Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật (kinh về Trí tuệ lớn đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ), phẩm Cụ Túc (đầy đủ) thứ tám mươi mốt (bản Đan ghi là phẩm Chiếu Minh, nghĩa là "soi sáng"; bản Đan là bản Đại tạng kinh khắc in thời nước Khiết Đan, dùng để đối chiếu).
Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lẽ "không") bạch Phật:
"Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Có thể Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ hết thảy chúng sinh, đã tu đến bậc cao) thực hành những pháp sau, mà nếu không đầy đủ đạo Bồ-tát thì vẫn không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn khắp, tức quả vị Phật). Những pháp ấy là:
- sáu ba-la-mật (sáu pháp tu hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ);
- mười tám không (mười tám cách quán xét để thấy mọi sự vật đều trống rỗng, không có tự thể cố định);
- ba mươi bảy trợ đạo pháp (ba mươi bảy pháp tu phụ giúp cho con đường giác ngộ);
- mười lực của Phật (mười năng lực hiểu biết đặc biệt chỉ Phật mới có, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì trái lẽ, biết rõ nghiệp báo ba đời…);
- bốn vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn tự tin, không chút sợ hãi khi giảng dạy giữa đại chúng);
- bốn vô ngại trí (bốn trí hiểu biết và diễn giảng thông suốt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về tài biện thuyết);
- mười tám pháp bất cộng (mười tám đức tính riêng của Phật, không chung với các bậc tu hành khác).
Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát phải làm thế nào để đầy đủ đạo Bồ-tát, mà đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật, đưa người sang bờ giác ngộ), nhờ sức phương tiện (sức khéo léo dùng những cách thức thích hợp) mà thực hành Đàn-na ba-la-mật (hạnh bố thí trọn vẹn: cho ra của cải, sức lực, giáo pháp mà không chấp trước). Bồ-tát ấy không thấy có vật đem cho, không thấy có người cho, không thấy có người nhận, nhưng cũng không rời bỏ các pháp ấy mà vẫn thực hành Đàn-na ba-la-mật. Như thế là soi sáng đạo Bồ-tát.
Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát nhờ sức phương tiện mà đầy đủ đạo Bồ-tát. Đầy đủ rồi thì có thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Trì giới (giữ gìn giới luật), nhẫn nhục (chịu đựng, không nóng giận trước nghịch cảnh và sự xúc phạm), tinh tấn (siêng năng không ngừng làm điều lành), thiền định (giữ tâm lặng yên, tập trung), trí tuệ, cho đến mười tám pháp bất cộng cũng như thế."
Xá-lợi-phất (một đại đệ tử của Phật, được xem là bậc trí tuệ hàng đầu) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát tập luyện Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện nên không phá hoại sắc (phần vật chất, hình tướng của thân và cảnh vật), cũng không chạy theo sắc. Vì sao? Vì sắc vốn không có tự tính, nên không phá hoại cũng không chạy theo.
Cho đến thọ, tưởng, hành, thức cũng như thế. Đây là bốn phần tinh thần của con người: thọ là cảm nhận vui, khổ; tưởng là nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là các hoạt động tạo tác của tâm ý; thức là sự phân biệt, nhận biết. Bốn phần này cùng với sắc gọi là năm uẩn.
Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện nên đối với Đàn-na ba-la-mật cũng không phá hoại, không chạy theo. Vì sao? Vì Đàn-na ba-la-mật vốn không có tự tính. Cho đến mười tám pháp bất cộng cũng như thế."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) không có tự tính để có thể phá hoại hay chạy theo, thì làm sao Bồ-tát ma-ha-tát có thể tập luyện Bát-nhã ba-la-mật, là chỗ học của các Bồ-tát ma-ha-tát? Vì sao? Vì Bồ-tát ma-ha-tát không học Bát-nhã ba-la-mật thì không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Đúng như ông nói, Bồ-tát không học Bát-nhã ba-la-mật thì không thể đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Phải không rời sức phương tiện thì mới đạt được.
Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nếu có một pháp nào có tự tính nắm bắt được thì mới nên chấp lấy; nếu không nắm bắt được thì chấp lấy cái gì? Chấp lấy ở đây là chấp rằng: đây là Bát-nhã ba-la-mật; đây là Thiền-na ba-la-mật (thiền định ba-la-mật); đây là Tỳ-lê-da ba-la-mật (tinh tấn ba-la-mật); đây là Sằn-đề ba-la-mật (nhẫn nhục ba-la-mật), Thi-la ba-la-mật (trì giới ba-la-mật), Đàn-na ba-la-mật; đây là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; cho đến đây là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
Xá-lợi-phất! Bát-nhã ba-la-mật ấy không có tướng để chấp lấy, cho đến tất cả các pháp của Phật cũng không có tướng để chấp lấy. Xá-lợi-phất! Đó gọi là không chấp lấy Bát-nhã ba-la-mật cho đến pháp của Phật; đó là điều Bồ-tát ma-ha-tát nên học.
Khi Bồ-tát ma-ha-tát học trong đó, ngay cả tướng của việc học cũng không nắm bắt được, huống gì Bát-nhã ba-la-mật? Huống gì pháp của Phật, pháp của Bồ-tát, pháp của Bích-chi Phật (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không nhờ thầy dạy, thường không đi giáo hóa rộng), pháp của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình), pháp của người phàm phu?
Vì sao? Xá-lợi-phất! Trong các pháp, không một pháp nào có tự tính. Các pháp không có tự tính như thế thì cái gì là phàm phu, là Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, Bồ-tát, Phật? Bốn bậc thánh ấy là:
- Tu-đà-hoàn: quả thánh thứ nhất, người mới bước vào dòng thánh;
- Tư-đà-hàm: quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần;
- A-na-hàm: quả thánh thứ ba, không còn sinh trở lại cõi còn dục lạc này;
- A-la-hán: quả thánh thứ tư, đã dứt sạch phiền não, thoát khỏi sinh tử.
Nếu không có thật các bậc hiền thánh ấy thì làm sao có pháp? Chính do pháp ấy mà phân biệt nói đây là phàm phu, Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi Phật, Bồ-tát, Phật (?)."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu các pháp không có tự tính, không thật, không có gốc rễ, thì làm sao biết đây là phàm phu, cho đến đây là Phật?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Chỗ mà kẻ phàm phu bám chấp, sắc có tự tính, có thật không?"
"Bạch Thế Tôn, không!"
"Chỉ vì tâm điên đảo (tâm nhận thức sai ngược, cho cái không thật là thật, cái vô thường là thường còn) mà chấp như thế thôi. Thọ, tưởng, hành, thức, cho đến mười tám pháp bất cộng cũng như thế. Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện, thấy các pháp không có tự tính, không có gốc rễ, nên có thể phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (phát tâm cầu quả giác ngộ của Phật)."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vì sao khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện, thấy các pháp không có tự tính, không có gốc rễ, mà có thể phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề?"
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, không vì thấy gốc rễ của các pháp mà thối lui, chìm mất, sinh tâm biếng nhác (?).
Xá-lợi-phất! Gốc rễ của các pháp thật ra không có ngã (cái tôi thật), không có tự tính gì cả, luôn luôn trống không. Chỉ vì điên đảo, ngu si mà chúng sinh bám chấp vào ấm, nhập, giới:
- năm ấm là năm nhóm yếu tố hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức;
- mười hai nhập là sáu giác quan cùng sáu đối tượng của chúng;
- mười tám giới là sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức nhận biết.
Bồ-tát ma-ha-tát ấy thấy các pháp không có tự tính gì, luôn luôn trống không, tự tướng vốn không (tướng riêng của mỗi pháp cũng trống rỗng). Khi ấy, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật mà tự đứng vững.
Ví như nhà ảo thuật thuyết pháp cho chúng sinh: với người keo kiệt thì nói pháp bố thí; với người phá giới thì nói pháp trì giới; với người hay giận thì nói pháp nhẫn nhục; với người biếng nhác thì nói pháp tinh tấn; với người tâm tán loạn thì nói pháp thiền định; với người ngu si thì nói pháp trí tuệ. Khiến chúng sinh an trụ trong bố thí cho đến trí tuệ, rồi sau đó mới nói cho họ thánh pháp (pháp của bậc thánh) có thể ra khỏi khổ. Nhờ pháp ấy mà họ được quả Tu-đà-hoàn, cho đến được quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thấy chúng sinh ấy là không có gì cả, mà vẫn dạy họ bố thí, trì giới cho đến trí tuệ, rồi sau đó nói cho họ thánh pháp có thể ra khỏi khổ. Nhờ pháp ấy mà họ được quả Tu-đà-hoàn cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không mắc lỗi chấp rằng có chỗ để đạt được. Vì sao? Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật thì không thấy có chúng sinh. Chỉ vì các pháp trống không nối tiếp nhau nên mới gọi là chúng sinh.
Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát đứng trong hai đế (hai tầng sự thật) mà thuyết pháp cho chúng sinh:
- thế đế: sự thật theo quy ước thông thường của thế gian, có người, có vật;
- đệ nhất nghĩa đế: sự thật tối thượng, tức thực tướng trống không của các pháp.
Xá-lợi-phất! Trong hai đế, chúng sinh tuy không thể nắm bắt được, nhưng Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện mà vẫn thuyết pháp cho chúng sinh. Chúng sinh nghe pháp ấy thì hiểu rằng: ngay cái "ta" trong đời này còn không nắm bắt được, huống gì người sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề và pháp dùng để đạt? Như thế đó, Xá-lợi-phất! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện mà thuyết pháp cho chúng sinh."
Xá-lợi-phất bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát ấy tâm rộng lớn. Đối với Bồ-tát, không có pháp nào nắm bắt được, dù là tướng đồng nhất, tướng khác nhau hay tướng riêng biệt. Vậy mà Bồ-tát vẫn có thể lấy thệ nguyện lớn làm trang nghiêm như thế (lấy lời nguyện lớn cứu độ chúng sinh làm áo giáp, làm vật tô điểm cho mình).
Nhờ sự trang nghiêm ấy, Bồ-tát:
- không sinh vào Dục giới (cõi của các loài còn ham muốn dục lạc, gồm địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người và các tầng trời thấp);
- không sinh vào Sắc giới (các tầng trời của những vị đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế);
- không sinh vào Vô sắc giới (các tầng trời chỉ còn tâm thức, không còn thân hình);
- không thấy tính hữu vi (tính của các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt);
- không thấy tính vô vi (tính của pháp không do tạo tác, không sinh không diệt).
Vậy mà Bồ-tát ở trong ba cõi ấy cứu độ, giải thoát chúng sinh, cũng không thấy có chúng sinh. Vì sao?
- Vì chúng sinh không bị trói buộc, cũng không được cởi mở.
- Vì không bị trói, không được cởi, nên không nhơ, không sạch.
- Vì không nhơ, không sạch, nên không phân biệt năm đạo (năm nẻo luân hồi: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời).
- Vì không phân biệt năm đạo, nên không có nghiệp (hành động của thân, miệng, ý để lại kết quả về sau), không có phiền não (những tâm ô nhiễm làm rối loạn như tham, giận, si mê).
- Vì không có nghiệp, không có phiền não, nên cũng không lẽ có quả báo (kết quả phải nhận do nghiệp đã làm). Mà chính do quả báo ấy mới sinh vào ba cõi."
Phật bảo Xá-lợi-phất: "Đúng vậy, đúng vậy! Như lời ông nói. Nếu chúng sinh trước có mà sau không, thì chư Phật, Bồ-tát có lỗi. Sinh tử của các pháp trong năm đạo cũng như thế: nếu trước có mà sau không, thì chư Phật, Bồ-tát có lỗi.
Xá-lợi-phất! Dù có Phật hay không có Phật ra đời, tướng của các pháp vẫn luôn thường trụ, không đổi khác. Trong tướng của pháp ấy, còn không có ngã, không có chúng sinh, không có thọ mạng (một sinh mệnh thường còn), cho đến không có người biết, không có người thấy (những cách gọi khác nhau của cái tôi tưởng là có thật), huống gì lại có sắc, thọ, tưởng, hành, thức? Nếu không có các pháp ấy thì làm sao có chuyện qua lại trong năm đạo, và có chỗ để cứu vớt chúng sinh ra?
Xá-lợi-phất! Tính của các pháp luôn luôn trống không. Vì thế, các Bồ-tát ma-ha-tát nghe tướng của pháp ấy từ các đức Phật quá khứ mà phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Trong đó không có pháp nào để ta sẽ đạt được. Cũng không có pháp nào là chỗ chúng sinh bám chặt cố định đến mức không thể ra khỏi; chỉ vì chúng sinh điên đảo nên mới bám chấp.
Vì thế, Bồ-tát ma-ha-tát phát thệ nguyện lớn làm trang nghiêm, luôn không thối lui khỏi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát ấy không ngờ vực rằng: "Ta sẽ không đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề", mà biết chắc: "Ta nhất định sẽ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Đạt được rồi, Bồ-tát dùng pháp chân thật làm lợi ích cho chúng sinh, khiến họ ra khỏi điên đảo.
Xá-lợi-phất! Ví như nhà ảo thuật hóa ra trăm nghìn vạn ức người, cho họ đủ thứ đồ ăn uống đến no đủ, rồi vui mừng nói lớn: "Ta được phước lớn." Ý ông nghĩ sao, trong đó có người nào thật được ăn uống no đủ không?"
"Bạch Thế Tôn, không!"
Phật nói: "Đúng vậy, Xá-lợi-phất! Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm trở đi, thực hành:
- sáu ba-la-mật;
- bốn thiền (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc, tâm mỗi lúc một lắng sâu);
- bốn tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn đối với chúng sinh: từ là ban vui; bi là cứu khổ; hỷ là vui theo niềm vui của người; xả là buông bỏ, bình đẳng không thiên vị);
- bốn định vô sắc (bốn tầng định sâu thuộc cõi Vô sắc, vượt khỏi mọi hình sắc);
- bốn niệm xứ (bốn chỗ đặt chánh niệm để quán xét: thân, cảm thọ, tâm, các pháp), cho đến tám thánh đạo phần (tám nhánh của con đường chân chánh của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng);
- mười bốn không (mười bốn cách quán về tính không) (?);
- ba cửa giải thoát (ba pháp quán dẫn tới giải thoát: không; vô tướng là không chấp vào tướng; vô tác là không mong cầu tạo tác);
- tám bối xả (tám tầng định giúp quay lưng, lìa bỏ sự bám chấp, còn gọi là tám giải thoát);
- chín thứ đệ định (chín tầng định tu nối tiếp nhau từ thấp lên cao: bốn thiền, bốn định vô sắc và diệt thọ tưởng định);
- mười lực của Phật, cho đến mười tám pháp bất cộng.
Như thế, Bồ-tát đầy đủ đạo Bồ-tát, thành tựu chúng sinh (giáo hóa, giúp chúng sinh tiến đến giải thoát), làm thanh tịnh cõi Phật (gây dựng cõi nước nơi mình sẽ thành Phật cho trong sạch, tốt đẹp). Vậy mà thật ra không có pháp chúng sinh nào để độ."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là đạo của Bồ-tát ma-ha-tát, mà Bồ-tát thực hành đạo ấy thì có thể thành tựu chúng sinh, làm thanh tịnh cõi Phật?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm trở đi, thực hành Đàn-na ba-la-mật, thực hành Thi-la, Sằn-đề, Tỳ-lê-da, Thiền-na, Bát-nhã ba-la-mật, cho đến thực hành mười tám pháp bất cộng, nhờ vậy mà thành tựu chúng sinh, làm thanh tịnh cõi Phật."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Đàn-na ba-la-mật mà thành tựu chúng sinh như thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Có Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì tự mình bố thí, lại dạy chúng sinh bố thí, nói rằng: 'Này các thiện nam tử! Các ngươi chớ bám chấp vào việc bố thí. Vì bám chấp vào bố thí nên các ngươi sẽ còn phải thọ thân (tái sinh mang thân khác); vì thọ thân nên phải chịu nhiều khổ. Này các thiện nam tử! Trong thực tướng của các pháp, không có vật đem cho, không có người cho, không có người nhận. Tự tính của ba pháp ấy đều trống không. Pháp có tính trống không thì không thể chấp lấy; tướng không thể chấp lấy ấy chính là tính không.'
Như thế đó, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Đàn-na ba-la-mật, bố thí cho chúng sinh mà trong đó không thấy có việc bố thí, không thấy có người cho, không thấy có người nhận. Vì sao? Vì ba-la-mật không có chỗ đạt được thì gọi là Đàn-na ba-la-mật. Bồ-tát ấy vì không chấp vào ba pháp ấy nên có thể dạy chúng sinh, khiến họ được quả Tu-đà-hoàn, cho đến được quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì thành tựu chúng sinh.
Bồ-tát ấy tự mình bố thí, lại dạy người khác bố thí, ngợi khen pháp bố thí, vui mừng khen ngợi người thực hành bố thí. Bồ-tát ấy bố thí như thế rồi thì được sinh vào các nhà sau:
- dòng lớn Sát-lợi (giai cấp vua chúa, võ tướng ở Ấn Độ xưa);
- dòng lớn Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế lễ, học thuật ở Ấn Độ xưa);
- nhà lớn hàng cư sĩ (người tại gia giàu có, có danh vọng).
Hoặc Bồ-tát làm vua nước nhỏ, hoặc làm Chuyển luân thánh vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu dẫn đường). Lúc ấy, Bồ-tát dùng bốn việc để thu phục chúng sinh. Bốn việc ấy là:
- bố thí;
- ái ngữ (nói lời dịu dàng, thương mến);
- lợi hành (làm những việc đem lợi ích cho người);
- đồng sự (cùng sống, cùng làm việc với họ để dẫn dắt).
Dùng bốn việc ấy thu phục chúng sinh rồi, chúng sinh dần dần an trụ trong giới, bốn thiền, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, bốn niệm xứ, tám thánh đạo phần, các tam-muội (định, tâm tập trung vững vàng) không, vô tướng, vô tác. Họ được vào chánh vị (địa vị chắc chắn của bậc thánh, không còn rơi trở lại làm phàm phu), được quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, hoặc được đạo Bích-chi Phật. Hoặc Bồ-tát dạy họ để được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nói rằng: 'Này các thiện nam tử! Các ngươi hãy phát tâm A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề dễ được thôi. Vì sao? Vì không có pháp cố định nào là chỗ chúng sinh bám chấp, chỉ vì điên đảo nên chúng sinh mới có chỗ bám chấp. Vì thế, các ngươi tự mình lìa sinh tử, cũng hãy dạy người khác lìa sinh tử. Các ngươi hãy phát tâm để có thể tự làm lợi cho mình, cũng làm lợi cho người khác.'
Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành Đàn-na ba-la-mật như thế. Do nhân duyên thực hành Đàn-na ba-la-mật này, từ lúc mới phát tâm trở đi, Bồ-tát trọn không rơi vào ác đạo (các nẻo xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), mà thường làm Chuyển luân thánh vương. Vì sao? Vì gieo gì thì được quả báo lớn theo đó.
Khi Bồ-tát ấy làm Chuyển luân thánh vương, thấy có người đến xin thì nghĩ rằng: 'Ta không vì việc gì khác mà nhận quả Chuyển luân thánh vương, chỉ vì làm lợi ích cho tất cả chúng sinh.' Lúc ấy, Bồ-tát nói: 'Đây là vật của ngươi, ngươi cứ tự lấy. Chớ ngại ngùng, ta không tiếc gì cả. Ta vì chúng sinh mà chịu sinh tử, vì thương xót các ngươi mà đầy đủ lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho tất cả).'
Bồ-tát thực hành lòng đại bi ấy để làm lợi ích cho chúng sinh, nhưng cũng không thấy có tướng chúng sinh thật, cố định. Chỉ vì có tên gọi tạm đặt nên mới có thể nói là chúng sinh. Tên gọi ấy cũng trống không, như tiếng vang, thật không thể nói ra tướng của nó.
Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành Đàn-na ba-la-mật như thế, đối với chúng sinh không có gì tiếc, cho đến không tiếc cả da thịt của thân mình, huống gì là vật bên ngoài? Nhờ pháp ấy mà có thể đưa chúng sinh ra khỏi sinh tử. Pháp ấy là gì? Đó là Đàn-na ba-la-mật, Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật, cho đến mười tám pháp bất cộng, khiến chúng sinh được thoát khỏi sinh tử.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật, bố thí rồi nói rằng: 'Này các thiện nam tử! Các ngươi hãy giữ giới. Ta sẽ cung cấp cho các ngươi, không để thiếu thốn gì. Áo mặc, đồ ăn, chỗ nằm, cho đến mọi thứ cần dùng cho đời sống, ta đều cấp cho các ngươi. Nếu vì thiếu thốn mà các ngươi phá giới, thì ta sẽ cấp cho các ngươi những gì cần dùng, không để thiếu thốn, từ đồ ăn uống cho đến bảy báu (bảy thứ quý: vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, xích châu, mã não). Các ngươi an trụ trong khuôn phép giới luật này, dần dần sẽ dứt hết khổ, thành tựu theo ba thừa mà được giải thoát. Ba thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu) là Thanh văn thừa, Bích-chi Phật thừa và Phật thừa.'
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật, nếu thấy chúng sinh giận dữ phiền bực thì nói rằng: 'Này các thiện nam tử! Vì nhân duyên gì mà các ngươi giận dữ phiền bực? Ta sẽ cho các ngươi những gì cần dùng. Các ngươi muốn gì cứ lấy nơi ta, ta sẽ cấp đủ cả, không để thiếu thốn, từ đồ ăn uống, y phục cho đến mọi thứ cần dùng cho đời sống.'
Bồ-tát ấy an trụ trong Đàn-na ba-la-mật mà dạy chúng sinh nhẫn nhục, nói rằng: 'Trong tất cả các pháp không có gì bền chắc, có thật. Cái mà các ngươi giận, nhân duyên ấy cũng trống không, không bền chắc, đều từ sự nhớ nghĩ hư dối mà sinh ra. Các ngươi vì cơn giận không có gốc rễ ấy mà làm hư hoại tâm mình, mở miệng chửi mắng, dùng dao gậy đánh nhau, đến mức hại mạng. Các ngươi chớ vì nổi giận bởi những pháp hư dối ấy mà rơi vào địa ngục, súc sinh, ngạ quỷ (loài quỷ đói), và các ác đạo khác, chịu khổ vô lượng. Các ngươi chớ vì những pháp hư dối, không thật ấy mà gây tội nghiệp. Do tội nghiệp ấy, còn không được thân người, huống gì được sinh vào đời có Phật? Này mọi người! Đời có Phật khó gặp, thân người khó được, các ngươi chớ để lỡ thời cơ tốt; nếu lỡ thời cơ tốt thì không thể cứu được nữa.'
Bồ-tát ma-ha-tát ấy giáo hóa chúng sinh như thế: tự mình thực hành nhẫn nhục, lại dạy người khác thực hành nhẫn nhục, ngợi khen pháp nhẫn nhục, vui mừng khen ngợi người thực hành nhẫn nhục. Bồ-tát ấy khiến chúng sinh an trụ trong nhẫn nhục, dần dần theo ba thừa mà dứt hết mọi khổ. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật mà khiến chúng sinh an trụ trong nhẫn nhục.
"Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật mà khiến chúng sinh tinh tấn như thế nào? Tu-bồ-đề! Bồ-tát thấy chúng sinh biếng nhác thì hỏi: 'Vì sao các ngươi biếng nhác?' Chúng sinh đáp: 'Vì thiếu điều kiện.' Bồ-tát ấy khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì nói với mọi người: 'Ta sẽ làm cho các ngươi đầy đủ điều kiện, như bố thí, trì giới, nhẫn nhục; nhờ những điều kiện như thế mà các ngươi được đầy đủ.'
Chúng sinh ấy được nhân duyên lợi ích của Bồ-tát nên thân tinh tấn, miệng tinh tấn, tâm tinh tấn. Vì thân, miệng, tâm tinh tấn nên tất cả pháp lành đều đầy đủ, tu tập thánh pháp vô lậu (pháp của bậc thánh, trong sạch, không còn phiền não rò rỉ). Vì tu thánh pháp vô lậu nên sẽ được quả Tu-đà-hoàn, cho đến quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, hoặc được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì an trụ trong tinh tấn ba-la-mật mà thu phục chúng sinh.
"Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật, giáo hóa chúng sinh, khiến họ tu Thiền-na ba-la-mật như thế nào?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát thấy chúng sinh tâm tán loạn thì nói rằng: 'Các ngươi nên tu thiền định.' Chúng sinh đáp: 'Vì chúng tôi không đủ điều kiện.' Bồ-tát nói: 'Ta sẽ tạo điều kiện cho các ngươi. Nhờ điều kiện ấy, tâm các ngươi sẽ không chạy theo giác quán (sự suy tìm thô và dò xét tế của tâm, làm tâm còn xao động), tâm không rong ruổi tán loạn.'
Chúng sinh nhờ điều kiện ấy mà dứt giác quán, vào sơ thiền, nhị thiền, tam thiền, tứ thiền (bốn tầng thiền định từ thấp lên cao), thực hành tâm từ, bi, hỷ, xả. Nhờ nhân duyên của thiền định và tâm vô lượng ấy, chúng sinh có thể tu bốn niệm xứ cho đến tám thánh đạo phần. Khi tu ba mươi bảy trợ đạo pháp, họ dần dần theo ba thừa mà vào Bát-niết-bàn (sự diệt tắt hoàn toàn phiền não và khổ đau, giải thoát trọn vẹn), trọn không mất đạo. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì dùng Đàn-na ba-la-mật thu phục chúng sinh, khiến họ thực hành Thiền-na ba-la-mật.
"Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Đàn-na ba-la-mật mà dùng Bát-nhã ba-la-mật thu phục chúng sinh như thế nào? Tu-bồ-đề! Bồ-tát thấy chúng sinh ngu si, không có trí tuệ thì hỏi: 'Vì sao các ngươi không tu trí tuệ?' Chúng sinh đáp: 'Vì điều kiện chưa đầy đủ.'
Bồ-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật nói rằng: 'Những gì các ngươi cần để có trí tuệ đầy đủ, hãy lấy nơi ta, đó là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, vào thiền định. Đủ các điều kiện ấy rồi, các ngươi hãy suy xét thế này: "Khi suy xét Bát-nhã ba-la-mật, có pháp nào nắm bắt được không? Ngã, chúng sinh, thọ mạng, cho đến người biết, người thấy, có nắm bắt được không? Sắc, thọ, tưởng, hành, thức; Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới; sáu ba-la-mật; ba mươi bảy trợ đạo pháp; quả Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, có nắm bắt được không?"'
Khi chúng sinh ấy suy xét như thế thì thấy trong Bát-nhã ba-la-mật không có pháp nào nắm bắt được, không có chỗ nào để bám chấp. Nếu không bám chấp các pháp thì lúc ấy không thấy pháp có sinh có diệt, có nhơ có sạch. Họ cũng không phân biệt đây là địa ngục, đây là súc sinh, đây là ngạ quỷ, đây là chúng a-tu-la (loài thần có phước nhưng hay ganh ghét, hiếu chiến), đây là trời, đây là người; đây là giữ giới, đây là phá giới; đây là Tu-đà-hoàn, đây là Tư-đà-hàm, đây là A-na-hàm, đây là A-la-hán, đây là Bích-chi Phật, đây là Phật. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật thì dùng Bát-nhã ba-la-mật thu phục chúng sinh.
"Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật mà dùng Thi-la ba-la-mật, Sằn-đề ba-la-mật, Tỳ-lê-da ba-la-mật, Thiền-na ba-la-mật, Bát-nhã ba-la-mật, cho đến ba mươi bảy trợ đạo pháp, thu phục chúng sinh như thế nào? Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Đàn-na ba-la-mật, dùng các vật phẩm cúng dường làm lợi ích cho chúng sinh. Nhờ nhân duyên được lợi ích ấy, chúng sinh có thể tu:
- bốn niệm xứ;
- bốn chánh cần (bốn sự siêng năng chân chánh: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều lành chưa sinh, tăng trưởng điều lành đã sinh);
- bốn như ý túc (bốn nền tảng giúp thành tựu định và thần thông như ý: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét);
- năm căn (năm gốc rễ lành: tin, siêng năng, nhớ nghĩ đúng, định, tuệ);
- năm lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành);
- bảy giác phần (bảy yếu tố giúp giác ngộ);
- tám thánh đạo phần.
Chúng sinh thực hành ba mươi bảy trợ đạo pháp ấy thì được giải thoát khỏi sinh tử. Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát dùng thánh pháp vô lậu thu phục chúng sinh.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Khi Bồ-tát ma-ha-tát giáo hóa chúng sinh thì nói rằng: 'Này các thiện nam tử! Các ngươi hãy lấy nơi ta những vật cần dùng, như đồ ăn uống, y phục, chỗ nằm, hương hoa, cho đến bảy báu và mọi thứ cần dùng cho đời sống, rồi dùng những thứ ấy mà thu phục chúng sinh. Các ngươi hãy làm lợi ích, an vui cho họ lâu dài. Chớ nghĩ rằng: "Những vật này không phải của ta." Ta từ lâu đã vì chúng sinh mà gom góp các vật này. Các ngươi hãy lấy các vật ấy, xem như vật của chính mình, không khác. Hãy giáo hóa chúng sinh, khiến họ thực hành bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ, cho đến khiến họ đạt được ba mươi bảy trợ đạo pháp, mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng. Cũng khiến họ đạt được các quả vô lậu, đó là quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.'
Như thế đó, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Đàn-na ba-la-mật nên giáo hóa chúng sinh như thế, khiến họ lìa được ba ác đạo và mọi khổ của sự qua lại trong sinh tử.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Thi-la ba-la-mật, giáo hóa chúng sinh, nói rằng: 'Này chúng sinh! Các ngươi thiếu điều kiện gì mà phá giới? Ta sẽ tạo đủ điều kiện cho các ngươi, như bố thí cho đến trí tuệ, cùng mọi thứ cần dùng cho đời sống.'
Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Thi-la ba-la-mật làm lợi ích cho chúng sinh, khiến họ thực hành mười điều lành (không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến), xa lìa mười đường bất thiện (mười điều ngược lại). Các chúng sinh ấy giữ các giới: không phá giới, không làm giới sứt mẻ, không làm giới vẩn đục, không làm giới pha tạp, không chấp thủ vào giới. Họ dần dần theo ba thừa mà dứt hết khổ.
Lấy Thi-la ba-la-mật làm đầu thì cũng như đã nói về Đàn-na ba-la-mật. Bốn ba-la-mật còn lại cũng như thế."
Hết quyển thứ hai mươi lăm của Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật.
Kinh Ma-ha Bát-nhã Ba-la-mật, quyển thứ hai mươi sáu.
Đời Hậu Tần (một triều đại ở Trung Hoa, thế kỷ 4–5), Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Cưu-ma-la-thập, người nước Quy Tư (một nước cổ ở vùng Tân Cương ngày nay), dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video