Kinh Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (kinh về trí tuệ lớn đưa người sang bờ giải thoát), Phẩm "Không tạo tác", thứ bốn mươi ba (bản kinh tạng Khiết Đan, gọi tắt là bản Đan, đặt tên là phẩm "Mỗi phương ngàn Phật").
Tu-bồ-đề (một trong mười vị đệ tử lớn của đức Phật, giỏi nhất về hiểu lý "không") bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ hoàn hảo, thấy rõ thật tướng của mọi sự vật, đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) này không tạo tác ra điều gì cả."
Phật nói: "Đúng vậy, vì người tạo tác không thể nắm bắt được; vì sắc (phần vật chất, thân thể và cảnh vật có hình tướng) không thể nắm bắt được, cho đến tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều không thể nắm bắt được."
"Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát (người tu hạnh lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) muốn thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì phải thực hành như thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát muốn thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không thực hành theo sắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo thọ, tưởng, hành, thức (bốn phần tinh thần: thọ là cảm nhận vui khổ, tưởng là nhận biết hình ảnh khái niệm, hành là ý muốn và các hoạt động tâm lý, thức là sự hay biết phân biệt; cùng với sắc gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người) đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành theo nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật, biết rõ tất cả mọi sự vật về mọi phương diện, mọi chủng loại) đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Không thực hành theo ý nghĩ sắc là thường còn hay vô thường (không thường còn, luôn đổi thay), đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành theo ý nghĩ nhất thiết chủng trí là thường còn hay vô thường, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Không thực hành theo ý nghĩ sắc là khổ hay vui, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành theo ý nghĩ nhất thiết chủng trí là khổ hay vui, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Không thực hành theo ý nghĩ sắc là "ta" hay "không phải ta", đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành theo ý nghĩ nhất thiết chủng trí là "ta" hay "không phải ta", đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Không thực hành theo ý nghĩ sắc là sạch hay không sạch, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành theo ý nghĩ nhất thiết chủng trí là sạch hay không sạch, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Vì sao vậy? Vì sắc này có bản tính là không có gì cả, thì làm sao có thường còn hay vô thường, khổ hay vui, có ta hay không có ta, sạch hay không sạch? Thọ, tưởng, hành, thức cũng có bản tính là không có gì cả, thì làm sao có thường còn hay vô thường, cho đến sạch hay không sạch? Cho đến nhất thiết chủng trí cũng có bản tính là không có gì cả, thì làm sao có thường còn hay vô thường, cho đến sạch hay không sạch?
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không thực hành theo sự không đầy đủ của sắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo sự không đầy đủ của thọ, tưởng, hành, thức, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; cho đến không thực hành theo sự không đầy đủ của nhất thiết chủng trí, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Vì sao vậy? Sắc mà không đầy đủ thì không gọi là sắc. Như vậy cũng không thực hành theo, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Thọ, tưởng, hành, thức mà không đầy đủ thì không gọi là thức. Như vậy cũng không thực hành theo, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Cho đến không thực hành theo sự không đầy đủ của nhất thiết chủng trí, vì nhất thiết chủng trí mà không đầy đủ thì không gọi là nhất thiết chủng trí. Như vậy cũng không thực hành theo, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thật là điều chưa từng có! Thế Tôn đã khéo nói về tướng vướng mắc và không vướng mắc của những người con trai lành, con gái lành cầu đạo Bồ-tát."
Phật nói: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Phật đã khéo nói về tướng vướng mắc và không vướng mắc của những người con trai lành, con gái lành cầu đạo Bồ-tát. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Nếu khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không thực hành theo ý nghĩ sắc là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ thọ, tưởng, hành, thức là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Không thực hành theo ý nghĩ mắt là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ tai, mũi, lưỡi, thân là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ ý (tâm ý, giác quan thứ sáu) là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Không thực hành theo ý nghĩ Đàn-na ba-la-mật (sự bố thí hoàn hảo) là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ Thi-la ba-la-mật (sự giữ giới hoàn hảo) là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ Sằn-đề ba-la-mật (sự nhẫn nhục hoàn hảo) là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Không thực hành theo ý nghĩ Tỳ-lê-da ba-la-mật (sự tinh tấn, siêng năng hoàn hảo) là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ Thiền-na ba-la-mật (sự thiền định hoàn hảo) là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật; không thực hành theo ý nghĩ Bát-nhã ba-la-mật là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật. Cho đến không thực hành theo ý nghĩ nhất thiết chủng trí là không vướng mắc, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật.
Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật như thế, thì biết sắc là không vướng mắc, biết thọ, tưởng, hành, thức là không vướng mắc, cho đến biết nhất thiết chủng trí là không vướng mắc; biết quả Tu-đà-hoàn (quả vị thứ nhất trong bốn quả vị của người tu giải thoát, gọi là bậc "vào dòng thánh") là không vướng mắc, biết quả Tư-đà-hàm (quả vị thứ hai, bậc chỉ còn trở lại cõi đời một lần) là không vướng mắc, biết quả A-na-hàm (quả vị thứ ba, bậc không còn trở lại cõi dục) là không vướng mắc, biết quả A-la-hán (quả vị thứ tư, bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử) là không vướng mắc, biết đạo Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy chỉ dạy, và không đi giáo hóa rộng) là không vướng mắc, biết đạo A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật) là không vướng mắc."
Bấy giờ tuệ mệnh (lời tôn xưng vị tỳ-kheo lấy trí tuệ làm mạng sống) Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thật là điều chưa từng có! Bạch Thế Tôn! Pháp rất sâu xa này, dù có nói ra cũng không thêm không bớt, dù không nói ra cũng không thêm không bớt."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Pháp rất sâu xa này, dù có nói ra cũng không thêm không bớt, dù không nói ra cũng không thêm không bớt. Ví như Phật suốt cả đời mình hoặc khen hoặc chê hư không, lúc khen hư không cũng chẳng thêm chẳng bớt, lúc chê hư không cũng chẳng thêm chẳng bớt. Tu-bồ-đề! Như người do phép ảo thuật tạo ra, lúc được khen cũng chẳng thêm chẳng bớt, lúc bị chê cũng chẳng thêm chẳng bớt; lúc được khen không mừng, lúc bị chê không buồn. Tu-bồ-đề! Thật tướng của các pháp cũng như vậy: dù có nói ra thì vẫn y như cũ không khác, dù không nói ra cũng vẫn y như cũ không khác."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Việc làm của các Bồ-tát ma-ha-tát thật rất khó: khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật này, không buồn không mừng mà vẫn có thể tập luyện Bát-nhã ba-la-mật, đối với A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng không thoái lui quay trở lại. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Tu Bát-nhã ba-la-mật giống như tu hư không. Như trong hư không không có Bát-nhã ba-la-mật, không có Thiền-na, không có Tỳ-lê-da, không có Sằn-đề, không có Thi-la, không có Đàn-na ba-la-mật. Như trong hư không không có sắc, không có thọ, tưởng, hành, thức, cũng không có nội không (các giác quan bên trong là trống rỗng, không có tự tính), ngoại không (các đối tượng bên ngoài là trống rỗng), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), cho đến không có vô pháp hữu pháp không (cả cái "không có" lẫn cái "có" đều trống rỗng; đây là các loại "không" trong mười tám loại không). Không có tứ niệm xứ (bốn phép quán để giữ chánh niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), cho đến không có bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính dẫn đến giải thoát: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Không có thập lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), cho đến không có thập bát bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không chung với người khác). Không có quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán. Không có đạo Bích-chi Phật, không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tu Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy.
Bạch Thế Tôn! Nên kính lễ các Bồ-tát ma-ha-tát này, những vị có thể khoác lên mình đại thệ trang nghiêm (lời nguyện lớn như chiếc áo giáp lớn để trang bị cho mình). Bạch Thế Tôn! Những vị ấy vì chúng sinh mà khoác áo giáp nguyện lớn, siêng năng tinh tấn, cũng như vì hư không mà khoác áo giáp nguyện lớn, siêng năng tinh tấn. Bạch Thế Tôn! Những vị ấy muốn cứu độ chúng sinh cũng như muốn cứu độ hư không. Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát này khoác áo giáp nguyện lớn, cũng như vì những chúng sinh nhiều ngang với hư không mà khoác áo giáp nguyện lớn. Bạch Thế Tôn! Những vị ấy khoác áo giáp nguyện lớn muốn cứu độ chúng sinh, cũng như muốn nhấc bổng hư không lên. Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát có được sức tinh tấn lớn, vì muốn cứu độ chúng sinh nên phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khoác áo giáp nguyện lớn, vì muốn cứu độ chúng sinh nên phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát dũng mãnh lớn lao, vì muốn cứu độ những chúng sinh nhiều ngang với hư không nên phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Giả sử trong tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một tỷ thế giới nhỏ) có đầy các đức Phật, nhiều như rừng tre, rừng lau, ruộng mía, ruộng lúa, ruộng gai. Các đức Phật ấy hoặc trong một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài), hoặc gần một kiếp, thường xuyên thuyết pháp, mỗi một đức Phật đều cứu độ vô lượng vô biên a-tăng-kỳ (con số lớn không thể đếm được) chúng sinh, khiến họ vào niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sinh tử). Bạch Thế Tôn! Thế mà tính chất của chúng sinh cũng không giảm cũng không tăng. Vì sao vậy? Vì chúng sinh vốn không có gì cả, vì chúng sinh vốn lìa tự tính. Cho đến chúng sinh được các đức Phật trong mười phương thế giới cứu độ cũng như vậy. Bạch Thế Tôn! Vì lý do ấy nên con nói như vầy: 'Những vị ấy vì muốn cứu độ chúng sinh nên phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng như muốn cứu độ hư không.'"
Lúc ấy có một vị tỳ-kheo (người xuất gia tu hành theo Phật, đã thọ giới đầy đủ) nói như vầy: "Tôi kính lễ Bát-nhã ba-la-mật. Trong Bát-nhã ba-la-mật tuy không có pháp nào sinh ra, không có pháp nào diệt mất, nhưng vẫn có giới chúng, định chúng, tuệ chúng, giải thoát chúng, giải thoát tri kiến chúng (năm khối công đức của bậc thánh: khối giới hạnh, khối thiền định, khối trí tuệ, khối giải thoát, và khối hiểu biết thấy rõ mình đã giải thoát); vẫn có các vị Tu-đà-hoàn, các vị Tư-đà-hàm, các vị A-na-hàm, các vị A-la-hán, các vị Bích-chi Phật. Có các đức Phật, và có Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo tỳ-kheo (ba ngôi báu: Phật, giáo pháp của Phật, và đoàn thể tăng sĩ), và có việc chuyển pháp luân (Phật giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi, nghiền nát phiền não)."
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân (vua trời Đế Thích, chúa cõi trời Ba mươi ba) nói với Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát tập luyện Bát-nhã ba-la-mật thì là tập luyện pháp gì?"
Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiều-thi-ca (tên họ của vua trời Đế Thích)! Bồ-tát ma-ha-tát tập luyện Bát-nhã ba-la-mật, ấy là tập luyện pháp không (lẽ mọi vật đều trống rỗng, không có tự tính cố định)."
Thích-đề-hoàn-nhân bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu người con trai lành, con gái lành thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn) Bát-nhã ba-la-mật này, gần gũi, đọc tụng, giảng nói, chánh ức niệm (nhớ nghĩ đúng đắn theo lời dạy), thì con nên bảo vệ họ như thế nào?"
Bấy giờ Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Kiều-thi-ca! Ông có thấy pháp này là thứ có thể bảo vệ được không?"
Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không, thưa Tu-bồ-đề! Tôi không thấy pháp này là thứ có thể bảo vệ được."
Tu-bồ-đề nói: "Kiều-thi-ca! Nếu người con trai lành, con gái lành thực hành đúng như điều đã nói trong Bát-nhã ba-la-mật, thì đó chính là sự bảo vệ. Nghĩa là người con trai lành, con gái lành ấy luôn không rời xa việc thực hành đúng như Bát-nhã ba-la-mật đã nói, thì dù người hay phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần, yêu ma) cũng không tìm được dịp để hãm hại. Nên biết người con trai lành, con gái lành ấy không rời xa Bát-nhã ba-la-mật. Kiều-thi-ca! Nếu có người muốn bảo vệ vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, thì cũng như muốn bảo vệ hư không. Kiều-thi-ca! Ý ông nghĩ sao, ông có thể bảo vệ giấc mộng, sóng nắng (ảo ảnh như mặt nước lung linh giữa trời nắng), cái bóng, tiếng vang, trò ảo thuật, vật do thần thông biến hóa ra không?"
Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không thể bảo vệ được."
"Nếu có người muốn bảo vệ các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì cũng như vậy, chỉ tự làm mình mệt nhọc khổ sở mà thôi. Kiều-thi-ca! Ý ông nghĩ sao, có thể bảo vệ người do Phật hóa hiện ra không?"
Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không thể bảo vệ được."
"Nếu có người muốn bảo vệ các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì cũng như vậy. Kiều-thi-ca! Ý ông nghĩ sao, có thể bảo vệ pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp), thực tế (cái chân thật rốt ráo, tận cùng), như (chân như, tức thật tướng vốn như thế, không đổi khác), tính không thể nghĩ bàn được không?"
Thích-đề-hoàn-nhân đáp: "Không thể bảo vệ được."
"Nếu có người muốn bảo vệ các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì cũng như vậy."
Bấy giờ Thích-đề-hoàn-nhân hỏi Tu-bồ-đề: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà biết và thấy các pháp như mộng, như sóng nắng, như bóng, như tiếng vang, như ảo thuật, như vật biến hóa? Các Bồ-tát ma-ha-tát vì biết và thấy đúng như thế nên không nghĩ đến mộng, không nghĩ 'đây là mộng', không nghĩ 'nhờ mộng', không nghĩ 'mộng của ta'; đối với sóng nắng, bóng, tiếng vang, ảo thuật, vật biến hóa cũng như vậy."
Tu-bồ-đề đáp: "Kiều-thi-ca! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà không nghĩ đến sắc, không nghĩ 'đây là sắc', không nghĩ 'nhờ sắc', không nghĩ 'sắc của ta', thì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy cũng có thể không nghĩ đến mộng, không nghĩ 'đây là mộng', không nghĩ 'nhờ mộng', không nghĩ 'mộng của ta'. Cho đến vật biến hóa cũng vậy, không nghĩ đến vật biến hóa, không nghĩ 'đây là vật biến hóa', không nghĩ 'nhờ vật biến hóa', không nghĩ 'vật biến hóa của ta'. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Cho đến nhất thiết trí (trí biết khắp tất cả), không nghĩ đến nhất thiết trí, không nghĩ 'đây là nhất thiết trí', không nghĩ 'nhờ nhất thiết trí', không nghĩ 'nhất thiết trí của ta', thì vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy cũng có thể không nghĩ đến mộng, không nghĩ 'đây là mộng', không nghĩ 'nhờ mộng', không nghĩ 'mộng của ta'; cho đến vật biến hóa cũng như vậy. Như thế đó, Kiều-thi-ca! Bồ-tát ma-ha-tát biết các pháp như mộng, như sóng nắng, như bóng, như tiếng vang, như ảo thuật, như vật biến hóa."
Bấy giờ nhờ sức thần thông của Phật, trong tam thiên đại thiên thế giới, các vị trời ở cõi Tứ Thiên vương (cõi trời thấp nhất, của bốn vị vua trời giữ bốn phương), cõi Ba mươi ba (cõi trời Đao-lợi, do Đế Thích làm chúa), cõi Dạ-ma, cõi Đâu-suất-đà, cõi Hóa lạc, cõi Tha hóa tự tại (bốn cõi trời cao hơn trong cõi dục, tức cõi còn ham muốn), cõi Phạm thân, cõi Phạm phụ, cõi Phạm chúng, cõi Đại Phạm, cõi Thiểu quang, cho đến cõi Tịnh cư (các cõi trời thuộc cõi sắc, nơi chúng sinh đã lìa dục nhờ thiền định, cao nhất là cõi Tịnh cư của các bậc thánh A-na-hàm), tất cả các vị trời ấy đều lấy hoa chiên-đàn (gỗ thơm đàn hương) cõi trời từ xa rải lên đức Phật, rồi đến chỗ Phật, cúi đầu mặt lễ dưới chân Phật, lui về đứng một bên.
Lúc ấy các vị trời Tứ Thiên vương, Thích-đề-hoàn-nhân và các vị trời Ba mươi ba, Phạm thiên vương (vua cõi trời Phạm) cho đến các vị trời Tịnh cư, nhờ sức thần thông của Phật, đều thấy ở phương đông có một ngàn đức Phật đang thuyết pháp, cũng với tướng mạo như thế, danh hiệu như thế, đang nói phẩm Bát-nhã ba-la-mật này. Các vị tỳ-kheo ở đó đều tên là Tu-bồ-đề, những người hỏi vặn về phẩm Bát-nhã ba-la-mật đều tên là Thích-đề-hoàn-nhân. Ở phương nam, phương tây, phương bắc, bốn phương góc, phương trên và phương dưới cũng như vậy, mỗi phương đều hiện ra một ngàn đức Phật.
Bấy giờ Phật bảo Tu-bồ-đề: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc (vị Bồ-tát sẽ thành Phật kế tiếp sau Phật Thích-ca) chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng sẽ nói Bát-nhã ba-la-mật ở chính nơi này. Khi các Bồ-tát ma-ha-tát trong Hiền kiếp (kiếp hiện nay, trong đó có một ngàn vị Phật ra đời) chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng sẽ nói Bát-nhã ba-la-mật ở chính nơi này."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Khi Bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, sẽ dùng tướng gì, nhân gì, nghĩa gì để nói về nghĩa của Bát-nhã ba-la-mật này?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát Di-lặc chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, sẽ thuyết pháp như vầy: 'Sắc không phải thường còn, không phải vô thường.' Sẽ thuyết pháp như vầy: 'Sắc không phải khổ, không phải vui; sắc không phải ta, không phải không ta; sắc không phải sạch, không phải không sạch.' Sẽ thuyết pháp như vầy: 'Sắc không phải bị trói buộc, không phải được cởi mở.' Sẽ thuyết pháp như vầy: 'Thọ, tưởng, hành, thức không phải thường còn, không phải vô thường', cho đến 'không phải bị trói buộc, không phải được cởi mở'. Sẽ thuyết pháp như vầy: 'Sắc không phải quá khứ, sắc không phải vị lai, sắc không phải hiện tại.' Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Sẽ thuyết pháp như vầy: 'Sắc rốt ráo thanh tịnh.' Sẽ thuyết pháp như vầy: 'Thọ, tưởng, hành, thức rốt ráo thanh tịnh.' Cho đến sẽ thuyết pháp như vầy: 'Nhất thiết trí rốt ráo thanh tịnh.'"
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật này thanh tịnh."
Phật nói: "Vì sắc thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh. Vì thọ, tưởng, hành, thức thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì sắc thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh? Thế nào là vì thọ, tưởng, hành, thức thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Nếu sắc không sinh không diệt, không dơ không sạch, đó gọi là sắc thanh tịnh. Thọ, tưởng, hành, thức không sinh không diệt, không dơ không sạch, đó gọi là thọ, tưởng, hành, thức thanh tịnh. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Vì hư không thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì hư không thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Hư không vì không sinh không diệt nên thanh tịnh. Bát-nhã ba-la-mật cũng như vậy. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Vì sắc không bị nhiễm bẩn nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh. Vì thọ, tưởng, hành, thức không bị nhiễm bẩn nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì sắc không bị nhiễm bẩn nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh? Vì thọ, tưởng, hành, thức không bị nhiễm bẩn nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Cũng như hư không vì không thể làm nhiễm bẩn được nên hư không thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là như hư không vì không thể làm nhiễm bẩn được nên hư không thanh tịnh?"
Phật nói: "Vì hư không không thể nắm giữ được nên hư không thanh tịnh. Vì hư không thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Vì hư không có thể nói đến được nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì hư không có thể nói đến được nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Vì nhờ có hư không mà có hai thứ tiếng (tiếng nói và tiếng vang) phát ra (?). Bát-nhã ba-la-mật cũng như hư không, vì có thể nói đến được nên thanh tịnh. Tu-bồ-đề! Vì hư không không thể nói được nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì hư không không thể nói được nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Như hư không không có gì để nói, nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh. Lại nữa, như hư không không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là như hư không không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Như hư không có tướng không thể nắm bắt, Bát-nhã ba-la-mật cũng như hư không, vì không thể nắm bắt nên thanh tịnh. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Vì tất cả các pháp không sinh không diệt, không dơ không sạch, nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì tất cả các pháp không sinh không diệt, không dơ không sạch, nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh?"
Phật nói: "Vì tất cả các pháp rốt ráo thanh tịnh nên Bát-nhã ba-la-mật thanh tịnh."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu người con trai lành, con gái lành thọ trì Bát-nhã ba-la-mật này, gần gũi và nhớ nghĩ đúng đắn, thì trọn đời không bị bệnh mắt, tai, mũi, lưỡi, thân cũng trọn đời không bị bệnh, thân thể không bị tàn tật, cũng không già yếu, trọn đời không chết bất đắc kỳ tử. Vô số trăm ngàn vạn vị trời, từ cõi trời Tứ Thiên vương cho đến các cõi trời Tịnh cư, đều đi theo để nghe và tiếp nhận. Vào sáu ngày trai (sáu ngày mỗi tháng người tại gia giữ giới thanh tịnh), tức các ngày mồng tám, hai mươi ba, mười bốn, hai mươi chín, rằm và ba mươi, các vị trời hội họp lại, cùng kéo đến nơi người con trai lành, con gái lành làm pháp sư (người giảng giải giáo pháp) đang nói Bát-nhã ba-la-mật. Người con trai lành, con gái lành ấy ở giữa đại chúng nói Bát-nhã ba-la-mật này thì được phúc đức vô lượng vô biên a-tăng-kỳ, không thể nghĩ bàn, không thể cân lường."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Người con trai lành, con gái lành ấy, nếu vào sáu ngày trai, tức các ngày mồng tám, hai mươi ba, mười bốn, hai mươi chín, rằm và ba mươi, ở trước các vị trời mà nói nghĩa Bát-nhã ba-la-mật này, thì người con trai lành, con gái lành ấy được phúc đức vô lượng vô biên a-tăng-kỳ, không thể nghĩ bàn, không thể cân lường. Vì sao vậy, Tu-bồ-đề? Vì Bát-nhã ba-la-mật là châu báu lớn.
Thế nào là châu báu lớn? Bát-nhã ba-la-mật này có thể cứu vớt chúng sinh ra khỏi địa ngục, loài súc sinh, loài ngạ quỷ (quỷ đói) và cảnh nghèo khổ trong loài người; có thể ban cho sự sinh vào dòng dõi lớn sát-lợi (giai cấp vua chúa, quan võ ở Ấn Độ xưa), dòng dõi lớn bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ), nhà cư sĩ giàu có lớn; có thể ban cho sự sinh lên cõi trời Tứ Thiên vương cho đến cõi Phi hữu tưởng phi vô tưởng (cõi trời cao nhất, nơi tâm thức vi tế đến mức không phải có nhận biết cũng không phải không có nhận biết); có thể ban cho quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Vì sao vậy? Vì trong Bát-nhã ba-la-mật này có nói rộng về thập thiện đạo (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không si mê), tứ thiền (bốn bậc thiền định của cõi sắc), tứ vô lượng tâm (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương yêu ban vui, bi là xót thương cứu khổ, hỷ là vui mừng với người, xả là buông bỏ bình đẳng), tứ vô sắc định (bốn bậc thiền định vượt lên trên hình sắc), tứ niệm xứ cho đến bát thánh đạo phần; Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật; nói rộng về nội không cho đến vô pháp hữu pháp không; nói rộng về thập lực của Phật cho đến nhất thiết trí.
Từ trong đó mà học, sẽ sinh vào dòng dõi lớn sát-lợi, dòng dõi lớn bà-la-môn, nhà cư sĩ giàu có lớn; sinh lên cõi trời Tứ Thiên vương, Ba mươi ba, Dạ-ma, Đâu-suất-đà, Hóa lạc, Tha hóa tự tại; các cõi Phạm thân, Phạm phụ, Phạm chúng, Đại Phạm; các cõi Quang, Thiểu quang, Vô lượng quang, Quang âm; các cõi Tịnh, Thiểu tịnh, Vô lượng tịnh, Biến tịnh; các cõi A-na-bà-ca (cõi Không mây), Đắc phúc, Quảng quả, Vô tưởng, A-phù-ha-na (cõi Không phiền), Bất nhiệt, Khoái kiến, Diệu kiến, A-ca-ni-tra (cõi Sắc cứu cánh, tầng trời cao nhất của cõi sắc) (đây là các tầng trời thuộc cõi sắc, ứng với các bậc thiền định); các cõi trời Hư không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (bốn tầng trời của cõi vô sắc, nơi chỉ có tâm thức mà không có thân hình). Học trong pháp này sẽ được quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, được đạo Bích-chi Phật, được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì thế, Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật được gọi là châu báu lớn.
Trong ba-la-mật châu báu không có pháp nào có thể nắm bắt được, dù là sinh hay diệt, dơ hay sạch, giữ lấy hay buông bỏ. Ba-la-mật châu báu cũng không có pháp nào là thiện hay bất thiện, thế gian hay xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), hữu lậu hay vô lậu (hữu lậu là còn phiền não rò rỉ, còn dính sinh tử; vô lậu là đã sạch phiền não), hữu vi hay vô vi (hữu vi là do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt; vô vi là không do tạo tác, không sinh không diệt). Vì thế, Tu-bồ-đề! Đây gọi là ba-la-mật châu báu không thể nắm bắt. Tu-bồ-đề! Ba-la-mật châu báu này không có pháp nào có thể làm nhiễm bẩn được. Vì sao vậy? Vì cái pháp dùng để làm nhiễm bẩn không thể nắm bắt được. Tu-bồ-đề! Vì thế gọi là ba-la-mật châu báu không nhiễm bẩn.
Tu-bồ-đề! Nếu khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà cũng như thế không biết (không chấp vào cái biết), cũng như thế không phân biệt, cũng như thế không thể nắm bắt, cũng như thế không hý luận (không bàn luận suông, phân biệt vô ích), thì đó là người có thể tu hành Bát-nhã ba-la-mật, cũng có thể lễ bái chiêm ngưỡng các đức Phật, từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen các đức Phật, dạo khắp các cõi Phật, giáo hóa giúp chúng sinh thành tựu, làm cho cõi nước Phật được thanh tịnh.
Tu-bồ-đề! Bát-nhã ba-la-mật này đối với các pháp không có sức mạnh mà cũng không phải không có sức mạnh, cũng không nhận lấy, cũng không ban cho, không sinh không diệt, không dơ không sạch, không thêm không bớt. Bát-nhã ba-la-mật này cũng không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại; không bỏ cõi dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn) cũng không ở cõi dục, không bỏ cõi sắc (cõi của chúng sinh đã lìa dục nhưng còn thân hình) cũng không ở cõi sắc, không bỏ cõi vô sắc (cõi chỉ còn tâm thức, không có thân hình) cũng không ở cõi vô sắc.
Bát-nhã ba-la-mật này không ban cho Đàn-na ba-la-mật cũng không bỏ, không ban cho Thi-la ba-la-mật cũng không bỏ, không ban cho Sằn-đề ba-la-mật cũng không bỏ, không ban cho Tỳ-lê-da ba-la-mật cũng không bỏ, không ban cho Thiền-na ba-la-mật cũng không bỏ, không ban cho Bát-nhã ba-la-mật cũng không bỏ. Không ban cho nội không cũng không bỏ, cho đến không ban cho vô pháp hữu pháp không cũng không bỏ. Không ban cho tứ niệm xứ cũng không bỏ, cho đến không ban cho bát thánh đạo phần cũng không bỏ. Không ban cho thập lực của Phật cũng không bỏ, cho đến không ban cho thập bát bất cộng pháp cũng không bỏ. Không ban cho quả Tu-đà-hoàn cũng không bỏ, cho đến không ban cho quả A-la-hán cũng không bỏ. Không ban cho đạo Bích-chi Phật cũng không bỏ, cho đến không ban cho nhất thiết trí cũng không bỏ.
Bát-nhã ba-la-mật này không ban cho pháp A-la-hán, không bỏ pháp của người phàm; không ban cho pháp Bích-chi Phật, không bỏ pháp A-la-hán; không ban cho pháp Phật, không bỏ pháp Bích-chi Phật. Bát-nhã ba-la-mật này cũng không ban cho pháp vô vi, không bỏ pháp hữu vi. Vì sao vậy? Vì dù có Phật ra đời hay không có Phật ra đời, tướng của các pháp vẫn thường trụ không đổi khác; pháp tướng (thật tướng của các pháp), pháp trụ (sự an trụ của các pháp), pháp vị (vị trí vốn có của các pháp) thường còn, không sai lệch, không mất đi."
Bấy giờ các vị thiên tử (con trời, chỉ các vị trời) đứng giữa hư không, cất tiếng lớn, nhảy nhót vui mừng, lấy hoa ưu-bát-la (sen xanh), hoa ba-đầu-ma (sen hồng), hoa câu-vật-đầu (sen vàng), hoa phân-đà-lợi (sen trắng) rải lên đức Phật, và nói như vầy: "Chúng tôi ở cõi Diêm-phù-đề (châu lục nơi loài người chúng ta ở) được thấy bánh xe pháp chuyển lần thứ hai." Trong số ấy có vô lượng trăm ngàn thiên tử chứng được vô sinh pháp nhẫn (trí tuệ thấu suốt và an trú vững vàng trong lẽ các pháp vốn không sinh không diệt).
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bánh xe pháp chuyển này không phải là lần chuyển thứ nhất, cũng không phải là lần chuyển thứ hai. Bát-nhã ba-la-mật này xuất hiện không phải để chuyển, không phải để trở lại, vì vô pháp hữu pháp không."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là vì vô pháp hữu pháp không mà Bát-nhã ba-la-mật xuất hiện không phải để chuyển, không phải để trở lại?"
Phật nói: "Bát-nhã ba-la-mật thì tướng Bát-nhã ba-la-mật là không, cho đến Đàn-na ba-la-mật thì tướng Đàn-na ba-la-mật là không. Nội không thì tướng nội không là không, cho đến vô pháp hữu pháp không thì tướng vô pháp hữu pháp không là không. Tứ niệm xứ thì tướng tứ niệm xứ là không, cho đến bát thánh đạo phần thì tướng bát thánh đạo phần là không. Thập lực của Phật thì tướng thập lực của Phật là không, cho đến thập bát bất cộng pháp thì tướng thập bát bất cộng pháp là không. Quả Tu-đà-hoàn thì tướng quả Tu-đà-hoàn là không, quả Tư-đà-hàm thì tướng quả Tư-đà-hàm là không, quả A-na-hàm thì tướng quả A-na-hàm là không, quả A-la-hán thì tướng quả A-la-hán là không, đạo Bích-chi Phật thì tướng đạo Bích-chi Phật là không, nhất thiết chủng trí thì tướng nhất thiết chủng trí là không."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật của các Bồ-tát ma-ha-tát là ma-ha ba-la-mật (ba-la-mật lớn). Vì sao vậy? Tuy tất cả các pháp đều có tự tính là không, nhưng các Bồ-tát ma-ha-tát nhờ Bát-nhã ba-la-mật mà chứng được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mà cũng không có pháp nào để chứng được; chuyển bánh xe pháp mà cũng không có pháp nào để chuyển, cũng không có pháp nào để trở lại. Trong ma-ha ba-la-mật này cũng không có pháp nào có thể thấy được. Vì sao vậy? Vì pháp này không thể nắm bắt được là chuyển hay trở lại, vì tất cả các pháp rốt ráo không sinh. Vì sao vậy? Vì tướng không (thấy mọi vật trống rỗng) không thể chuyển, không thể trở lại; tướng vô tướng (thấy mọi vật không có hình tướng cố định) không thể chuyển, không thể trở lại; tướng vô tác (không còn mong cầu, tạo tác) không thể chuyển, không thể trở lại.
Nếu có thể nói Bát-nhã ba-la-mật như thế, chỉ dạy soi sáng, mở bày, phân biệt cho rõ ràng, giải thích cho dễ hiểu, người có thể chỉ dạy như vậy thì gọi là người nói Bát-nhã ba-la-mật một cách thanh tịnh, mà cũng không có người nói, cũng không có người nghe nhận, cũng không có người chứng đắc. Nếu không có người nói, không có người nghe nhận, không có người chứng đắc, cũng không có người diệt độ, thì trong sự thuyết pháp ấy cũng không có phúc điền (ruộng phúc, tức đối tượng mà gieo công đức vào sẽ sinh phúc báo) nhất định chắc chắn (?)."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video