Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh về trí tuệ lớn đưa người sang bờ bên kia; Bát-nhã là trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật, Ba-la-mật nghĩa là "đến bờ bên kia", tức vượt khỏi vòng sinh tử để đến giác ngộ), phẩm Không Sinh (Vô Sinh), thứ hai mươi sáu.
Bấy giờ tuệ mạng (tiếng tôn xưng một vị tu sĩ lấy trí tuệ làm sự sống của mình) Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, được xem là trí tuệ bậc nhất) nói với Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lý "không"): "Bồ-tát Ma-ha-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; "Ma-ha-tát" nghĩa là bậc lớn) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà quán sát các pháp (mọi sự vật, hiện tượng). Thế nào là Bồ-tát? Thế nào là Bát-nhã Ba-la-mật? Thế nào là quán sát?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Ông hỏi thế nào là Bồ-tát? Vì muốn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn khắp, tức quả vị Phật), người ấy phát tâm lớn, vì thế gọi là Bồ-tát. Người ấy cũng biết mọi pháp và tướng của mọi phương diện, mà ở trong đó cũng không dính mắc. Biết tướng của sắc (phần vật chất: thân thể và mọi thứ có hình tướng) mà cũng không dính mắc, cho đến biết tướng của thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất đặc biệt chỉ riêng Phật mới có, không chung với các bậc khác) mà cũng không dính mắc."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là tướng của mọi pháp?"
Tu-bồ-đề đáp: "Nếu dùng tên gọi, dùng sự hòa hợp của nhân duyên (nhiều điều kiện gom lại) v.v. mà biết các pháp: đây là sắc, đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp (âm thanh, mùi, vị, cảm giác chạm, và đối tượng của ý — cùng với sắc là sáu cảnh); đây là bên trong, đây là bên ngoài; đây là pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), đây là pháp vô vi (pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt) — dùng tướng của tên gọi và lời nói như thế mà biết các pháp, thì gọi là biết tướng của các pháp.
Như ông Xá-lợi-phất hỏi thế nào là Bát-nhã Ba-la-mật? Vì xa lìa, nên gọi là Bát-nhã Ba-la-mật. Xa lìa pháp gì? Xa lìa ấm, giới, nhập (ấm là năm uẩn — năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức; giới là mười tám giới — sáu giác quan, sáu cảnh, sáu loại cái biết; nhập là mười hai nhập — sáu giác quan và sáu cảnh), xa lìa Đàn-na Ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn) cho đến Thiền-na Ba-la-mật (hạnh thiền định), xa lìa nội không (sự trống rỗng của các giác quan bên trong; là loại đầu trong mười tám loại "không") cho đến vô pháp hữu pháp không (loại cuối trong mười tám loại "không": cái không của cả pháp không có lẫn pháp có). Vì thế, xa lìa gọi là Bát-nhã Ba-la-mật.
Lại nữa, xa lìa tứ niệm xứ (bốn chỗ quán niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), cho đến xa lìa thập bát bất cộng pháp, xa lìa nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp một cách tổng quát). Vì lý do đó, xa lìa gọi là Bát-nhã Ba-la-mật.
Như ông Xá-lợi-phất hỏi thế nào là quán sát? Này Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, quán sắc chẳng phải thường, chẳng phải vô thường (không thường còn); chẳng phải vui, chẳng phải khổ; chẳng phải ngã (cái ta thật có), chẳng phải vô ngã; chẳng phải không, chẳng phải chẳng không; chẳng phải có tướng, chẳng phải không tướng; chẳng phải tạo tác, chẳng phải không tạo tác; chẳng phải tịch diệt (vắng lặng, dứt hết), chẳng phải chẳng tịch diệt; chẳng phải lìa, chẳng phải chẳng lìa. Thọ (cảm nhận), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (cái biết phân biệt) cũng như vậy.
Đàn-na Ba-la-mật cho đến Bát-nhã Ba-la-mật, nội không cho đến vô pháp hữu pháp không, tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp, tất cả tam-muội môn (các pháp môn thiền định; tam-muội là trạng thái tâm định chuyên nhất), tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, tức năng lực ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn giáo pháp) cho đến nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật, biết trọn vẹn mọi pháp ở mọi phương diện, mọi chi tiết), đều quán là chẳng phải thường, chẳng phải vô thường; chẳng phải vui, chẳng phải khổ; chẳng phải ngã, chẳng phải vô ngã; chẳng phải không, chẳng phải chẳng không; chẳng phải có tướng, chẳng phải không tướng; chẳng phải tạo tác, chẳng phải không tạo tác; chẳng phải tịch diệt, chẳng phải chẳng tịch diệt; chẳng phải lìa, chẳng phải chẳng lìa. Này Xá-lợi-phất! Đó gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật quán sát các pháp."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì lý do gì mà sắc không sinh thì chẳng phải là sắc, thọ, tưởng, hành, thức không sinh thì chẳng phải là thức, cho đến nhất thiết chủng trí không sinh thì chẳng phải là nhất thiết chủng trí?"
Tu-bồ-đề đáp: "Sắc thì tướng của sắc là không; trong cái không của sắc, không có sắc, không có sinh. Vì lý do đó, sắc không sinh thì chẳng phải là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức thì tướng của thức là không; trong cái không của thức, không có thức, không có sinh. Vì lý do đó, thọ, tưởng, hành, thức không sinh thì chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức.
Này Xá-lợi-phất! Đàn-na Ba-la-mật thì tướng của Đàn-na Ba-la-mật là không; trong cái không của Đàn-na Ba-la-mật, không có Đàn-na Ba-la-mật, không có sinh. Thi-la Ba-la-mật (hạnh trì giới), Sằn-đề Ba-la-mật (hạnh nhẫn nhục), Tỳ-lê-da Ba-la-mật (hạnh tinh tấn), Thiền-na Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật thì tướng của Bát-nhã Ba-la-mật là không; trong cái không của Bát-nhã Ba-la-mật, không có Bát-nhã Ba-la-mật, không có sinh. Vì lý do đó, này Xá-lợi-phất, Bát-nhã Ba-la-mật không sinh thì chẳng phải là Bát-nhã Ba-la-mật. Nội không cho đến vô pháp hữu pháp không, tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp, nhất thiết chủng trí cũng như vậy. Vì lý do đó, nội không không sinh thì chẳng phải là nội không, cho đến nhất thiết chủng trí không sinh thì chẳng phải là nhất thiết chủng trí."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì lý do gì mà ông nói sắc không hai thì chẳng phải là sắc, thọ, tưởng, hành, thức không hai thì chẳng phải là thức, cho đến nhất thiết chủng trí không hai thì chẳng phải là nhất thiết chủng trí?"
Tu-bồ-đề đáp: "Cái sắc có được và cái không hai có được, cái thọ, tưởng, hành, thức có được và cái không hai có được — tất cả các pháp ấy đều không hợp, không tan, không màu sắc, không hình dáng, không đối ngại (không ngăn chướng lẫn nhau), chỉ một tướng, tức là không tướng. Mắt cho đến nhất thiết chủng trí cũng như vậy. Vì lý do đó, này Xá-lợi-phất, sắc không hai thì chẳng phải là sắc, thọ, tưởng, hành, thức không hai thì chẳng phải là thức, cho đến nhất thiết chủng trí không hai thì chẳng phải là nhất thiết chủng trí."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Vì lý do gì mà ông nói sắc này được xếp vào hàng các pháp không hai, thọ, tưởng, hành, thức được xếp vào hàng các pháp không hai, cho đến nhất thiết chủng trí được xếp vào hàng các pháp không hai?"
Tu-bồ-đề đáp: "Sắc chẳng khác không sinh, không sinh chẳng khác sắc; sắc chính là không sinh, không sinh chính là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức chẳng khác không sinh, không sinh chẳng khác thức; thức chính là không sinh, không sinh chính là thức. Vì lý do đó, này Xá-lợi-phất, sắc được xếp vào hàng các pháp không hai, thọ, tưởng, hành, thức được xếp vào hàng các pháp không hai, cho đến nhất thiết chủng trí cũng như vậy."
Bấy giờ Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian kính trọng)! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà quán sát các pháp như thế, khi ấy thấy sắc không sinh, vì rốt ráo (hoàn toàn, đến tận cùng) trong sạch; thấy thọ, tưởng, hành, thức không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Thấy cái "ta" không sinh, cho đến "người biết", "người thấy" (các cách gọi khác nhau về một cái "ta" mà người ta chấp là có thật) không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Thấy Đàn-na Ba-la-mật không sinh, cho đến Bát-nhã Ba-la-mật không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Thấy nội không không sinh, cho đến vô pháp hữu pháp không không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Thấy tứ niệm xứ không sinh, cho đến thập bát bất cộng pháp không sinh, vì rốt ráo trong sạch.
Thấy tất cả tam-muội, tất cả đà-la-ni không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Cho đến thấy nhất thiết chủng trí không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Thấy phàm phu (người thường chưa giác ngộ) và pháp của phàm phu không sinh, vì rốt ráo trong sạch. Thấy Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của hàng Thanh văn — người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát; nghĩa là "vào dòng thánh") và pháp Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, nghĩa là "còn trở lại một lần", chỉ còn tái sinh cõi người một lần nữa) và pháp Tư-đà-hàm, A-na-hàm (quả vị thứ ba, nghĩa là "không trở lại", không còn tái sinh vào cõi dục) và pháp A-na-hàm, A-la-hán (quả vị cao nhất của Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) và pháp A-la-hán, Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán lý nhân duyên, không cần thầy dạy) và pháp Bích-chi Phật, Bồ-tát và pháp Bồ-tát, Phật và pháp Phật đều không sinh, vì rốt ráo trong sạch."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Theo như tôi nghe ý nghĩa mà Tu-bồ-đề nói, thì sắc là không sinh, thọ, tưởng, hành, thức là không sinh, cho đến Phật và pháp Phật là không sinh. Nếu như thế thì nay lẽ ra không thể đạt Tu-đà-hoàn và quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm và quả Tư-đà-hàm, A-na-hàm và quả A-na-hàm, A-la-hán và quả A-la-hán, Bích-chi Phật và đạo Bích-chi Phật; lẽ ra không thể đạt nhất thiết chủng trí của Bồ-tát Ma-ha-tát; cũng không có sự sai khác của sáu đường (sáu cõi mà chúng sinh luân hồi: trời, người, a-tu-la, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục); cũng không đạt được năm loại bồ-đề (năm bậc giác ngộ trên đường tu của Bồ-tát, từ lúc phát tâm cho đến giác ngộ cao tột) của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Này Tu-bồ-đề! Nếu mọi pháp đều mang tướng không sinh, thì vì sao Tu-đà-hoàn tu đạo để dứt ba kiết (ba trói buộc: chấp thân này là ta, chấp vào giới cấm sai lầm, và nghi ngờ chánh pháp)? Tư-đà-hàm tu đạo để làm mỏng bớt tham dục, sân giận, si mê? A-na-hàm tu đạo để dứt năm hạ phần kiết (năm trói buộc phần dưới, buộc chúng sinh vào cõi dục: chấp thân là ta, chấp giới cấm sai lầm, nghi ngờ, tham dục, sân giận)? A-la-hán tu đạo để dứt năm thượng phần kiết (năm trói buộc phần trên, buộc vào cõi sắc và cõi vô sắc: tham cõi sắc, tham cõi vô sắc, tâm xao động, kiêu mạn, vô minh)? Bích-chi Phật tu đạo để đạt pháp Bích-chi Phật? Vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát làm những việc khó làm, vì chúng sinh mà chịu đủ mọi khổ cực? Vì sao Phật đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề? Vì sao Phật chuyển pháp luân (quay bánh xe chánh pháp, tức thuyết giảng giáo pháp để cứu độ chúng sinh)?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tôi không muốn khiến cho pháp không sinh có chỗ đạt được; tôi cũng không muốn khiến cho trong pháp không sinh có ai đạt Tu-đà-hoàn và quả Tu-đà-hoàn, cho đến không muốn khiến cho trong pháp không sinh có ai đạt A-la-hán và quả A-la-hán, Bích-chi Phật và đạo Bích-chi Phật. Tôi cũng không muốn khiến Bồ-tát làm việc khó làm, vì chúng sinh mà chịu đủ mọi khổ cực; Bồ-tát cũng không đem tâm cho là khó làm mà tu đạo.
Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất! Khởi tâm thấy khó, tâm thấy khổ thì không thể làm lợi ích cho vô lượng a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không đếm xuể) chúng sinh. Này Xá-lợi-phất! Nay Bồ-tát thương xót chúng sinh, đối với chúng sinh nghĩ như cha mẹ anh em, nghĩ như con cái và như chính thân mình. Như vậy mới có thể làm lợi ích cho vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh, vì dùng tâm không có chỗ được (không chấp có gì để đạt). Vì sao thế? Bồ-tát Ma-ha-tát nên khởi tâm như thế này: "Như cái ta, ở mọi nơi, theo mọi cách đều không thể nắm bắt được, các pháp bên trong và bên ngoài cũng như vậy." Nếu khởi ý nghĩ như thế thì không có tâm thấy khó, tâm thấy khổ. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát ấy đối với mọi phương diện, mọi nơi, mọi pháp đều không nhận lấy.
Này Xá-lợi-phất! Tôi cũng không muốn khiến cho trong cái không sinh mà Phật đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cũng không muốn khiến cho trong cái không sinh mà chuyển pháp luân, cũng không muốn khiến dùng pháp không sinh mà đắc đạo."
Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Vậy nay ông muốn khiến dùng pháp có sinh mà đắc đạo, hay dùng pháp không sinh mà đắc đạo?"
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tôi không muốn khiến dùng pháp có sinh mà đắc đạo."
Xá-lợi-phất hỏi: "Vậy nay Tu-bồ-đề muốn khiến dùng pháp không sinh mà đắc đạo chăng?"
Tu-bồ-đề đáp: "Tôi cũng không muốn khiến dùng pháp không sinh mà đắc đạo."
Xá-lợi-phất nói: "Theo lời Tu-bồ-đề nói, thì không có biết, không có đạt được."
Tu-bồ-đề đáp: "Có biết, có đạt được, nhưng không theo lối hai pháp đối đãi. Nay vì dùng tên gọi của thế gian nên có biết, có đạt được; vì dùng tên gọi của thế gian nên có Tu-đà-hoàn cho đến A-la-hán, Bích-chi Phật, chư Phật. Còn trong đệ nhất thật nghĩa (chân lý tối thượng, nghĩa chân thật cao nhất, đối lại với cách nói thông thường của thế gian) thì không có biết, không có đạt được, không có Tu-đà-hoàn, cho đến không có Phật."
Xá-lợi-phất hỏi: "Này Tu-bồ-đề! Nếu vì tên gọi của thế gian mà có biết, có đạt được, thì sự sai khác của sáu đường cũng vì tên gọi của thế gian mà có, chứ không phải theo đệ nhất thật nghĩa chăng?"
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Xá-lợi-phất! Như vì tên gọi của thế gian mà có biết, có đạt được, thì sự sai khác của sáu đường cũng vì tên gọi của thế gian mà có, chứ không phải theo đệ nhất thật nghĩa. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất! Trong đệ nhất thật nghĩa, không có nghiệp (việc làm tạo ra kết quả), không có báo (quả báo do nghiệp đem lại), không sinh, không diệt, không sạch, không nhơ."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Là pháp không sinh mà sinh ra, hay pháp có sinh mà sinh ra?"
Tu-bồ-đề đáp: "Tôi không muốn khiến pháp không sinh mà sinh ra, cũng không muốn khiến pháp có sinh mà sinh ra."
Xá-lợi-phất hỏi: "Những pháp không sinh nào mà ông không muốn khiến sinh ra?"
Tu-bồ-đề đáp: "Sắc là pháp không sinh, vì tự tánh (bản chất tự có) của nó là không, nên không muốn khiến nó sinh ra; thọ, tưởng, hành, thức là pháp không sinh, vì tự tánh là không, nên không muốn khiến chúng sinh ra. Cho đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề là pháp không sinh, vì tự tánh là không, nên không muốn khiến nó sinh ra."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Là cái sinh sinh ra, hay cái không sinh sinh ra?"
Tu-bồ-đề đáp: "Chẳng phải cái sinh sinh ra, cũng chẳng phải cái không sinh sinh ra. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất! Sinh và không sinh, hai pháp ấy không hợp, không tan, không màu sắc, không hình dáng, không đối ngại, chỉ một tướng, tức là không tướng. Này Xá-lợi-phất! Vì lý do đó, chẳng phải cái sinh sinh ra, cũng chẳng phải cái không sinh sinh ra."
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Tu-bồ-đề ưa giảng nói (nói một cách hoan hỷ, lưu loát) về pháp không sinh và tướng không sinh."
Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Tôi ưa giảng nói pháp không sinh, cũng ưa giảng nói tướng không sinh. Vì sao vậy? Các pháp không sinh, tướng không sinh, và lời lẽ ưa giảng nói — tất cả các pháp ấy đều không hợp, không tan, không màu sắc, không hình dáng, không đối ngại, chỉ một tướng, tức là không tướng."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Ông ưa giảng nói pháp không sinh, cũng ưa giảng nói tướng không sinh; vậy lời lẽ ưa giảng nói ấy cũng không sinh chăng?"
Tu-bồ-đề đáp: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Xá-lợi-phất! Vì sao vậy? Này Xá-lợi-phất! Sắc không sinh, thọ, tưởng, hành, thức không sinh. Mắt không sinh cho đến ý không sinh; địa chủng không sinh cho đến thức chủng không sinh (sáu yếu tố cấu thành: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); thân hành không sinh, khẩu hành không sinh, ý hành không sinh (việc làm bằng thân, bằng lời nói, bằng ý nghĩ); Đàn-na Ba-la-mật không sinh cho đến nhất thiết chủng trí không sinh. Vì lý do đó, này Xá-lợi-phất, tôi ưa giảng nói pháp không sinh, cũng ưa giảng nói tướng không sinh, mà lời lẽ ưa giảng nói ấy cũng không sinh."
Bấy giờ Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Trong những người thuyết pháp, Tu-bồ-đề đáng đứng hàng cao nhất. Vì sao vậy? Vì Tu-bồ-đề được hỏi điều gì cũng đều trả lời được."
Tu-bồ-đề đáp: "Vì các pháp không có chỗ nương dựa."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là các pháp không có chỗ nương dựa?"
Tu-bồ-đề đáp: "Tánh của sắc thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên; tánh của thọ, tưởng, hành, thức thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên. Tánh của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên; tánh của sắc (cảnh hình sắc) thường là không, cho đến tánh của pháp (đối tượng của ý) thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên.
Tánh của Đàn-na Ba-la-mật thường là không, cho đến tánh của Bát-nhã Ba-la-mật thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên. Tánh của nội không thường là không, cho đến tánh của vô pháp hữu pháp không thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên. Này Xá-lợi-phất! Tánh của tứ niệm xứ thường là không, cho đến tánh của nhất thiết chủng trí thường là không, không nương bên trong, không nương bên ngoài, không nương khoảng giữa hai bên.
Vì lý do đó, này Xá-lợi-phất, tất cả các pháp không có chỗ nương dựa, vì tánh thường là không. Như vậy, này Xá-lợi-phất, khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành sáu Ba-la-mật (sáu hạnh đưa đến bờ giác: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), nên làm cho sắc, thọ, tưởng, hành, thức được trong sạch, cho đến nên làm cho nhất thiết chủng trí được trong sạch."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành sáu Ba-la-mật, làm thế nào để làm trong sạch con đường của Bồ-tát?"
Tu-bồ-đề đáp: "Có Đàn-na Ba-la-mật thế gian, có Đàn-na Ba-la-mật xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian). Thi-la Ba-la-mật, Sằn-đề Ba-la-mật, Tỳ-lê-da Ba-la-mật, Thiền-na Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật cũng có loại thế gian, có loại xuất thế gian."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là Đàn-na Ba-la-mật thế gian? Thế nào là Đàn-na Ba-la-mật xuất thế gian?"
Tu-bồ-đề đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát làm thí chủ (người đứng ra bố thí), có thể bố thí cho sa-môn (người xuất gia tu hành), Bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, học giả của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), người nghèo khổ, người ăn xin: ai cần ăn thì cho ăn, ai cần uống thì cho uống, ai cần áo thì cho áo; đồ nằm, giường chõng, nhà cửa, hương hoa, chuỗi ngọc anh lạc (chuỗi ngọc đeo làm trang sức), thuốc men, mọi thứ vật dụng cần cho đời sống; cho đến vợ con, đất nước, đầu, mắt, tay, chân, các bộ phận cơ thể — mọi vật trong thân và ngoài thân — đều đem cho hết.
Khi bố thí lại nghĩ thế này: "Ta cho, người kia nhận; ta không keo kiệt tham lam. Ta là thí chủ, ta có thể buông bỏ tất cả. Ta theo lời Phật dạy mà bố thí, ta đang thực hành Đàn-na Ba-la-mật." Bố thí như thế xong, đem cái phước có được chia chung với tất cả chúng sinh, hồi hướng (hướng công đức của mình về) A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, và nghĩ rằng: "Nhờ nhân duyên bố thí này, khiến chúng sinh được an vui đời này, về sau sẽ khiến họ được vào niềm vui Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não và khổ đau, ra khỏi sinh tử)."
Người ấy bố thí mà có ba chướng ngại. Ba gì? Tướng "ta" (người cho), tướng "người kia" (người nhận), và tướng "việc bố thí" (vật cho). Dính mắc vào ba tướng ấy mà bố thí, thì gọi là Đàn-na Ba-la-mật thế gian. Vì lý do gì gọi là thế gian? Vì ở trong thế gian mà không lay chuyển ra được, không vượt ra được, nên gọi là Đàn-na Ba-la-mật thế gian.
Thế nào gọi là Đàn-na Ba-la-mật xuất thế gian? Đó là ba phần trong sạch. Ba gì? Khi Bồ-tát Ma-ha-tát bố thí, cái "ta" không thể nắm bắt được, không thấy người nhận, vật bố thí không thể nắm bắt được, và cũng không mong được đền đáp. Đó gọi là Đàn-na Ba-la-mật ba phần trong sạch của Bồ-tát Ma-ha-tát. Lại nữa, này Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát bố thí, đem cho tất cả chúng sinh, mà chúng sinh cũng không thể nắm bắt được. Đem sự bố thí này hồi hướng A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cho đến không thấy một tướng pháp nhỏ nhiệm nào. Này Xá-lợi-phất! Đó gọi là Đàn-na Ba-la-mật xuất thế gian. Vì sao gọi là xuất thế gian? Vì ở trong thế gian mà có thể lay chuyển ra, có thể vượt ra, nên gọi là Đàn-na Ba-la-mật xuất thế gian.
Thi-la Ba-la-mật mà có chỗ nương dựa thì gọi là Thi-la Ba-la-mật thế gian; không có chỗ nương dựa thì là Thi-la Ba-la-mật xuất thế gian. Phần còn lại như đã nói về Đàn-na Ba-la-mật. Sằn-đề Ba-la-mật, Tỳ-lê-da Ba-la-mật, Thiền-na Ba-la-mật, Bát-nhã Ba-la-mật mà có chỗ nương dựa thì gọi là thế gian, không có chỗ nương dựa thì gọi là xuất thế gian. Phần còn lại cũng như đã nói trong Đàn-na Ba-la-mật. Như vậy, này Xá-lợi-phất, Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành sáu Ba-la-mật thì làm trong sạch con đường của Bồ-tát."
Xá-lợi-phất hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là con đường đi đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Tu-bồ-đề đáp: "Tứ niệm xứ là con đường đi đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát; cho đến bát thánh đạo phần (tám nhánh của con đường thánh: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói năng đúng, hành động đúng, sinh sống đúng, siêng năng đúng, ghi nhớ đúng, định tâm đúng); không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán các pháp đều là không), vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán các pháp không có tướng), vô tác giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, tạo tác); nội không cho đến vô pháp hữu pháp không; tất cả tam-muội môn, tất cả đà-la-ni môn; mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin vững vàng của Phật khi thuyết pháp), bốn trí không ngăn ngại (bốn khả năng giảng nói thông suốt: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), thập bát bất cộng pháp, đại từ đại bi (lòng thương lớn ban vui và cứu khổ cho chúng sinh). Này Xá-lợi-phất! Đó gọi là con đường đi đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát."
Bấy giờ Xá-lợi-phất khen Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Đó là sức mạnh của Ba-la-mật nào?"
Tu-bồ-đề đáp: "Đó là sức mạnh của Bát-nhã Ba-la-mật. Vì sao thế? Bát-nhã Ba-la-mật có thể sinh ra tất cả các pháp lành, dù là pháp Thanh văn, pháp Bích-chi Phật, pháp Bồ-tát hay pháp Phật. Này Xá-lợi-phất! Bát-nhã Ba-la-mật có thể dung chứa tất cả các pháp lành: pháp Thanh văn, pháp Bích-chi Phật, pháp Bồ-tát, pháp Phật. Này Xá-lợi-phất! Chư Phật quá khứ thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; chư Phật vị lai cũng thực hành Bát-nhã Ba-la-mật mà sẽ đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Xá-lợi-phất! Chư Phật hiện nay ở các cõi nước khắp mười phương cũng thực hành Bát-nhã Ba-la-mật này mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề.
Này Xá-lợi-phất! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi nghe giảng Bát-nhã Ba-la-mật mà không nghi ngờ, không cho là khó, thì phải biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đang đi trên con đường của Bồ-tát. Người đi trên con đường của Bồ-tát vì cứu tất cả chúng sinh, nên tâm không bỏ rơi một chúng sinh nào. Vì dùng tâm không có chỗ được, nên Bồ-tát ấy phải thường không rời niệm này, tức là niệm đại bi (lòng thương xót lớn muốn cứu khổ cho chúng sinh)."
Xá-lợi-phất lại hỏi: "Ông muốn khiến Bồ-tát Ma-ha-tát thường không rời niệm này, tức là niệm đại bi. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thường không rời niệm đại bi, thì nay tất cả chúng sinh đều phải là Bồ-tát. Vì sao vậy? Này Tu-bồ-đề! Vì tất cả chúng sinh cũng không lúc nào rời các niệm."
Tu-bồ-đề đáp: "Hay thay, hay thay! Này Xá-lợi-phất! Ông muốn vặn hỏi tôi, mà lại thành ra làm sáng tỏ ý nghĩa của tôi. Vì sao vậy? Vì chúng sinh không có, nên niệm cũng không có; vì tánh chúng sinh không có, nên tánh của niệm cũng không có; vì pháp chúng sinh không có, nên pháp của niệm cũng không có; vì chúng sinh là lìa, nên niệm cũng lìa; vì chúng sinh là không, nên niệm cũng không; vì chúng sinh không thể biết được, nên niệm cũng không thể biết được.
Này Xá-lợi-phất! Vì sắc không có, nên niệm cũng không có; vì tánh sắc không có, nên tánh của niệm cũng không có; vì pháp của sắc không có, nên pháp của niệm cũng không có; vì sắc là lìa, nên niệm cũng lìa; vì sắc là không, nên niệm cũng không; vì sắc không thể biết được, nên niệm cũng không thể biết được. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy.
Mắt cho đến ý, sắc cho đến pháp, địa chủng cho đến thức chủng, Đàn-na Ba-la-mật cho đến Bát-nhã Ba-la-mật, nội không cho đến vô pháp hữu pháp không, tứ niệm xứ cho đến thập bát bất cộng pháp, tất cả tam-muội môn, tất cả đà-la-ni môn, nhất thiết trí, nhất thiết chủng trí cho đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề không có, nên niệm cũng không có; cho đến vì A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề không thể biết được, nên niệm cũng không thể biết được. Này Xá-lợi-phất! Bồ-tát Ma-ha-tát đi trên con đường này, tôi muốn khiến họ không rời niệm này, tức là niệm đại bi."
Bấy giờ Phật khen Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Đó là Bát-nhã Ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát; ai giảng nói thì cũng nên giảng nói như thế. Những gì ông nói về Bát-nhã Ba-la-mật đều là nhờ nương theo ý Phật. Bồ-tát Ma-ha-tát học Bát-nhã Ba-la-mật thì nên học như lời ông đã nói."
Khi Tu-bồ-đề giảng phẩm Bát-nhã Ba-la-mật này, cõi tam thiên đại thiên (cõi thế giới rộng lớn gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) chấn động theo sáu cách: phía đông vọt lên thì phía tây chìm xuống, phía tây vọt lên thì phía đông chìm xuống, phía nam vọt lên thì phía bắc chìm xuống, phía bắc vọt lên thì phía nam chìm xuống, chính giữa vọt lên thì xung quanh chìm xuống, xung quanh vọt lên thì chính giữa chìm xuống. Bấy giờ Phật mỉm cười. Tu-bồ-đề bạch Phật: "Vì nhân duyên gì mà Ngài mỉm cười?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Như ta ở cõi nước này giảng Bát-nhã Ba-la-mật, thì chư Phật ở vô lượng a-tăng-kỳ (con số lớn không đếm xuể) cõi nước phương đông cũng đang giảng Bát-nhã Ba-la-mật cho các Bồ-tát Ma-ha-tát; phương nam, phương tây, phương bắc, bốn hướng chéo, phương trên, phương dưới cũng đang giảng Bát-nhã Ba-la-mật này. Khi giảng phẩm Bát-nhã Ba-la-mật này, có mười hai na-do-tha (đơn vị số đếm rất lớn, thường hiểu là hàng trăm nghìn hoặc hàng triệu) chư thiên và loài người chứng được vô sinh pháp nhẫn (sự thấu suốt và an trụ vững chắc vào chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt, tâm không còn lay chuyển). Khi chư Phật mười phương giảng Bát-nhã Ba-la-mật này, có vô lượng a-tăng-kỳ chúng sinh cũng phát tâm cầu A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video