và các giới (mười tám yếu tố: sáu giác quan, sáu đối tượng, sáu loại hay biết) vì không sinh không diệt nên không có nơi chốn; cho đến không nhơ không sạch cũng như vậy. Tứ niệm xứ vì không sinh không diệt nên không có nơi chốn, cho đến không nhơ không sạch cũng như vậy; cho đến thập bát bất cộng pháp vì không sinh không diệt nên không có nơi chốn, cho đến không nhơ không sạch cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Như nghĩa thanh tịnh của tứ niệm xứ rốt ráo không thể nắm bắt được; Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như nghĩa thanh tịnh của tứ chánh cần (bốn sự siêng năng chân chính: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm sinh điều lành chưa có, nuôi lớn điều lành đã có) cho đến thập bát bất cộng pháp rốt ráo không thể nắm bắt được; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như trong sự thanh tịnh, ngã không thể nắm bắt được, vì ngã không có gì cả; cho đến trong sự thanh tịnh, người biết, người thấy (những tên gọi khác của cái "tôi") không thể nắm bắt được, vì cái biết, cái thấy ấy không có gì cả. Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Ví như khi mặt trời mọc thì không còn bóng tối; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Ví như lúc kiếp thiêu (lúc tận thế, lửa lớn thiêu cháy cả thế giới) thì không còn vật gì; khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Trong giới của Phật không có sự phạm giới. Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Tu-bồ-đề! Như trong định của Phật không có tâm tán loạn, trong tuệ của Phật không có ngu si, trong sự giải thoát của Phật không có sự chưa giải thoát, trong giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ rằng mình đã giải thoát) của Phật không có sự thiếu giải thoát tri kiến. Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Ví như trong ánh sáng của Phật thì ánh sáng mặt trời, mặt trăng không hiện ra; trong ánh sáng của Phật thì ánh sáng của các cõi trời: Tứ Vương thiên (cõi trời của bốn vị Thiên vương giữ bốn phương), Tam Thập Tam thiên (cõi trời Đao-lợi, có ba mươi ba vị trời), Dạ-ma thiên, Đâu-suất-đà thiên, Hóa Lạc thiên, Tha Hóa Tự Tại thiên (các tầng trời tiếp theo của cõi dục), Phạm Chúng thiên (tầng trời đầu của cõi sắc), cho đến A-ca-nị-tra thiên (tầng trời cao nhất của cõi sắc) cũng không hiện ra. Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cú nghĩa của Bồ-tát không có gì cả cũng như vậy. Vì sao? Vì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, Bồ-tát và cú nghĩa của Bồ-tát — tất cả các pháp ấy đều không hợp, không tan, không có hình sắc, không có hình dạng, không có đối ngại (không chiếm chỗ, không cản trở nhau), chỉ có một tướng, đó là vô tướng (không có tướng nào). Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát phải học và phải biết trong cái tướng không chướng ngại của tất cả các pháp."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Thế nào là tất cả các pháp? Thế nào là phải học, phải biết trong cái tướng không chướng ngại của tất cả các pháp?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Tất cả các pháp là: pháp thiện và pháp bất thiện, pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác) và pháp vô ký (pháp không thể xác định là thiện hay ác), pháp thế gian và pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian, dẫn đến giải thoát), pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn dẫn đến sinh tử) và pháp vô lậu (pháp không còn phiền não), pháp hữu vi và pháp vô vi, pháp cộng (pháp chung với phàm phu hoặc các bậc khác) và pháp bất cộng (pháp riêng có). Tu-bồ-đề! Đó gọi là tất cả các pháp. Bồ-tát ma-ha-tát phải học, phải biết trong cái tướng không chướng ngại của tất cả các pháp ấy."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thế Tôn! Thế nào gọi là pháp thiện thế gian?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Pháp thiện thế gian là: hiếu thuận cha mẹ, cúng dường sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế của Ấn Độ), kính trọng phụng sự bậc tôn trưởng; tạo phước bằng bố thí, tạo phước bằng giữ giới, tạo phước bằng tu thiền; khuyên bảo người khác làm việc phước, dùng cách khéo léo để sinh ra phước đức; mười đường lành (thập thiện đạo) của thế gian; chín tướng (chín phép quán thây chết để dứt lòng tham đắm thân xác) — tướng sình trương, tướng máu chảy, tướng hư hoại, tướng mủ thối rữa, tướng bầm xanh, tướng bị thú ăn, tướng rời rạc, tướng xương trắng, tướng bị thiêu đốt; tứ thiền (bốn tầng thiền định của cõi sắc); tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không ngằn mé: từ — thương yêu ban vui, bi — xót thương cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui của người, xả — buông bỏ, bình đẳng); tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi vô sắc, chỉ còn tâm thức); niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng, niệm giới, niệm xả (nhớ nghĩ đến việc bố thí, buông xả), niệm thiên (nhớ nghĩ đến các cõi trời), niệm thiện, niệm an-ban (theo dõi hơi thở ra vào), niệm thân, niệm chết. Đó gọi là pháp thiện thế gian.
Thế nào là pháp bất thiện? Giết hại mạng sống của kẻ khác, lấy của không được cho, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi (đâm thọc gây chia rẽ), nói lời độc ác, nói không đúng lúc (nói lời vô ích, thêu dệt), tham lam, giận dữ hại người, tà kiến (cách thấy sai lầm); mười đường bất thiện ấy và các điều tương tự, gọi là pháp bất thiện. Thế nào là pháp hữu ký? Hoặc pháp thiện, hoặc pháp bất thiện, gọi là pháp hữu ký. Thế nào là pháp vô ký? Việc làm của thân, lời nói của miệng, ý nghĩ của tâm thuộc loại vô ký; tứ đại (bốn yếu tố vật chất: đất, nước, lửa, gió) thuộc loại vô ký; năm ấm (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), mười hai nhập, mười tám giới thuộc loại vô ký; quả báo thuộc loại vô ký — đó gọi là pháp vô ký. Thế nào gọi là pháp thế gian? Pháp thế gian là năm ấm, mười hai nhập, mười tám giới, mười đường lành, tứ thiền, tứ vô lượng tâm, tứ vô sắc định — đó gọi là pháp thế gian.
Thế nào gọi là pháp xuất thế gian? Là tứ niệm xứ, tứ chánh cần, tứ như ý túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: tin, tinh tấn, nhớ nghĩ đúng, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), thất giác phần (bảy yếu tố giác ngộ), bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính của bậc thánh); không giải thoát môn, vô tướng giải thoát môn, vô tác giải thoát môn (ba cửa giải thoát: quán mọi pháp là không, không có tướng, không có gì để mong cầu tạo tác); ba vô lậu căn (ba căn không phiền não) — vị tri dục tri căn (căn của người đang muốn biết điều chưa biết, tức bậc mới vào đạo thánh), tri căn (căn của người đã biết, đang tu tiếp), tri dĩ căn (căn của người đã biết xong, tức A-la-hán); ba tam-muội (ba loại định) — tam-muội có giác có quán (còn có sự tìm xét thô và dò xét tế), tam-muội không giác có quán (chỉ còn dò xét tế), tam-muội không giác không quán (không còn tìm xét và dò xét); minh (trí sáng suốt), giải thoát, niệm, tuệ, chánh ức (nhớ nghĩ chân chính); tám bối xả (tám phép định giúp quay lưng, buông bỏ sự bám chấp).
Tám bối xả là gì? Bên trong có tướng sắc (nhận biết thân mình), quán sắc bên ngoài, là bối xả thứ nhất. Bên trong không còn tướng sắc, quán sắc bên ngoài, là bối xả thứ hai. Tịnh bối xả (quán cảnh thanh tịnh), tự thân chứng nghiệm, là bối xả thứ ba. Vượt qua mọi tướng sắc, diệt mọi tướng đối ngại, không nghĩ đến mọi tướng sai khác, đi vào Vô biên hư không xứ (tầng định thấy hư không vô tận), là bối xả thứ tư. Vượt qua toàn bộ Vô biên hư không xứ, đi vào Vô biên thức xứ (tầng định thấy thức vô tận), là bối xả thứ năm. Vượt qua toàn bộ Vô biên thức xứ, đi vào Vô sở hữu xứ (tầng định thấy không có gì cả), là bối xả thứ sáu. Vượt qua toàn bộ Vô sở hữu xứ, đi vào Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (tầng định không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng, tầng cao nhất của cõi vô sắc), là bối xả thứ bảy. Vượt qua toàn bộ Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, đi vào Diệt thọ tưởng định (định dứt hẳn mọi cảm thọ và nhận biết), là bối xả thứ tám.
Lại có cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự, không xen tâm khác vào). Chín tầng là gì? Lìa dục, lìa các pháp ác bất thiện, có giác có quán, có niềm vui và an lạc sinh ra do lìa dục, đi vào Sơ thiền (tầng thiền thứ nhất). Diệt các giác quán, bên trong trong sạch, tâm chuyên nhất, không giác không quán, có niềm vui và an lạc sinh ra từ định, đi vào Nhị thiền. Vì lìa niềm vui mừng nên an trú trong xả, thân cảm nhận an lạc — điều mà bậc thánh nói là 'có xả, có chánh niệm, an trú trong lạc' — đi vào Tam thiền. Vì dứt khổ và lạc, vì trước đó đã diệt lo và mừng, nên không khổ không lạc, xả và niệm đều thanh tịnh, đi vào Tứ thiền. Vượt qua mọi tướng sắc, diệt mọi tướng đối ngại, không nghĩ đến mọi tướng sai khác, đi vào Vô biên hư không xứ. Vượt qua toàn bộ Vô biên hư không xứ, đi vào Vô biên thức xứ. Vượt qua toàn bộ Vô biên thức xứ, đi vào Vô sở hữu xứ. Vượt qua toàn bộ Vô sở hữu xứ, đi vào Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ. Vượt qua toàn bộ Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ, đi vào Diệt thọ tưởng định.
Lại có pháp xuất thế gian khác là nội không cho đến vô pháp hữu pháp không, mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều Phật tự tin không chút sợ hãi khi thuyết pháp), bốn vô ngại trí (bốn trí tuệ thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), thập bát bất cộng pháp, nhất thiết trí (trí biết tất cả) — đó gọi là pháp xuất thế gian.
Thế nào là pháp hữu lậu? Là năm thọ ấm (năm ấm do bám chấp mà có), mười hai nhập, mười tám giới, sáu chủng (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức), sáu xúc, sáu thọ (sáu loại tiếp xúc và sáu loại cảm thọ từ sáu giác quan), tứ thiền cho đến tứ vô sắc định — đó gọi là pháp hữu lậu. Thế nào là pháp vô lậu? Là tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp và nhất thiết trí — đó gọi là pháp vô lậu. Thế nào là pháp hữu vi? Là những pháp có sinh, có trụ, có diệt: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc (ba cõi: cõi còn ham dục, cõi còn thân vi tế, cõi chỉ còn tâm thức), năm ấm cho đến cảm thọ sinh ra do nhân duyên ý xúc, tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp và nhất thiết trí — đó gọi là pháp hữu vi. Thế nào là pháp vô vi? Là không sinh, không trụ, không diệt; như tham hết, sân hết, si hết; như, bất dị (không khác), pháp tướng, pháp tính, pháp vị, thực tế — đó gọi là pháp vô vi.
Thế nào là pháp cộng? Là tứ thiền, tứ vô lượng tâm, tứ vô sắc định; những pháp như thế gọi là pháp cộng (chung cả với phàm phu). Thế nào gọi là pháp bất cộng? Là tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp — đó gọi là pháp bất cộng. Bồ-tát ma-ha-tát đối với các pháp mà tự tướng (tướng riêng của chính nó) vốn là không ấy, không nên bám chấp, vì chúng không lay động; Bồ-tát cũng phải biết tất cả các pháp không có hai tướng, vì chúng không lay động. Đó gọi là nghĩa của Bồ-tát."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video