Thiên 0 — Lời đề yếu của Tứ khố toàn thư và các bài tựa

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn, chia làm bốn kho: Kinh, Sử, Tử, Tập), Tử bộ (phần sách của các nhà tư tưởng và các học phái), quyển ba.

 Nghi ngục tập (Tập hợp những vụ án khó, còn nhiều điều ngờ vực), thuộc loại Pháp gia (học phái chủ trương trị nước bằng pháp luật).

 Đề yếu (bài tóm lược, giới thiệu nội dung sách).

 Bọn thần kính cẩn xét: Nghi ngục tập bốn quyển, Bổ Nghi ngục tập (phần bổ sung cho Nghi ngục tập) năm quyển. Nghi ngục tập do Hòa Ngưng đời Ngũ Đại (thời kỳ năm triều đại nối nhau ở Trung Hoa, thế kỷ 10) cùng con là Hòa Mông (?) (chữ trong bản gốc bị viết sai, tên đúng có lẽ là Mông) soạn chung.

 Ngưng tên tự là Thành Tích, người huyện Tu Xương, châu Vận. Ban đầu ông làm tòng sự (viên chức giúp việc) cho tiết độ sứ (quan đứng đầu một trấn, nắm cả quân lẫn dân) quân Nghĩa Thành nhà Lương. Trong niên hiệu Thiên Thành nhà Đường, ông làm Hàn lâm học sĩ (quan văn chuyên soạn thảo văn thư cho vua). Nhà Đường mất, ông sang làm quan nhà Tấn, lên đến chức Tả bộc xạ (một trong những chức đứng đầu triều đình, ngang hàng tể tướng). Nhà Tấn mất, ông sang nhà Hán, được phong Thái tử thái phó (quan dạy dỗ thái tử) và tước Lỗ quốc công. Nhà Hán mất, ông sang nhà Chu, đến năm Hiển Đức thứ hai (955) thì mất. Sự tích của ông có chép trong phần Tạp truyện (?) của sách Ngũ Đại sử.

 Về Mông, theo sách này thì chức quan của ông được ghi là Trung doãn (quan giúp việc trong phủ thái tử). Còn đầu đuôi cuộc đời ông thì không thể biết rõ. Đầu sách có bài tựa của Mông và bài tựa của Đỗ Chấn viết năm Chí Chính thứ mười sáu. Sách Thư lục giải đề của Trần Chấn Tôn ghi Nghi ngục gồm ba quyển: quyển trên là sách của Ngưng, hai quyển giữa và dưới do Mông viết nối thêm. Bản ngày nay có bốn quyển, có lẽ do người đời sau chia lại.

 Bổ Nghi ngục tập sáu quyển do Trương Cảnh đời Minh thêm vào, tổng cộng một trăm tám mươi hai điều. Những điều chép trong sách đều là việc xét lại, minh oan cho người bị xử oan, xử lạm, và việc vạch trần kẻ gian tà. Mục đích là để người coi việc hình pháp gặp việc cùng loại thì suy ra các việc khác, nhờ đó được gợi mở.

 Tuy lòng người muôn biến, tình thế sự việc không cố định, không thể bó buộc (?) theo khuôn phép có sẵn, nhưng nếu lần tìm (?) dấu vết các vụ cũ, biết một suy ra ba, học lấy cái ý bên trong rồi vận dụng vào việc xử án, thì cũng không phải là không có ích.

 Trong sách có chỗ lời bàn mở đầu bằng "Nột nói", mà không ghi họ. Lại có điều nói về việc Bao Chửng đánh đòn viên lại, trong đó viết: "Họ Quế lấy chép vào trong thiên, kẻ hèn này đặc biệt lấy để kết thúc thiên", v.v., cũng không nói họ Quế là ai.

 Xét ra, trong niên hiệu Đoan Bình nhà Tống, Quế Vạn Vinh nhặt những sự tích cha con Ngưng đã chép, thêm vào đó sách Chiết ngục quy giám (Tấm gương soi về việc xử án) của Trịnh Khắc, biên thành sách Đường âm tỉ sự (So sánh các vụ án dưới bóng cây đường). Trong niên hiệu Cảnh Thái nhà Minh, Ngô Nột lại cắt bớt và bổ sung sách ấy. Vậy người gọi là "Nột" chính là Ngô Nột, còn "họ Quế" chính là Quế Vạn Vinh.

 Cảnh đã cắt lấy văn của họ mà không ghi xuất xứ, lại sửa xóa không hết dấu vết. Đó cũng thuộc loại "không xóa tên Cát Cung" (điển cố: đời Hán có người chép nguyên văn bài tấu của Cát Cung để dâng lên làm của mình, quên xóa luôn cả tên Cát Cung; ý chỉ việc lấy văn người khác một cách vụng về, để lộ dấu vết).

 Cảnh hiệu là Tây Thự, người Nhữ Dương, đỗ tiến sĩ năm Quý Mùi niên hiệu Gia Tĩnh (1523). Sách này ông soạn khi đang làm Giám sát ngự sử (quan có nhiệm vụ giám sát, tố cáo quan lại sai phạm). Tháng tám năm Càn Long thứ bốn mươi bốn (1779), kính cẩn hiệu đính xong và dâng lên.

 Tổng toản quan (quan chủ trì việc biên soạn): thần Kỷ Quân, thần Lục Tích Hùng, thần Tôn Sĩ Nghị.

 Tổng hiệu quan (quan chủ trì việc hiệu đính): thần Lục Phí Trì.

 Bài tựa sách Nghi ngục tập.

 Nghi ngục tập gồm một số quyển. Bốn quyển đầu do tể tướng Lỗ quốc công là ông Hòa Ngưng cùng con là ông Trung doãn Hòa Mông lần lượt biên soạn, đã lưu hành ở đời từ lâu.

 Nay ông Thị ngự (tức ngự sử, quan giám sát) họ Trương người Nhữ Dương đọc sách mà cảm động. Ông khen sách có thể làm tăng trí khôn, phân rõ điều ngờ vực, giúp dẫn dắt những người coi việc xét xử. Ông bèn tìm rộng trong sách vở ghi chép những vụ xử án tinh tường, thấu đáo của các bậc danh hiền xưa nay, sắp xếp thành sáu quyển để bổ sung chỗ sách cũ còn thiếu.

 Mùa xuân năm Ất Mùi niên hiệu Gia Tĩnh (1535), ông đi tuần xét, cai quản khắp đất Chiết. Trước hết ông giao cho quan Đề học (quan trông coi việc học trong tỉnh) là ông Từ Giai sửa những chỗ sai lầm. Vì Tung Tường tôi được hèn mọn đứng hàng cuối trong hàng quan giám sát, nên ông dặn tôi viết lời mở đầu rồi đem khắc in. Phàm quan lại làm việc ở đất Chiết, mỗi người được trao một bộ để làm tài liệu xem xét những điều cốt yếu. Tấm lòng của ông thật là nhân hậu thay!

 Thời thượng cổ, người ta xét việc theo lệ chế chứ không đặt ra hình luật, cho nên chỉ "vẽ hình" (điển cố: thời Nghiêu, Thuấn phạt kẻ có tội bằng cách bắt mặc áo, đội mũ có vẽ hình riêng để làm nhục, thay cho hình phạt trên thân thể) mà không đến mức gia hình (?). Đến thời trung cổ đặt ra hình phạt, gạt bỏ tình riêng để quyết đoán cho có uy, thì dường như chỉ chú trọng việc giết mà không nghĩ đến việc cho sống. Người ta không biết rằng ý của thánh nhân khi làm sáng tỏ hình pháp chính là để cho dân được sống.

 Vua Thuấn sai Cao Dao (vị quan coi hình pháp thời vua Thuấn) làm sáng tỏ hình phạt để giúp việc giáo hóa, và nói: "Dùng hình phạt là mong đến lúc không còn phải dùng hình phạt." Khổng Tử nói: "Người xưa xét án là tìm cách để cho người ta được sống." Đó chính là chỗ dùng của hình phạt: giết kẻ đáng giết là để giữ trọn sự sống.

 Từ khi nền giáo hóa thuần hậu đã xa, sự giả dối lớn ngày càng sinh sôi, tình tiết mờ mịt khó thấy, biến hóa muôn nghìn kiểu. Phải với trái, thật với cái chỉ giống như thật, cách nhau không lọt một sợi tóc. Thêm vào đó, người khôn thì cậy tài, kẻ ngu thì trì trệ. Cho nên kẻ hung hãn thì mặc sức tàn bạo, người nhút nhát thì né tránh việc khó. Tệ hơn nữa thì quan lại lại dựa vào đó mà ra oai, của đút lót đưa đến thì vơ vét làm giàu. Những điều ấy đều có thể làm rối loạn phải trái, và hình phạt vì thế mà mất công bằng. Bởi vậy, xưa thì tìm cách cho người ta sống, nay lại tìm cách giết người ta, há phải là lòng trời và bản tính con người sao?

 Nay thiên tử nhân từ, thánh minh, lại càng sáng suốt, thận trọng, xét kỹ hình phạt để làm dày đức kính cẩn. Chỉ có ông Trương biết kính vâng ý tốt (?) của vua, xét lại hồ sơ tù nhân, đã minh oan được nhiều người, nay lại cho in rộng tập này để răn bảo những người coi việc hình pháp. Như thế là tuyên dương lòng nhân của vua, vun bồi nguyên khí (sức sống gốc rễ của đất nước) cho được lâu dài, há người thường có thể sánh được sao?

 Xưa kia Chu Tử (tức Chu Hi, nhà Nho lớn đời Tống, còn gọi là Khảo Đình) từng than rằng án xử không được công bằng, muốn gom những lời để lại trong kinh sử có bàn đến giáo hóa và hình phạt thành một sách, để nối tiếp mối đạo "bàn mưu sáng suốt, giúp đỡ hòa hợp" (lời trong Kinh Thư, chỉ đạo vua tôi cùng nhau bàn việc sáng suốt và giúp nhau hòa thuận). Tập sách này phải chăng đã được cái ý của Chu Tử?

 Xem kỹ những điều chép trong tập này, các bậc hiền lương khi xử án có lúc tưởng như lỏng lẻo mà vẫn ngay thẳng, tưởng như buông thả mà vẫn thỏa đáng, tưởng như cố đặt ra điều khó, cố phân biệt chỗ khác lạ mà vẫn đúng mực. Sự việc không giấu được tình thật, mà lòng nhân của mình cũng không mất. Tất cả đều là di sản của đạo xưa "sáng suốt mà biết thương xót".

 Người coi việc xét xử nhờ đó mà học được điều hay, thì có thể làm rõ chỗ kín đáo, soi tỏ chỗ tối tăm, giữ trọn sự sống và chỉ giết kẻ đáng giết, lòng nhân ái lan tràn khắp nơi, nền thịnh trị thái hòa có thể ngồi mà đạt được, đâu chỉ là giúp cho việc xét án được sáng suốt mà thôi!

 Ông tên húy là Cảnh, tự là Quang Khải, hiệu khác là Tây Thự. Những việc ông đã làm để gây dựng giáo hóa, làm sáng tỏ phép nước còn có việc khắc in sách Tiểu học của Chu Tử, sách Quan châm tập yếu (Tập hợp cốt yếu những lời răn cho quan lại), sách Điếu Đài tập, và sách biểu dương Nhạc Ngạc vương (tức Nhạc Phi, danh tướng đời Tống). Việc khắc sách này chỉ là một trong số đó.

 Ngày lành mùa thu năm Ất Mùi niên hiệu Gia Tĩnh, Lý Tung Tường, hiệu Cung Xuyên, người Quý Trì, được ban đỗ tiến sĩ, hàm Gia nghị đại phu, giữ chức Án sát sứ (quan đứng đầu cơ quan xét xử và giám sát quan lại của tỉnh) ty Án sát Chiết Giang, viết bài tựa.

 Kinh Dịch nói: "Các vua đời trước làm rõ hình phạt để chỉnh đốn pháp luật", và "người quân tử theo đó mà xét xử án kiện, thi hành hình phạt". Kinh Thư nói: "Kính cẩn thay, kính cẩn thay! Phải biết thương xót trong việc dùng hình phạt!" và "Hai bên kiện đều có mặt đủ, các quan cùng nghe xét lời khai qua năm cách."

 Như thế mới biết các bậc thánh hiền xưa rất thận trọng trong việc xử án, kiện tụng. Họ nghĩ rằng hình phạt một khi đã thi hành thì không sửa lại được, nên xét kỹ theo "ngũ thính" (năm cách quan sát khi xét án: nghe lời nói, xem sắc mặt, nghe hơi thở, nghe cách đối đáp, xem ánh mắt) để tìm ra sự thật. Họ dốc hết sự sáng suốt, hết lòng trung hậu thương người, khiến không có án oan, án lạm, để đem lại sự hòa bình. Người trên đã hết lòng thì kẻ dưới mới được yên ổn làm ăn. Điều ấy đã có từ lâu, có thể nói qua đôi lời.

 Cha tôi, cố tướng quốc Lỗ công, từng nhặt những vụ tranh kiện khó xét từ xưa đến nay mà nhờ xét kỹ nên tìm ra sự thật, soạn thành Nghi ngục tập hai quyển, cất trong rương sách. Kẻ con nhỏ là Mông có được sách cha để lại, đem ra đọc, nhận ra lời dạy ân cần của cha. Có lẽ cha muốn dùng sách để giúp người đời sau tỉnh ngộ, truyền lại lâu dài.

 Sách này đủ khiến người kém hiểu biết tăng thêm trí khôn, khi xét kiện không dám làm qua loa theo lối cũ; khiến quan lại tàn khốc thu bớt oai, khi xử án đều nghĩ đến sự công bằng thỏa đáng. Sách giúp ích cho việc cai trị của nhà nước, làm kim chỉ nam cho quan lại. Lời của người có lòng nhân, lợi ích thật rộng lớn. Huống chi gặp đời thánh minh, sao có thể để sách chìm mất?

 Mông tôi từ chốn triều đình được ghi tên vào đường làm quan, đã trải ba nhiệm sở, làm quan gần dân ở những huyện nhiều việc, lại có hai năm làm quan ở Thu tào (tức bộ Hình, cơ quan coi việc hình án). Mỗi khi truy đến tận nguồn gốc các vụ tranh chấp kiện tụng, tôi càng thêm ngưỡng mộ cái lẽ xét xử tinh tường. Nhân đó tôi mạo muội tìm tòi (?) trong sách vở, chép nối vào sách của nhà, mong cho đủ trăm điều, đóng thành bốn quyển. Hai quyển trên do cha tôi biên soạn, hai quyển dưới do kẻ con là Mông chép nối thêm.

 Cha làm, con viết nối, thật hổ thẹn vì tài hèn. Chỉ mong hình phạt trong sạch, án xử công bằng, giúp được đôi chút cho nền giáo hóa lớn. Tướng sĩ lang (một bậc hàm quan văn), giữ chức Thái tử trung doãn, Hòa Mông thuật lại.

 Việc xử án là mạng sống lớn của thiên hạ: người đã chết thì không thể sống lại, chân tay đã bị chặt thì không thể nối lại. Thiên Vương chế (trong sách Lễ ký) nói: "Phàm xét các vụ kiện thuộc ngũ hình (năm loại hình phạt thời cổ: thích chữ vào mặt, cắt mũi, chặt chân, thiến, xử tử), phải suy xét thứ tự nặng nhẹ, thận trọng đo lường mức độ sâu cạn để phân biệt; dốc hết sự sáng suốt, hết lòng trung hậu thương người để xét cho thấu đáo; án nào còn ngờ thì đem ra bàn chung với mọi người." Người quân tử xưa kỹ càng, thận trọng khi dùng hình phạt, không dám coi thường, là như vậy.

 Đại để, người làm quan xét án không đáng lo vì xử việc chưa thỏa đáng, mà thường đáng lo vì lòng dạ không công bằng; không đáng lo vì lòng dạ không công bằng, mà thường đáng lo vì nhận định không sáng suốt. Nếu lòng nhân đủ để giữ mình, sự sáng suốt đủ để soi xét, sự cứng rắn đủ để quyết đoán, thì việc xử án không còn gì phải ân hận.

 Quan Bình chương sự (chức tể tướng) Hòa Ngưng, giữa thời loạn lạc ly tán của Ngũ Đại, vẫn để tâm đến những vụ án còn ngờ vực, gom lại thành sách. Con ông là Hòa Mông lại nối được chí cha, làm trọn cuốn sách để dạy đời sau, thật là điều không dễ có. Người xử án nếu nhà nào cũng có được sách này thì những vụ án còn ngờ vực, khó làm sáng tỏ đều như bày ra trước mắt.

 Bạn tôi là ông Tiều Tường (?) khắc ván in sách để truyền rộng, nhờ tôi viết lời dẫn. Tôi khen tấm lòng của ông, nhân đó viết mấy lời này gửi đi. Ngày lành tháng giêng năm Chí Nguyên thứ mười sáu (1279), Ngu Trai Đỗ Chấn viết bài tựa.

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video