Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh nói về trí tuệ lớn đưa người qua bờ giác ngộ), Phẩm Thâm Áo (sâu xa), thứ năm mươi bảy. (Bản Đan, tức bản Đại tạng kinh khắc in thời nước Khiết Đan, gọi là Phẩm Đăng Chú, nghĩa là "tim đèn".)
Tu-bồ-đề (Subhūti, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ "Không") bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật)! Bồ-tát Ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn, người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) A-duy-việt-trí (bậc không còn thối lui trên đường thành Phật) thành tựu công đức (phước lành do việc tu hành tạo nên) lớn lao. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí thành tựu công đức không lường được, thành tựu công đức không bờ bến."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí thành tựu công đức lớn lao; Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí thành tựu công đức không lường, không bờ bến. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đạt được trí tuệ không lường, không bờ bến, không chung với tất cả hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để chỉ tự giải thoát cho riêng mình) và Bích-chi-phật (người tự mình giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy). Bồ-tát A-duy-việt-trí an trú trong trí tuệ ấy, sinh ra bốn trí vô ngại (bốn khả năng hiểu và nói không gì ngăn trở: thông suốt giáo pháp, thông suốt ý nghĩa, thông suốt ngôn ngữ, và biện thuyết tự tại). Vì có trí vô ngại ấy nên tất cả trời và người trong thế gian không ai có thể làm cho vị ấy cạn lời."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Đức Phật có thể dùng số kiếp (kiếp: đơn vị thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát sông Hằng mà khen nói về những việc làm, dạng loại, dấu hiệu của Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Chỗ sâu xa nào mà Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí an trú trong đó, khi thực hành sáu ba-la-mật (sáu hạnh tu đưa người qua bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), thì đầy đủ tứ niệm xứ (bốn phép quán niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) cho đến đầy đủ nhất thiết chủng trí (trí tuệ biết rõ mọi pháp đến từng chi tiết, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật)?"
Phật khen Tu-bồ-đề: "Hay thay, hay thay! Này Tu-bồ-đề! Ông vì Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí mà hỏi về chỗ sâu xa này. Này Tu-bồ-đề! Chỗ sâu xa, nghĩa của nó là Không (mọi pháp đều trống rỗng, không có thực chất riêng). Vô tướng (không có hình tướng cố định), vô tác (không có gì để mong cầu tạo tác), vô khởi (không có sự khởi lên), vô sinh (không có sự sinh ra), vô nhiễm (không bị nhiễm ô), tịch diệt (vắng lặng, dứt hết phiền não), ly (lìa mọi ràng buộc), như (chân như, cái "như vậy" chân thật không đổi của các pháp), pháp tánh (bản tính chân thật của mọi pháp), thật tế (cõi chân thật rốt ráo), niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử) — này Tu-bồ-đề, những pháp như vậy là nghĩa sâu xa."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Chỉ có Không cho đến niết-bàn là sâu xa, chứ không phải tất cả các pháp đều sâu xa sao?"
Phật dạy: "Tất cả các pháp cũng là nghĩa sâu xa. Này Tu-bồ-đề! Sắc (hình sắc, thế giới vật chất) cũng sâu xa; thọ (cảm giác), tưởng (tri giác), hành (ý chí, hoạt động tâm), thức (nhận thức) cũng sâu xa; mắt cũng sâu xa, cho đến ý (tâm ý); hình sắc cho đến pháp (đối tượng của ý); nhãn giới (cõi của mắt) cho đến ý thức giới (cõi của nhận thức bằng ý); Đàn-na ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn) cho đến Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ trọn vẹn thấy rõ thực tướng mọi pháp); tứ niệm xứ cho đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật) cũng sâu xa."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là sắc sâu xa, cho đến A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề cũng sâu xa?"
Phật dạy: "Vì chân như của sắc sâu xa, nên sắc sâu xa. Vì chân như của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến chân như của A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề sâu xa, nên A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề sâu xa."
"Bạch Thế Tôn! Thế nào là chân như của sắc sâu xa, cho đến chân như của A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề sâu xa?"
"Này Tu-bồ-đề! Chân như của sắc ấy không phải là sắc, cũng không lìa sắc. Cho đến chân như của thức không phải là thức, cũng không lìa thức. Cho đến chân như của A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề không phải là A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cũng không lìa A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Nhờ sức phương tiện (sự khéo léo tùy hoàn cảnh mà dẫn dắt người) vi diệu, Ngài khiến Bồ-tát Ma-ha-tát A-duy-việt-trí lìa sắc mà chỉ bày niết-bàn, cũng khiến lìa thọ, tưởng, hành, thức mà chỉ bày niết-bàn, cũng khiến lìa tất cả các pháp — dù là pháp thế gian hay xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian), pháp hữu tránh (còn tranh chấp, còn phiền não) hay vô tránh (không tranh chấp), pháp hữu lậu (còn rỉ chảy phiền não, còn trong vòng sinh tử) hay vô lậu (không còn phiền não) — mà chỉ bày niết-bàn."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Phật nhờ sức phương tiện vi diệu mà khiến Bồ-tát A-duy-việt-trí lìa sắc mà chỉ bày niết-bàn, cho đến lìa pháp hữu lậu, vô lậu mà chỉ bày niết-bàn.
"Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đối với pháp rất sâu như vậy, quán xét, cân nhắc, suy nghĩ sao cho phù hợp với Bát-nhã ba-la-mật, và nghĩ rằng: 'Ta nên thực hành như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật. Ta nên học như điều đã nói trong Bát-nhã ba-la-mật.' Này Tu-bồ-đề! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể thực hành đúng như lời dạy, học đúng như lời dạy, quán xét như trong Bát-nhã ba-la-mật, đầy đủ sự siêng năng tinh tấn, thì chỉ trong khoảnh khắc một niệm khởi lên cũng sẽ được phước đức không lường, không bờ bến, đến a-tăng-kỳ (con số lớn đến mức không thể đếm được). Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vượt qua vô lượng kiếp, đến gần A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Huống gì người thường xuyên thực hành Bát-nhã ba-la-mật, tâm niệm luôn hợp với A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Ví như một người nặng lòng dâm dục hẹn hò với một người nữ xinh đẹp, sạch sẽ. Người nữ ấy bị ngăn trở, không thể đến đúng hẹn. Này Tu-bồ-đề, ý ông thế nào, tâm nghĩ của người ấy để ở đâu?"
"Bạch Thế Tôn! Tâm người ấy từng niệm luôn ở nơi người nữ kia, lúc nào cũng nghĩ như vầy, mong tưởng lúc nàng đến sẽ cùng ngồi cùng nằm vui thú."
"Này Tu-bồ-đề! Người ấy trong một ngày một đêm khởi lên bao nhiêu niệm?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Người ấy trong một ngày một đêm, số niệm rất nhiều, rất nhiều."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát nhớ nghĩ đến Bát-nhã ba-la-mật, thực hành con đường này đúng như lời nói trong Bát-nhã ba-la-mật, thì trong khoảnh khắc một niệm vượt qua số kiếp nhiều như số tâm niệm của người kia trong một ngày một đêm. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì xa lìa các tội, tức là lìa tội làm ngăn trở A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật, căn lành (gốc rễ của điều lành, đem lại quả tốt về sau) và công đức có được trong một ngày, giả sử đem lấp đầy công đức trong các cõi tam thiên đại thiên thế giới (một thế giới rất lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ) nhiều như cát sông Hằng, vẫn còn không vơi đi; còn các công đức khác so với nó thì không bằng một phần trăm, không bằng một phần nghìn, một phần nghìn ức vạn, cho đến dùng số đếm hay thí dụ cũng không thể sánh kịp (?).
"Lại nữa, này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, trải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà bố thí cho Tam bảo (ba ngôi báu): Phật bảo, Pháp bảo (giáo pháp của Phật), Tỳ-kheo Tăng bảo (đoàn thể các vị xuất gia tu hành). Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, không lường, không bờ bến, đến a-tăng-kỳ."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Không bằng phước của Bồ-tát Ma-ha-tát trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, chỉ một ngày tu hành đúng như lời dạy, được phước nhiều hơn. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật là con đường của các Bồ-tát Ma-ha-tát; nương theo con đường này mà mau đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, trải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà cúng dường các bậc Tu-đà-hoàn (bậc thánh quả thứ nhất, vừa bước vào dòng thánh), Tư-đà-hàm (quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), A-na-hàm (quả thứ ba, không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (quả cao nhất của hàng Thanh văn, dứt sạch phiền não), Bích-chi-phật và chư Phật. Này Tu-bồ-đề, ý ông thế nào, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên đó có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều."
Phật dạy: "Không bằng phước của vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa chỉ một ngày. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật này thì vượt qua tất cả địa vị Thanh văn, Bích-chi-phật, vào ngôi vị Bồ-tát (địa vị chắc chắn của Bồ-tát, không còn rơi xuống hàng thấp hơn), dần dần đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, trải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà thực hành bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Ý ông thế nào, người ấy nhờ nhân duyên đó có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều."
Phật dạy: "Không bằng phước của vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, tu hành đúng như lời dạy, chỉ một ngày bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ. Vì sao vậy? Này Tu-bồ-đề! Vì Bát-nhã ba-la-mật là mẹ của các Bồ-tát Ma-ha-tát; Bát-nhã ba-la-mật này sinh ra các Bồ-tát Ma-ha-tát, các Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong Bát-nhã ba-la-mật thì đầy đủ được tất cả Phật pháp. Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, suốt tuổi thọ dài bằng số kiếp như cát sông Hằng mà thực hành pháp thí (đem giáo pháp giảng dạy cho người khác). Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, người ấy có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn!"
Phật dạy: "Không bằng phước của thiện nam, thiện nữ (người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) tu hành đúng như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, dù chỉ một ngày thực hành pháp thí. Vì sao vậy? Này Tu-bồ-đề! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật thì không xa lìa nhất thiết chủng trí; không xa lìa nhất thiết chủng trí thì không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật. Vì thế, này Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề thì không nên xa lìa Bát-nhã ba-la-mật. Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát trải qua số kiếp nhiều như cát sông Hằng mà xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, tu hành tứ niệm xứ cho đến bát thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng đúng, nhớ đúng, định đúng), từ nội không (cái trống rỗng của thân tâm bên trong) cho đến nhất thiết chủng trí. Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, thiện nam, thiện nữ ấy có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật dạy: "Không bằng phước của thiện nam, thiện nữ trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, đúng như lời dạy, chỉ một ngày tu hành tứ niệm xứ cho đến nhất thiết chủng trí. Vì sao vậy? Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật mà lại thối lui khỏi Tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật), thì không có lẽ ấy. Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã ba-la-mật mà thối lui khỏi Tát-bà-nhã, thì có lẽ ấy. Vì thế, này Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát không bao giờ nên xa lìa hạnh Bát-nhã ba-la-mật. Này Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, suốt tuổi thọ dài bằng số kiếp như cát sông Hằng, đem phước đức của tài thí (bố thí của cải), pháp thí và thiền định mà hồi hướng (đem phước lành mình làm được hướng về một mục đích cao cả) về A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Ý ông thế nào, người ấy có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật dạy: "Không bằng phước của thiện nam, thiện nữ tu hành đúng như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, dù chỉ một ngày đem phước đức của tài thí, pháp thí, thiền định hồi hướng về A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vì sao vậy? Vì đó là sự hồi hướng bậc nhất, tức là hồi hướng bằng Bát-nhã ba-la-mật. Nếu xa lìa Bát-nhã ba-la-mật mà hồi hướng thì không gọi là hồi hướng. Vì thế, này Tu-bồ-đề, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề thì nên dùng phương tiện học cách hồi hướng bằng Bát-nhã ba-la-mật. Này Tu-bồ-đề! Nếu thiện nam, thiện nữ xa lìa Bát-nhã ba-la-mật, suốt tuổi thọ dài bằng số kiếp như cát sông Hằng, gom góp các căn lành của chư Phật ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại cùng các đệ tử của các Ngài mà tùy hỷ (vui mừng theo điều lành của người khác), rồi hồi hướng về A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, người ấy có được nhiều phước không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Rất nhiều, rất nhiều!"
Phật dạy: "Không bằng phước của thiện nam, thiện nữ tu hành đúng như lời dạy trong Bát-nhã ba-la-mật sâu xa, dù chỉ một ngày tùy hỷ các căn lành, hồi hướng về A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Vì thế, này Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề thì nên học phương tiện trong Bát-nhã ba-la-mật mà hồi hướng về A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Phật đã nói, các pháp khởi lên do nhân duyên (do nhiều điều kiện hợp lại mà thành) đều từ vọng tưởng (sự nghĩ tưởng sai lầm) sinh ra, không phải thật. Vậy làm sao thiện nam, thiện nữ lại được phước đức lớn? Bạch Thế Tôn! Với các pháp khởi lên do nhân duyên ấy, lẽ ra không thể được chánh kiến (cái thấy đúng đắn), vào pháp vị (địa vị chắc chắn trên đường thánh), lẽ ra không thể được quả Tu-đà-hoàn, cho đến lẽ ra không thể được quả A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Với các pháp khởi lên do nhân duyên ấy, không thể được chánh kiến, vào pháp vị, cho đến không thể được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật biết rằng các pháp khởi lên do nhân duyên cũng là Không, không bền chắc, giả dối, không thật. Vì sao vậy? Này Tu-bồ-đề! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khéo học nội không, cho đến khéo học vô pháp hữu pháp không (cái trống rỗng của cả cái không có lẫn cái có — loại cuối trong mười tám loại "không"); vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong mười tám loại không ấy, bằng nhiều cách quán các pháp do tạo tác mà có là Không, tức là không xa lìa Bát-nhã ba-la-mật. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát cứ như vậy dần dần không rời Bát-nhã ba-la-mật, thì dần dần được phước đức vô số, vô lượng, vô biên."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vô số, vô lượng, vô biên khác nhau thế nào?"
"Này Tu-bồ-đề! Vô số nghĩa là không rơi vào con số nào, dù trong tính chất hữu vi (thuộc về các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) hay trong tính chất vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt). Vô lượng nghĩa là không thể tìm được mức lượng, dù ở quá khứ, vị lai hay hiện tại. Vô biên nghĩa là không thể tìm được bờ mé của các pháp."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Có khi nào sắc cũng vô số, vô lượng, vô biên không? Có khi nào thọ, tưởng, hành, thức cũng vô số, vô lượng, vô biên không?"
"Này Tu-bồ-đề! Có nhân duyên khiến sắc cũng vô số, vô lượng, vô biên; thọ, tưởng, hành, thức cũng vô số, vô lượng, vô biên."
"Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì mà sắc cũng vô số, vô lượng, vô biên; thọ, tưởng, hành, thức cũng vô số, vô lượng, vô biên?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vì sắc là Không nên vô số, vô lượng, vô biên; vì thọ, tưởng, hành, thức là Không nên vô số, vô lượng, vô biên."
"Bạch Thế Tôn! Chỉ có sắc là Không, thọ, tưởng, hành, thức là Không, chứ không phải tất cả các pháp đều Không sao?"
"Này Tu-bồ-đề! Chẳng phải ta thường nói tất cả các pháp đều Không đó sao?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Phật có nói tất cả các pháp đều Không. Bạch Thế Tôn! Các pháp là Không thì chính là không thể cùng tận, không có số, không có lượng, không có bờ. Bạch Thế Tôn! Trong cái Không thì số không thể tìm được, lượng không thể tìm được, bờ không thể tìm được. Vì thế, bạch Thế Tôn, các nghĩa không thể cùng tận, vô số, vô lượng, vô biên này không có gì khác nhau."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Nghĩa của các pháp ấy không có gì khác biệt. Này Tu-bồ-đề! Pháp này không thể nói ra được, Phật vì sức phương tiện mà phân biệt nói ra, tức là: không thể cùng tận, vô số, vô lượng, vô biên, không dính mắc, Không, vô tướng, vô tác, vô khởi, vô sinh, vô diệt, vô nhiễm, niết-bàn. Phật dùng đủ mọi nhân duyên, bằng sức phương tiện mà nói ra."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Thực tướng (hình tướng chân thật) của các pháp không thể nói ra được, vậy mà Phật nhờ sức phương tiện mà nói ra. Bạch Thế Tôn! Theo chỗ con hiểu nghĩa lời Phật nói, thì tất cả các pháp cũng không thể nói ra được."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Tất cả các pháp đều không thể nói ra được. Tướng không thể nói ra được của tất cả các pháp chính là Không, mà Không ấy thì không thể nói ra được."
"Bạch Thế Tôn! Nghĩa không thể nói ra được ấy có tăng có giảm không?"
Phật dạy: "Không, này Tu-bồ-đề! Nghĩa không thể nói ra được thì không tăng, không giảm."
"Bạch Thế Tôn! Nếu nghĩa không thể nói ra được không tăng không giảm, thì Đàn-na ba-la-mật cũng phải không tăng không giảm, cho đến Bát-nhã ba-la-mật cũng phải không tăng không giảm. Tứ niệm xứ cho đến bát thánh đạo phần cũng phải không tăng không giảm; bốn thiền (bốn tầng thiền định ngày càng sâu lắng), bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc vật chất), năm thần thông (năm năng lực siêu thường: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa tự tại), tám bối xả (tám phép quán giúp buông bỏ, quay lưng với sự dính mắc), tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt thắng các cảnh), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự), mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không e sợ của Phật khi thuyết pháp), bốn trí vô ngại, mười tám pháp bất cộng (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có), cũng phải không tăng không giảm. Bạch Thế Tôn! Nếu sáu ba-la-mật của Bồ-tát Ma-ha-tát không tăng, cho đến mười tám pháp bất cộng không tăng, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát đạt được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề?"
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Này Tu-bồ-đề! Nghĩa không thể nói ra được không tăng không giảm. Bồ-tát Ma-ha-tát tập luyện thực hành Bát-nhã ba-la-mật, vì có sức phương tiện nên không nghĩ rằng: 'Ta làm tăng Bát-nhã ba-la-mật, cho đến làm tăng Đàn-na ba-la-mật.' Mà nên nghĩ rằng: 'Chỉ là tên gọi mà gọi là Đàn-na ba-la-mật.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì đem tâm ấy và các căn lành hồi hướng đúng như tướng của A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Cho đến khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật, cũng đem tâm ấy và các căn lành hồi hướng đúng như tướng của A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề?"
Phật dạy: "Tướng chân như của tất cả các pháp, đó gọi là A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là tướng chân như của tất cả các pháp là A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Tướng chân như của sắc, tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến tướng chân như của niết-bàn — đó là A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, là tướng chân như, cũng không tăng không giảm. Này Tu-bồ-đề! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không rời Bát-nhã ba-la-mật, thường quán pháp chân như ấy, không thấy có tăng có giảm. Vì nhân duyên ấy, này Tu-bồ-đề, nghĩa không thể nói ra được không tăng không giảm. Đàn-na ba-la-mật cũng không tăng không giảm, cho đến mười tám pháp bất cộng cũng không tăng không giảm. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát nên theo pháp không tăng không giảm ấy mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát dùng tâm trước mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, hay dùng tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề? Bạch Thế Tôn! Tâm trước không đến được tâm sau, tâm sau không có ở tâm trước. Bạch Thế Tôn! Tâm và tâm sở (các trạng thái tâm đi kèm với tâm như cảm giác, ý muốn…) như vậy không cùng có mặt đầy đủ, thì làm sao căn lành tăng thêm được? Nếu căn lành không tăng, thì làm sao đạt được A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ta sẽ nói cho ông một thí dụ; người có trí nhờ thí dụ mà dễ hiểu nghĩa. Này Tu-bồ-đề! Ví như thắp đèn, là ngọn lửa đầu tiên đốt cháy tim đèn, hay ngọn lửa sau cùng đốt cháy tim đèn?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Không phải ngọn lửa đầu tiên đốt cháy tim đèn, nhưng cũng không lìa ngọn lửa đầu tiên. Bạch Thế Tôn! Không phải ngọn lửa sau cùng đốt cháy tim đèn, nhưng cũng không lìa ngọn lửa sau cùng."
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, tim đèn có cháy không?"
"Bạch Thế Tôn! Tim đèn thật sự cháy."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy: không dùng tâm trước mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cũng không lìa tâm trước mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; không dùng tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cũng không lìa tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; vậy mà vẫn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Trong đó, Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát ý (mới khởi tâm cầu giác ngộ thành Phật) thực hành Bát-nhã ba-la-mật, đầy đủ mười địa (mười giai đoạn tu tập), mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Mười địa nào mà Bồ-tát đầy đủ rồi thì đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề?"
Phật dạy: "Bồ-tát Ma-ha-tát đầy đủ Can tuệ địa (giai đoạn có trí tuệ nhưng còn khô, chưa được thấm nhuần nước thiền định), Tánh địa (giai đoạn bắt đầu ưa thích, thuận theo tính chân thật của các pháp), Bát nhân địa (giai đoạn chuẩn bị bước vào quả thánh đầu tiên), Kiến địa (giai đoạn thấy được chân lý, ứng với quả Tu-đà-hoàn), Bạc địa (giai đoạn phiền não đã mỏng đi, ứng với quả Tư-đà-hàm), Ly dục địa (giai đoạn lìa ham muốn cõi dục, ứng với quả A-na-hàm), Dĩ tác địa (giai đoạn việc cần làm đã làm xong, ứng với quả A-la-hán), Bích-chi-phật địa (giai đoạn của bậc tự giác ngộ), Bồ-tát địa (giai đoạn của Bồ-tát), Phật địa (giai đoạn thành Phật); đầy đủ các địa ấy thì đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Này Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát học mười địa ấy xong, không phải tâm trước mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cũng không lìa tâm trước mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; không phải tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, cũng không lìa tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề; vậy mà vẫn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Pháp nhân duyên này thật rất sâu, tức là không phải tâm trước, không lìa tâm trước, không phải tâm sau, không lìa tâm sau mà đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề, vậy mà vẫn đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông thế nào, nếu tâm đã diệt rồi, tâm ấy có sinh lại không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, tâm đã sinh ra có phải là tướng sẽ diệt không?"
"Bạch Thế Tôn! Là tướng sẽ diệt."
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, cái tướng diệt của tâm có phải là diệt không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông thế nào, tâm ấy cũng trụ như vậy chăng?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Cũng trụ như vậy, trụ như chân như trụ."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông thế nào, nếu tâm ấy trụ như chân như trụ, thì có phải là chứng thật tế (đạt tới cõi chân thật rốt ráo mà dừng lại ở đó) không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông thế nào, chân như ấy có rất sâu không?"
"Bạch Thế Tôn! Rất sâu, rất sâu!"
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, chân như có phải chỉ là tâm không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
"Có lìa tâm mà có chân như không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, chân như có thấy chân như không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, nếu Bồ-tát có thể thực hành như vậy, có phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như vậy, là thực hành Bát-nhã ba-la-mật sâu xa."
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành như vậy, thì là thực hành ở chỗ nào?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành như vậy, là thực hành ở chỗ không có nơi chốn. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật an trú trong chân như của các pháp, không có ý nghĩ như vậy, không có chỗ để nghĩ, cũng không có người nghĩ."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành như vậy, thì là thực hành ở chỗ nào?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành như vậy, là thực hành trong đệ nhất nghĩa (chân lý cao nhất, rốt ráo). Vì không thể tìm được hai thứ hành (sự phân chia đối đãi giữa người hành và chỗ hành)."
"Này Tu-bồ-đề! Ý ông thế nào, nếu Bồ-tát thực hành trong đệ nhất nghĩa, trong chỗ không có ý niệm, thì có phải là thực hành theo tướng (bám vào hình tướng) không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
"Ý ông thế nào, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có phá bỏ tướng không?"
"Không, bạch Thế Tôn!"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Thế nào gọi là không phá bỏ tướng?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không nghĩ rằng: 'Ta sẽ phá bỏ tướng của các pháp.' Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, khi chưa đầy đủ mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn trí vô ngại, đại từ đại bi (lòng thương yêu và xót thương rộng lớn, muốn đem vui và cứu khổ cho tất cả), mười tám pháp bất cộng, thì chưa đạt A-nậu-đa-la Tam-miệu Tam-bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ sức phương tiện nên đối với các pháp không nắm giữ tướng, cũng không phá bỏ tướng. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy biết tất cả các pháp đều tự tướng không (tự thân hình tướng của mỗi pháp vốn trống rỗng, không có thực chất riêng). Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong lẽ tự tướng không ấy, vì chúng sinh mà vào ba tam-muội (tam-muội là trạng thái tâm chuyên chú vững vàng; ba loại ở đây là Không, Vô tướng, Vô tác), dùng ba tam-muội ấy để giáo hóa chúng sinh đến thành tựu."
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát Ma-ha-tát vào ba tam-muội để giáo hóa chúng sinh đến thành tựu như thế nào?"
Phật dạy: "Bồ-tát an trú trong ba tam-muội ấy, thấy chúng sinh sống bám vào các pháp tạo tác, thì Bồ-tát dùng sức phương tiện dạy họ đạt vô tác (không còn mong cầu tạo tác); thấy chúng sinh sống bám vào tướng "ta", thì dùng sức phương tiện dạy họ thực hành Không; thấy chúng sinh sống bám vào mọi hình tướng, thì nhờ sức phương tiện dạy họ thực hành vô tướng. Như vậy, này Tu-bồ-đề, Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, vào ba tam-muội, dùng ba tam-muội để giáo hóa chúng sinh đến thành tựu."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video