Phẩm thứ tám mươi: Thực tế (chỗ tận cùng chân thật, tức bản chất thật sự của mọi pháp).
Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ Không) thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Nếu rốt ráo không tìm được chúng sinh nào, thì Bồ-tát (người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi loài) vì ai mà tu Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ đưa sang bờ giác ngộ)?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát vì thực tế mà tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Nếu thực tế và cõi chúng sinh (giới hạn, phạm vi của chúng sinh) khác nhau, thì Bồ-tát không tu Bát-nhã ba-la-mật. Tu-bồ-đề! Thực tế và cõi chúng sinh không khác nhau. Vì thế, Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) vì làm lợi ích cho chúng sinh mà tu Bát-nhã ba-la-mật. Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, dùng pháp không phá hoại thực tế mà đặt để chúng sinh vào trong thực tế."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu thực tế chính là cõi chúng sinh, thì Bồ-tát thành ra đặt thực tế vào thực tế. Bạch Thế Tôn! Nếu đặt thực tế vào thực tế, thì thành ra đặt tự tính (bản chất tự có của sự vật) vào tự tính. Bạch Thế Tôn! Không thể đặt tự tính vào tự tính được. Bạch Thế Tôn! Vậy làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật lại đặt chúng sinh vào thực tế?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Thực tế không thể đặt vào thực tế, tự tính không thể đặt vào tự tính. Tu-bồ-đề! Nay Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện (sự khéo léo tuỳ hoàn cảnh để dẫn dắt người khác), đặt chúng sinh vào thực tế; mà thực tế cũng không khác cõi chúng sinh, thực tế và cõi chúng sinh không hai không khác."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Sức phương tiện của các Bồ-tát Ma-ha-tát là gì, mà dùng sức phương tiện ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật đặt chúng sinh vào thực tế mà cũng không phá hoại tướng của thực tế?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện, đặt chúng sinh vào việc bố thí. Đặt xong, nói cho họ biết tướng trước sau của bố thí đều không, nói rằng: 'Việc bố thí như vậy, thời trước là không, thời sau là không, thời giữa cũng không; người cho cũng không, quả báo của việc cho cũng không, người nhận cũng không. Hỡi các thiện nam! Mọi pháp ấy trong thực tế đều không thể tìm được. Các người chớ nghĩ rằng bố thí là khác, người cho là khác, quả báo là khác, người nhận là khác. Nếu các người không nghĩ rằng bố thí là khác, người cho là khác, quả báo là khác, người nhận là khác, thì lúc ấy việc bố thí có thể nếm được vị cam lộ (thứ nước bất tử của cõi trời, ở đây ví cho Niết-bàn) và được quả cam lộ. Này các thiện nam! Nhân việc bố thí này, chớ bám vào sắc, chớ bám vào thụ, tưởng, hành, thức (năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác và vật chất; thụ là cảm nhận; tưởng là nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành là ý muốn, tạo tác của tâm; thức là sự phân biệt, hay biết). Vì sao? Vì bố thí thì tướng bố thí là không, người cho thì người cho là không, quả báo thì quả báo là không, người nhận thì người nhận là không. Trong cái không ấy, không tìm được bố thí, không tìm được người cho, không tìm được quả báo, không tìm được người nhận. Vì sao? Vì các pháp ấy rốt ráo tự tính vốn không.'
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện dạy chúng sinh giữ giới, nói với chúng sinh: 'Này các thiện nam! Hãy dẹp bỏ việc giết hại, cho đến dẹp bỏ tà kiến (cái thấy sai lầm). Vì sao? Này thiện nam! Các pháp mà các người phân biệt đó, vốn không có tính như vậy. Này các thiện nam! Hãy suy xét cho kỹ: cái gì là chúng sinh mà muốn cướp mạng sống? Dùng vật gì để cướp mạng sống? Cho đến tà kiến cũng xét như vậy.' Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát dùng sức phương tiện như vậy mà thành tựu chúng sinh (giáo hoá, giúp chúng sinh tiến tới giải thoát). Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền nói cho chúng sinh về quả báo của bố thí và giữ giới: 'Quả báo của bố thí và giữ giới tự tính vốn không. Biết quả báo của bố thí, giữ giới tự tính vốn không rồi, thì không bám vào đó. Vì không bám nên tâm không tán loạn, có thể sinh ra trí tuệ. Dùng trí tuệ ấy dứt hết kết sử phiền não (những thứ trói buộc và sai khiến tâm như tham, giận, si mê) và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), vào Niết-bàn vô dư (sự tịch diệt hoàn toàn, không còn sót lại thân và phiền não). Đây là pháp thế tục (cách nói theo quy ước của thế gian), không phải nghĩa chân thật tối thượng. Vì sao? Vì trong cái không thì chẳng có sự diệt, cũng chẳng có người làm cho diệt; các pháp rốt ráo là không, đó chính là Niết-bàn.'
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thấy chúng sinh có tâm giận dữ, bực bội, liền dạy rằng: 'Này thiện nam, hãy lại đây! Hãy tu hạnh nhẫn nhục, làm người nhẫn nhục, nên vui với nhẫn nhục. Điều mà người giận vốn tự tính là không. Hãy lại đây, thiện nam! Hãy suy nghĩ thế này: "Ta giận trong pháp nào? Ai là người giận? Ai là người bị giận? Các pháp ấy đều không; pháp có tính không thì không lúc nào là không không. Cái không ấy không phải do các đức Phật làm ra, không phải do Bích-chi Phật (bậc tự giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên) hay Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng) làm ra, không phải do Bồ-tát Ma-ha-tát làm ra, không phải do chư thiên, quỷ thần, long vương, A-tu-la (loài thần hiếu chiến, hay ganh đua với trời), Khẩn-đà-la (loài thần âm nhạc), Ma-hầu-la-già (loài thần mình rắn) làm ra; không phải do trời Tứ Thiên vương (tầng trời thấp nhất của cõi Dục, do bốn vị vua trời cai quản) cho đến trời Tha hoá tự tại (tầng trời cao nhất của cõi Dục) làm ra; không phải do trời Phạm chúng (tầng trời thấp nhất của cõi Sắc) cho đến trời Tịnh cư (tầng trời cõi Sắc, nơi bậc thánh A-na-hàm sinh về) làm ra; không phải do chư thiên ở Vô biên không xứ (cõi định thấy hư không vô tận, tầng đầu của cõi Vô sắc) cho đến Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ (cõi định chẳng phải có tưởng, chẳng phải không có tưởng, tầng cao nhất của cõi Vô sắc) làm ra." Người nên suy nghĩ như vậy: "Giận ai? Ai là người giận? Cái gì là việc đáng giận? Mọi pháp ấy tính vốn không; trong pháp tính không thì chẳng có gì để giận."' Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, nhờ nhân duyên ấy mà đặt chúng sinh vào tính không, theo thứ lớp dần dần chỉ bày, dạy bảo, làm cho lợi ích, làm cho vui mừng, khiến họ đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (giác ngộ vô thượng, chân chính, trọn khắp — tức sự giác ngộ cao nhất, viên mãn của Phật). Đây là pháp thế tục, không phải nghĩa chân thật tối thượng. Vì sao? Vì trong tính không ấy không có người đạt được, không có pháp được đạt, không có chỗ để đạt. Tu-bồ-đề! Đó gọi là pháp tính không của thực tế. Bồ-tát Ma-ha-tát vì chúng sinh mà thực hành pháp ấy, mà chúng sinh cũng không thể tìm được. Vì sao? Vì mọi pháp đều lìa tướng chúng sinh.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện, thấy chúng sinh lười biếng, liền dạy họ siêng năng về thân và siêng năng về tâm, nói rằng: 'Hỡi các thiện nam! Trong tính không của các pháp, không có pháp lười biếng, không có người lười biếng, không có việc lười biếng. Tính của mọi pháp đều không, không gì vượt hơn tính không. Các người hãy khởi siêng năng về thân, siêng năng về tâm; để sinh ra pháp lành, chớ có lười biếng. Pháp lành là: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ; các thiền định, giải thoát, tam-muội (trạng thái tâm định, chuyên nhất); bốn niệm xứ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: quán thân, quán cảm thụ, quán tâm, quán các pháp) cho đến tám thánh đạo phần (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng); cửa giải thoát Không, cửa giải thoát Vô tướng, Vô tác (ba cửa ngõ dẫn đến giải thoát: thấy mọi pháp trống rỗng; thấy mọi pháp không có hình tướng để bám; không mong cầu, không tạo tác); cho đến mười tám pháp bất cộng (mười tám đức riêng chỉ Phật mới có, không chung với các bậc khác) — đối với những pháp ấy chớ có lười biếng. Hỡi các thiện nam! Trong tính không của mọi pháp ấy, nên biết là tướng không có ngăn ngại; trong pháp không ngăn ngại thì không có người lười biếng, không có pháp lười biếng.' Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, dạy chúng sinh an trú trong tính không, không rơi vào hai pháp đối đãi. Vì sao? Vì trong tính không ấy không hai không khác. Pháp không hai ấy thì không có chỗ nào để bám víu.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật về tính không, dạy chúng sinh tinh tấn, nói rằng: 'Hỡi các thiện nam! Hãy chăm chỉ tinh tấn trong bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ; trong thiền định, giải thoát, tam-muội; trong bốn niệm xứ cho đến tám thánh đạo phần; trong cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô tác; trong mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở uý (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), bốn trí vô ngại (bốn trí biện thuyết thông suốt không gì ngăn trở), mười tám pháp bất cộng, đại từ đại bi (lòng thương lớn, ban vui cứu khổ cho mọi loài). Đối với các pháp ấy, các người chớ nghĩ theo tướng hai, cũng chớ nghĩ theo tướng không hai. Vì sao? Vì tính của các pháp ấy đều không. Pháp tính không ấy không nên dùng tướng hai để nghĩ, cũng không nên dùng tướng không hai để nghĩ.' Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật, nhờ sức phương tiện mà thành tựu chúng sinh. Thành tựu chúng sinh rồi, theo thứ lớp dạy họ đạt quả Tu-đà-hoàn (quả thánh thứ nhất, bậc đã bước vào dòng thánh), quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), đạo Bích-chi Phật, địa vị Bồ-tát, khiến đạt được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, thấy chúng sinh tâm tán loạn, liền dùng sức phương tiện, vì làm lợi ích cho chúng sinh mà nói rằng: 'Hỡi các thiện nam! Hãy tu thiền định. Các người chớ sinh ý nghĩ tán loạn, hãy giữ tâm chuyên nhất. Vì sao? Vì tính của các pháp đều là tính không; trong cái không thì chẳng có pháp nào tìm được, dù là tán loạn hay chuyên nhất. Các người an trú trong tam-muội này, mọi việc làm, dù bằng thân, bằng miệng hay bằng ý; dù là bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, chăm chỉ tinh tấn, tu thiền định, tu trí tuệ; dù là tu bốn niệm xứ cho đến tu tám thánh đạo phần; dù là tu các giải thoát, các định thứ lớp (chín tầng định nối tiếp nhau từ thấp lên cao); dù là tu mười lực của Phật, bốn vô sở uý, bốn trí vô ngại, mười tám pháp bất cộng, đại từ đại bi, ba mươi hai tướng (ba mươi hai dấu hiệu tốt đẹp nổi bật trên thân Phật), tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm); dù là đạo Thanh văn, đạo Bích-chi Phật, đạo Bồ-tát, đạo Phật; dù là quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, hay nhất thiết chủng trí (trí tuệ của Phật, biết trọn vẹn và chi tiết mọi pháp); dù là thành tựu chúng sinh hay làm thanh tịnh cõi Phật (gây dựng cõi nước trong sạch nơi mình sẽ thành Phật) — các người đều sẽ được như điều mình mong muốn, vì đã an trú trong tính không.'
Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật, dùng sức phương tiện vì lợi ích chúng sinh, từ lúc mới phát tâm, trước sau không hề lười bỏ, luôn tìm cầu pháp lành để làm lợi ích chúng sinh. Đi từ cõi Phật này sang cõi Phật khác, cúng dường các đức Phật, nghe pháp từ các đức Phật; bỏ thân này nhận thân khác cho đến khi đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, trước sau không hề quên mất. Bồ-tát ấy luôn được các pháp đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi pháp không quên mất), các căn đầy đủ, tức là căn thân, căn lời nói, căn ý. Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy luôn tu nhất thiết chủng trí. Vì tu nhất thiết chủng trí nên tu tất cả các đạo: đạo Thanh văn, đạo Bích-chi Phật, đạo thần thông của Bồ-tát. Bồ-tát tu đạo thần thông thì luôn làm lợi ích cho chúng sinh, trước sau không quên mất. Bồ-tát ấy an trú trong thần thông có được do quả báo (thần thông tự nhiên có, nhờ công đức đời trước mà không phải tu luyện), làm lợi ích chúng sinh, vào trong sinh tử năm đường (năm cõi tái sinh: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, trời) mà trước sau không hề hao giảm. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật, an trú trong tính không, dùng thiền định làm lợi ích cho chúng sinh.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật, an trú trong tính không, nhờ sức phương tiện làm lợi ích cho chúng sinh, nói rằng: 'Hỡi các thiện nam! Hãy quán xét mọi pháp tính vốn không. Này thiện nam! Các người hãy làm các nghiệp (việc làm), dù là nghiệp thân, nghiệp miệng hay nghiệp ý, để nếm được vị cam lộ (thứ nước bất tử, ví cho Niết-bàn), được quả cam lộ. Trong tính không, không có pháp nào thoái lui. Vì sao? Vì tính không không thoái lui, cũng không có người thoái lui. Vì tính không chẳng phải là pháp, cũng chẳng phải là phi pháp; trong pháp không có gì cả, làm sao lại có thoái lui?' Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, dạy chúng sinh như vậy, luôn không lười bỏ. Bồ-tát ấy tự mình làm mười điều thiện (mười điều lành: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói ác, không nói thêu dệt, không tham, không giận, không tà kiến), cũng dạy người khác làm mười điều thiện; năm giới (năm điều răn của người tại gia), tám giới trai (tám điều giới người tại gia giữ trong một ngày một đêm) cũng như vậy. Tự mình tu thiền thứ nhất (bậc thiền định đầu tiên trong bốn bậc thiền của cõi Sắc), cũng dạy người khác tu thiền thứ nhất, cho đến thiền thứ tư cũng như vậy. Luôn tự mình tu tâm từ, cũng dạy người khác tu tâm từ, cho đến tâm xả cũng như vậy (bốn tâm vô lượng: từ là ban vui, bi là cứu khổ, hỷ là vui theo niềm vui người, xả là buông bỏ, bình đẳng). Tự mình tu Vô biên không xứ, cũng dạy người khác tu Vô biên không xứ, cho đến Phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ cũng như vậy. Tự mình tu bốn niệm xứ, cũng dạy người khác tu bốn niệm xứ, cho đến tám thánh đạo phần, mười lực của Phật cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ cũng như vậy. Đối với quả Tu-đà-hoàn thì sinh trí tuệ nhưng không dừng lại ở đó, lại dạy người khác đạt quả Tu-đà-hoàn, cho đến quả A-la-hán cũng như vậy. Tự mình đối với đạo Bích-chi Phật sinh trí tuệ nhưng không dừng lại ở đó, lại dạy người khác đạt đạo Bích-chi Phật. Tự mình phát sinh đạo A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng dạy người khác phát sinh đạo A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu đạo Bồ-tát, nhờ sức phương tiện, trước sau không hề lười bỏ."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tính của các pháp luôn luôn là không, trong cái luôn không ấy không tìm được chúng sinh, pháp và phi pháp cũng không tìm được, thì Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao cầu nhất thiết chủng trí?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Như lời ông nói. Tính của các pháp đều không; trong cái không, không tìm được chúng sinh, pháp và phi pháp cũng không tìm được. Tu-bồ-đề! Nếu tính của mọi pháp không phải là không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát không thể nương vào tính không mà thành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, và nói pháp tính không cho chúng sinh. Tu-bồ-đề! Sắc tính vốn không; thụ, tưởng, hành, thức tính vốn không. Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu Bát-nhã ba-la-mật, nói pháp tính không của năm ấm (tức năm uẩn); nói pháp tính không của mười hai nhập (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý và sáu đối tượng của chúng), mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức tương ứng); nói pháp tính không của bốn thiền, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc (bốn bậc định thuộc cõi Vô sắc), bốn niệm xứ cho đến tám thánh đạo phần; nói pháp tính không của ba cửa giải thoát, tám bối xả (tám pháp định lìa bỏ sự bám víu vào cõi Dục và cõi Sắc), chín thứ đệ định, mười lực của Phật, bốn vô sở uý, bốn trí vô ngại, mười tám pháp bất cộng, đại từ đại bi, ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp phụ; nói pháp tính không của quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, đạo Bích-chi Phật, nhất thiết chủng trí, và việc dứt phiền não cùng tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não).
Tu-bồ-đề! Nếu tính của nội không (tính không của các pháp bên trong thân tâm) không phải là không, tính của ngoại không (tính không của cảnh vật bên ngoài) cho đến vô pháp hữu pháp không (tính không của cả cái không có lẫn cái có) không phải là không, thì đã phá hoại tính không. Tính không này chẳng thường còn, chẳng đứt đoạn. Vì sao? Vì tính không này không có chỗ trụ, cũng không từ đâu đến, cũng không đi về đâu. Tu-bồ-đề! Đó gọi là tướng pháp trụ (tướng các pháp an trụ đúng như bản tính chân thật của nó). Trong đó không có pháp nào, không tụ không tán, không tăng không giảm, không sinh không diệt, không nhơ không sạch; đó là tướng của các pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong đó mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, không thấy có pháp nào được phát; không phát, không trụ, đó gọi là tướng pháp trụ. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tu Bát-nhã ba-la-mật, thấy mọi pháp tính không, nên không thoái chuyển khỏi A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao? Vì Bồ-tát ấy không thấy có pháp nào có thể ngăn trở, thì nghi ngờ sinh ra từ đâu? Đó gọi là tính không của A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Không thấy có chúng sinh, không thấy có ngã (cái tôi), không thấy có nhân (con người), không thấy có thọ (kẻ sống lâu), không thấy có mạng (sự sống), cho đến không thấy có người biết, người thấy (các quan niệm sai lầm cho rằng có một chủ thể thật sự); trong tính không, sắc không tìm được, thụ, tưởng, hành, thức không tìm được, cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ cũng không tìm được. Tu-bồ-đề! Ví như Phật hoá ra bốn chúng — tì-kheo (tăng nam xuất gia), tì-kheo-ni (tăng nữ xuất gia), ưu-bà-tắc (nam cư sĩ tại gia), ưu-bà-di (nữ cư sĩ tại gia) — và thường thuyết pháp cho các chúng ấy suốt nghìn vạn ức kiếp (kiếp là đơn vị thời gian cực dài) không dứt."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Các chúng do hoá ra ấy có đạt được quả Tu-đà-hoàn, quả Tư-đà-hàm, quả A-na-hàm, quả A-la-hán, có được thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật) về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn, không ạ!"
"Vì sao? Vì các chúng do hoá ra ấy không có gốc rễ, không có sự việc thật. Tính của mọi pháp đều không, cũng không có gốc rễ, không có sự việc thật. Vậy cái gì là chúng sinh đạt quả Tu-đà-hoàn cho đến quả A-la-hán, được thọ ký về A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề? Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, vì chúng sinh mà nói pháp tính không, mà chúng sinh ấy thật ra không tìm được. Vì chúng sinh rơi vào điên đảo (thấy biết lộn ngược, sai lệch với sự thật), nên kéo chúng sinh ra, khiến an trú trong chỗ không điên đảo. Điên đảo chính là không điên đảo; điên đảo và không điên đảo tuy cùng một tướng, nhưng điên đảo thì nhiều, không điên đảo thì ít. Trong chỗ không điên đảo thì không có ngã, không có chúng sinh, cho đến không có người biết, người thấy. Trong chỗ không điên đảo cũng không có sắc, không có thụ, tưởng, hành, thức, không có mười hai nhập, cho đến không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề; đó gọi là tính không của các pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong đó mà tu Bát-nhã ba-la-mật, kéo chúng sinh ra khỏi sự điên đảo về tướng chúng sinh, tức là ở chỗ không có chúng sinh mà thấy có tướng chúng sinh thì kéo họ ra, cho đến kéo họ ra khỏi tướng người biết, người thấy. Ở chỗ không có sắc mà thấy tướng sắc, không có thụ, tưởng, hành, thức mà thấy tướng thụ, tưởng, hành, thức, thì kéo chúng sinh ra; mười hai nhập, mười tám giới, cho đến mọi pháp hữu lậu (pháp còn rỉ chảy phiền não, còn dẫn đến sinh tử) cũng như vậy.
Tu-bồ-đề! Cũng có các pháp vô lậu (pháp đã sạch phiền não), tức là bốn niệm xứ, bốn chính cần (bốn sự siêng năng chân chính: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm điều lành chưa sinh, tăng điều lành đã sinh), bốn như ý túc (bốn nền tảng của thần thông như ý), năm căn (năm gốc lành: lòng tin, tinh tấn, chính niệm, thiền định, trí tuệ), năm lực (năm gốc lành ấy khi đã thành sức mạnh), bảy giác phần (bảy yếu tố giúp giác ngộ), tám thánh đạo phần. Những pháp như vậy tuy là vô lậu, nhưng cũng không bằng tướng đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, sự thật rốt ráo). Tướng đệ nhất nghĩa là không tạo tác, vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt), không sinh, không tướng, không thể nói; đó gọi là đệ nhất nghĩa, cũng gọi là tính không, cũng gọi là đạo của các đức Phật. Trong đó không tìm được chúng sinh, cho đến không tìm được người biết, người thấy; không tìm được sắc, thụ, tưởng, hành, thức, cho đến không tìm được tám mươi vẻ đẹp phụ. Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát không phải vì pháp đạo mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mà vì tính không — tức thực tướng (tướng chân thật) của các pháp — mới cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tính không ấy, thời trước cũng là tính không, thời sau cũng là tính không, thời giữa cũng là tính không; luôn là tính không, không lúc nào không là tính không. Bồ-tát Ma-ha-tát tu Bát-nhã ba-la-mật về tính không này, vì muốn kéo chúng sinh ra khỏi đủ thứ bám chấp vào tướng, nên cầu đạo chủng trí (trí tuệ biết rõ mọi con đường tu, để tuỳ căn cơ mà dẫn dắt chúng sinh). Khi cầu đạo chủng trí thì tu khắp mọi đạo: đạo Thanh văn, đạo Bích-chi Phật, đạo Bồ-tát. Bồ-tát ấy đầy đủ mọi đạo, kéo chúng sinh ra khỏi sự bám chấp vào ý tưởng sai lầm, làm thanh tịnh cõi Phật xong, tuỳ theo thọ mạng mà đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tu-bồ-đề! Đạo của các đức Phật mười phương trong quá khứ chính là tính không; đạo của các đức Phật mười phương ở vị lai và hiện tại cũng là tính không. Lìa tính không, thế gian không có đạo, không có quả của đạo. Cần phải gần gũi các đức Phật, nghe lẽ tính không của các pháp này, thực hành pháp ấy thì không mất tát-bà-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật)."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thật là hiếm có."
"Các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành pháp tính không này mà cũng không phá hoại tướng tính không, tức là không cho rằng sắc khác tính không, thụ, tưởng, hành, thức khác tính không, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề khác tính không (?). Tu-bồ-đề! Sắc chính là tính không, tính không chính là sắc; cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng vậy: A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề chính là tính không, tính không chính là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Nếu sắc khác tính không, thụ, tưởng, hành, thức khác tính không, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề khác tính không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát không thể đạt được nhất thiết chủng trí. Tu-bồ-đề! Nay sắc không khác tính không, cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề không khác tính không. Vì thế, Bồ-tát Ma-ha-tát biết mọi pháp tính không mà phát tâm cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì sao? Vì trong đó không có pháp nào là thật, là thường còn; chỉ có phàm phu bám vào sắc, thụ, tưởng, hành, thức; phàm phu nắm lấy tướng sắc, nắm lấy tướng thụ, tưởng, hành, thức mà cho là có ta, tâm bám vào các pháp trong ngoài, nên phải nhận lấy sắc, thụ, tưởng, hành, thức của thân đời sau. Vì nhân duyên ấy, không thoát được sinh, già, bệnh, chết, buồn rầu, khổ não, cứ qua lại trong năm đường. Vì việc ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát tu ba-la-mật về tính không, không phá hoại tướng của sắc và các pháp, dù là không hay không phải không. Vì sao? Vì tướng tính không của sắc không phá hoại sắc, tức là 'đây là sắc', 'đây là không'; thụ, tưởng, hành, thức cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng như vậy. Ví như hư không không phá hoại hư không: hư không bên trong không phá hoại hư không bên ngoài, hư không bên ngoài không phá hoại hư không bên trong. Như vậy, Tu-bồ-đề! Sắc không phá hoại tướng không của sắc, tướng không của sắc không phá hoại sắc. Vì sao? Vì hai pháp ấy không có tự tính để có thể phá hoại gì, tức là 'đây là không', 'đây là không phải không'; cho đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề cũng như vậy."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu mọi pháp đều không, không có phân biệt, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm lại phát nguyện thế này: 'Ta sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề'? Bạch Thế Tôn! Nếu mọi pháp không có phân biệt, làm sao Bồ-tát phát tâm nói rằng: 'Ta sẽ đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề'? Bạch Thế Tôn! Nếu phân biệt các pháp, thì không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành theo tướng hai, thì không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu phân biệt chia làm hai phần, thì không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Nếu không hai, không phân biệt các pháp, thì đó chính là A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-đề (sự giác ngộ) là tướng không hai, tướng không bị phá hoại. Tu-bồ-đề! Bồ-đề này không vận hành trong sắc, không vận hành trong thụ, tưởng, hành, thức, cho đến bồ-đề cũng không vận hành trong bồ-đề. Vì sao? Vì sắc chính là bồ-đề, bồ-đề chính là sắc, không hai không phân biệt; cho đến mười tám pháp bất cộng cũng như vậy. Bồ-đề này không phải vận hành vì nắm lấy, không phải vận hành vì buông bỏ."
Tu-bồ-đề thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát không phải vận hành vì nắm lấy, không phải vận hành vì buông bỏ, thì bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát vận hành ở đâu?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ý ông nghĩ sao, như người do Phật hoá ra thì vận hành ở đâu? Vận hành trong nắm lấy hay vận hành trong buông bỏ?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Không vận hành trong nắm lấy, cũng không vận hành trong buông bỏ."
Phật dạy: "Bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, không vận hành trong nắm lấy, cũng không vận hành trong buông bỏ. Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, bồ-đề trong giấc mộng của bậc A-la-hán vận hành ở đâu? Vận hành trong nắm lấy hay vận hành trong buông bỏ?"
"Bạch Thế Tôn, không ạ! Không vận hành trong nắm lấy, cũng không vận hành trong buông bỏ. Bạch Thế Tôn! Bậc A-la-hán rốt ráo không ngủ (vì đã dứt sạch hôn trầm, mê muội), làm sao có bồ-đề trong giấc mộng mà vận hành trong nắm lấy hay trong buông bỏ?"
"Tu-bồ-đề! A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, không vận hành trong nắm lấy, không vận hành trong buông bỏ, tức là không vận hành trong sắc, cho đến không vận hành trong nhất thiết chủng trí."
"Bạch Thế Tôn! Chẳng lẽ Bồ-tát Ma-ha-tát không tu mười địa (mười tầng bậc tu chứng của Bồ-tát), không tu sáu ba-la-mật (sáu hạnh đưa sang bờ giác: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ), không tu ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy phương pháp tu giúp đạt giác ngộ), không tu mười bốn loại không (?) (các cách quán xét tính không của mọi pháp), không tu các thiền định, giải thoát, tam-muội, không tu mười lực của Phật cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ, mà vẫn an trú trong năm thần thông (năm năng lực siêu phàm: thần túc, thiên nhĩ, tha tâm, túc mạng, thiên nhãn), làm thanh tịnh cõi Phật, thành tựu chúng sinh, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề hay sao?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Đúng vậy, đúng vậy! Như lời ông nói. Nay Bồ-tát lìa bồ-đề thì không có chỗ nào để vận hành. Nếu không đầy đủ mười địa, sáu ba-la-mật, bốn thiền, bốn tâm vô lượng, bốn định vô sắc, bốn niệm xứ cho đến tám thánh đạo phần, Không, Vô tướng, Vô tác, mười lực của Phật cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ, pháp thường xả (luôn giữ tâm buông xả, bình đẳng) (?), pháp không dối gạt, pháp không sai lầm — nếu không đầy đủ các pháp ấy, thì trước sau không thể đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy an trú trong tướng sắc, an trú trong tướng thụ, tưởng, hành, thức, cho đến an trú trong tướng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mới có thể đầy đủ mười địa, cho đến đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Tướng ấy luôn vắng lặng, không có pháp nào có thể làm tăng, làm giảm, làm sinh, làm diệt, làm nhơ, làm sạch, có thể đắc đạo, có thể đắc quả. Vì theo pháp thế đế (chân lý theo quy ước thế gian), nên nói Bồ-tát Ma-ha-tát đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, chứ không phải theo nghĩa chân thật tối thượng. Vì sao? Vì trong đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng) không có sắc, cho đến không có A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, cũng không có người thực hành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Mọi pháp ấy đều do thế đế mà nói, không phải đệ nhất nghĩa. Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm đến nay thực hành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, mà bồ-đề cũng không tăng, chúng sinh cũng không giảm, Bồ-tát cũng không tăng không giảm. Tu-bồ-đề! Ý ông nghĩ sao, khi một người mới đắc đạo, an trú trong vô gián tam-muội (trạng thái định liền mạch, không gián đoạn, ngay đó dứt phiền não), được vô lậu căn (căn lành không còn phiền não), thành tựu quả Tu-đà-hoàn, hoặc quả Tư-đà-hàm, hoặc quả A-na-hàm, hoặc quả A-la-hán — khi ấy ông có được gì không, dù là giấc mộng, là tâm, là đạo, hay là quả của đạo?"
Tu-bồ-đề thưa: "Bạch Thế Tôn! Không được gì cả."
Phật dạy: "Tu-bồ-đề! Vậy làm sao biết được là người đắc đạo A-la-hán?"
"Bạch Thế Tôn! Vì theo pháp thế đế, nên phân biệt gọi là đạo A-la-hán."
Phật dạy: "Đúng vậy, đúng vậy! Tu-bồ-đề! Vì thế đế nên gọi là Bồ-tát, gọi là sắc, thụ, tưởng, hành, thức, cho đến nhất thiết chủng trí. Trong bồ-đề này không có pháp nào có thể đạt được, dù tăng hay giảm, vì các pháp tính vốn không. Tính không của các pháp còn không thể tìm được, huống gì lại có thể đạt được tâm địa thứ nhất cho đến tâm địa thứ mười, sáu ba-la-mật, ba mươi bảy pháp trợ đạo, tam-muội Không, tam-muội Vô tướng, Vô tác, cho đến mọi pháp của Phật — không có lẽ ấy. Như vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, đạt A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, để làm lợi ích cho chúng sinh."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video