Thiên 10 — Quyển 10: các vụ án khó (phần Trương Cảnh soạn thêm)

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều Thanh ra lệnh sưu tập và biên soạn, gồm bốn kho sách: Kinh, Sử, Tử, Tập)

 Nghi ngục tập (Tập ghi các vụ án khó, còn ngờ vực), quyển mười

 Đời Minh, Trương Cảnh soạn

 Lý Đức Phủ kêu oan giúp tù nhân

 Đời Nguyên, Bạch Dư Tam (?) làm duyện (viên thuộc lại lo giấy tờ) ở Hành ngự sử đài (cơ quan giám sát quan lại đặt ở địa phương, thay mặt Ngự sử đài ở triều đình). Mùa hạ năm Mậu Dần, niên hiệu Chí Nguyên (năm 1278), ông cùng Giám sát ngự sử (quan đi các nơi xem xét việc làm của quan lại và xét lại các vụ án) Lý Đức Phủ đi lục tù (xét lại hồ sơ tù nhân để tìm án oan) ở hành tỉnh Giang Hoài (hành tỉnh: cơ quan cai trị cấp vùng thời Nguyên). Khi ấy, Trương Kiệt và mấy người khác đang chờ bị xử lưu (đày đi nơi xa) đã kêu oan.

 Họ kể rằng: Kiệt vốn là thầy thuốc chữa ngựa trong quân Trì Châu vào thời nhà Tống, nay nhà Tống đã mất. Một đêm, Kiệt đã ngủ thì gã lính kỵ Tiền Thắng gõ cửa, khóc mà nói: "Tối nay tôi lỡ tay làm chết con ngựa tôi nuôi. Mai tôi sẽ báo là ngựa tự nhiên lăn ra chết. Quan sở tại khám xét thì chắc chắn sẽ giao cho ông. Mong ông cứu tôi, tôi sẽ đền đáp hậu hĩnh." Hồi ấy triều đình rất coi trọng việc ngựa, làm chết một con ngựa thì tội như giết người. Kiệt vốn cẩn thận, sợ phép nước, nên khai hết sự thật lên quan. Thắng bị xử tội.

 Từ đó về sau, hễ gặp Kiệt ngoài đường, Thắng lại buông lời oán hận, nói nhất định sẽ trả thù, chưa giết được Kiệt thì chưa thôi. Năm sau Trì Châu đầu hàng. Thắng tự xưng là quan cũ nhà Tống, được làm chức quản quân bả tổng (người chỉ huy một toán quân nhỏ). Hắn rất đắc chí, nhiều lần toan hại Kiệt, nhưng Kiệt không phải lính dưới quyền hắn nên hắn không làm gì được. Chẳng bao lâu, Thắng kiêm thêm chức lo việc bắt trộm cướp.

 Kiệt là lính tản, bị điều đi đốn gỗ ở núi phía tây Trì Châu. Một hôm, Thắng cưỡi ngựa dẫn một đám người đến bắt Kiệt cùng hai mươi bốn người làm chung. Hắn cùm họ bằng gỗ lớn, vừa đánh vừa hỏi: "Đêm hôm trước, kẻ cướp thuyền buôn ở bờ sông chính là bọn mày. Mau nhận đi, không nhận thì chết." Hắn lại bảo những người làm chung: "Trương Kiệt là kẻ thù của ta, chẳng dính gì đến bọn bay. Chỉ cần chỉ ra hắn là giặc thì ta giết hắn ngay, bọn bay đừng tự chuốc khổ." Mọi người đáp: "Chúng tôi làm chung với Trương Kiệt, nửa bước chưa từng rời nhau. Nếu hắn làm giặc thì chúng tôi cũng đều là giặc. Thật sự không có chuyện ấy." Chưa dứt lời, gậy gộc giáng xuống tứ phía, hai người chết tại chỗ.

 Hôm sau, họ bị giải lên châu. Viên tướng coi châu họ Lưu vốn tin Tiền Thắng. Viên coi ngục Trương Hữu Nhân cũng là chỗ quen biết cũ của Thắng. Hai người chỉ coi lời Thắng là đúng, còn những người bị bắt kêu gì cũng không nghe. Họ bị tra đánh, đốt lửa, khắp người không còn chỗ da nào lành, nên đành nhận bừa cả. Khi bị đòi tang vật, họ cứ nói bừa, chỉ bậy, thế mà vẫn "tìm được", chẳng biết là do đâu.

 Mấy hôm sau, Trương Hữu Nhân cầm mấy tờ giấy có chữ đến nói với bọn Kiệt: "Triều đình ban ân rộng khắp, ân điển đã về đến châu. Án của các ngươi chưa xong, e không được hưởng. Ký vào đây thì được ra." Bọn Kiệt không biết mình bị lừa (?), liền ký tên. Rồi Hữu Nhân lại bảo: "Chiếu vua cho giảm tội chết xuống thành đày đi xa. Các ngươi là cường đạo, phải bị đày." Lập tức họ bị cùm giải lên hành tỉnh.

 Họ nói: "Chúng tôi đã nhiều lần kêu với các viên lại ở tỉnh rằng: đêm mà Tiền Thắng bảo chúng tôi đi cướp, thật ra chúng tôi đang tế thần ở trong núi, uống rượu đến sáng cùng ông thầy cúng tên là mỗ và người lính chạy việc ở châu tên là mỗ. Chúng tôi xin được một lần đối chất, dù có chết cũng không ân hận. Nhưng rốt cuộc việc ấy không được làm. Chúng tôi muốn gặp tể tướng để kêu tận mặt mà cũng không được. Nay đã bị giam ba tháng rồi. Hai mươi hai người còn lại đã chết quá nửa."

 Than ôi, oan thay! Tôi cùng ông Lý xem hồ sơ vụ án, thấy khớp với lời họ kể, bèn viết thư trình lên Ngự sử đài. Quan ở Đài nói: "Tiếc thay!"

 Vương Mân hiểu ra lời bói

 Phí Hiếu Tiên ở Tây Xuyên giỏi thuật số (thuật bói toán, đoán vận mệnh dựa vào các con số và quẻ), nổi tiếng khắp đời. Có người lái buôn tên Vương Mân đến Thành Đô bán hàng, nhờ ông bói một quẻ. Hiếu Tiên nói: "Bảo dừng đừng dừng, bảo tắm đừng tắm. Một thạch thóc giã được ba đấu gạo (thạch, đấu: đơn vị đo lường thóc gạo, một thạch bằng mười đấu). Gặp sáng thì sống, gặp tối thì chết." Ông dặn đi dặn lại, bảo Mân chỉ cần đọc thuộc mấy câu ấy là đủ. Mân ghi nhớ rồi lên đường.

 Giữa đường gặp mưa to, Mân vào nghỉ dưới mái một căn nhà, người qua đường chen chúc chật kín. Mân nghĩ: "Bảo dừng đừng dừng, chẳng phải là lúc này sao?" Bèn đội mưa mà đi. Chẳng bao lâu căn nhà đổ sập, chỉ riêng Mân thoát nạn.

 Vợ Mân ở nhà đã tư thông với người hàng xóm, muốn cùng hắn nên vợ nên chồng trọn đời, định chờ chồng về thì ra tay hãm hại. Khi Mân về đến nhà, người vợ hẹn với tình nhân: "Tối nay, hễ ai tắm trước thì đó là chồng ta." Trời gần tối, vợ quả nhiên gọi Mân đi tắm, lại thay khăn lược mới. Mân nghĩ: "Bảo tắm đừng tắm, chẳng phải là lúc này sao?" Bèn nhất quyết không tắm. Vợ giận, thấy chồng không chịu thì tự đi tắm. Nửa đêm, chính người vợ lại bị giết.

 Mân hoảng sợ, không hiểu nổi chuyện gì. Rồi chỉ một mình Mân bị bắt giam ở quan, bị tra khảo. Án đã thành mà Mân không thể tự minh oan. Quan quận thú (quan đứng đầu một quận) duyệt lại hồ sơ, Mân khóc lóc thảm thiết mà nói: "Chết thì chết thôi, chỉ có điều lời Hiếu Tiên nói chẳng ứng nghiệm chút nào." Người hầu bên cạnh đem lời ấy trình lên.

 Hôm sau, quận thú ra lệnh tạm chưa hành hình, gọi Mân đến hỏi: "Hàng xóm của ngươi là ai?" Mân đáp: "Là Khang Thất." Quận thú bèn sai người đi bắt, nói: "Kẻ giết vợ ngươi chắc chắn là người này." Về sau quả đúng như vậy. Quận thú nói với các quan giúp việc: "Một thạch thóc giã được ba đấu gạo, chẳng phải là 'Khang Thất' sao?" (Mười đấu thóc giã ra ba đấu gạo thì còn bảy đấu cám; "cám bảy" đọc gần giống tên "Khang Thất".) Mân được minh oan. Đó thật là lời "gặp sáng thì sống" đã ứng nghiệm (gặp được vị quan sáng suốt thì được sống).

 Mã Quang Tổ tra hỏi vụ bắt ếch

 Mã Quang Tổ làm quan coi Xử Châu, ra lệnh cấm dân bắt ếch. Có một người dân quê phạm lệnh. Anh ta lấy quả bí đao, cắt một miếng làm nắp, khoét rỗng ruột rồi nhét ếch vào trong. Sáng sớm anh ta mang vào thành thì bị lính gác cổng bắt, cùm giải đến công đường. Ông Mã thấy lạ, hỏi: "Ngươi bắt mấy con ếch này lúc nào?" Đáp: "Lúc nửa đêm." Hỏi: "Có ai biết không?" Đáp: "Chỉ có vợ tôi."

 Ông liền ngờ người vợ tư thông với kẻ khác, cho gọi vợ đến tra hỏi. Người vợ khai: "Thiếp có tư thông với một người. Người ấy bảo thiếp xui chồng làm như vậy, rồi lại đi trước báo cho lính gác, nhờ thế mới bắt được." Ý hắn là muốn hãm người chồng vào tội để chiếm lấy người vợ. Ông Mã tra xét đến cùng, rồi đem người vợ cùng gian phu ra trị tội theo phép nước.

 Triệu Liêm phỏng gửi hịch cho thần Thành hoàng

 Ở Quảng Châu có một nhà quyền thế, kết giao với các quan trên, coi thường quan huyện. Nhà ấy từng tự ý giam giữ một người thiếu nợ, rồi người ấy chết (?). Nhà người thiếu nợ kiện lên quan đòi xác. Bấy giờ quan huyện doãn (quan đứng đầu huyện) họ Vương có thù riêng với nhà quyền thế, bèn bắt chủ nhà đến tra đánh, ép phải nhận tội, nhưng chủ nhà lại cứ đổi lời khai. Nhà quyền thế tuy dốc sức chạy chọt, quan huyện họ Vương cũng trăm phương nghìn cách truy cứu đến cùng. Vụ án nhiều lần được hành tỉnh và hiến ty (cơ quan giám sát, xét án ở địa phương) xét lại, kéo dài mấy năm mà vẫn không sáng tỏ.

 Năm Ất Mùi niên hiệu Nguyên Trinh (năm 1295), Liêm phỏng phó sứ (phó quan của Liêm phỏng ty, cơ quan thời Nguyên chuyên giám sát quan lại và xét án tù trong một vùng) họ Triệu đến nhậm chức, việc đầu tiên là xét vụ này. Ông nghe nói thần Thành hoàng (vị thần coi giữ thành) và Phán quan (vị thần giúp Thành hoàng xét xử việc âm) của châu ấy rất linh thiêng. Ông bèn viết hai tờ văn thư, cùng tiền giấy, mang đến miếu đốt đi. Ông gọi người coi miếu đến, hẹn trong ba ngày phải có ứng nghiệm. Nếu ba ngày không có ứng nghiệm thì người coi miếu bị đánh hai mươi bảy roi, còn Phán quan bị đánh ba mươi bảy roi.

 Qua một ngày, chủ nhà quyền thế ở trong ngục kêu lên: "Người ấy sắp đến rồi, xin nới tay cho tôi." Hôm sau, người thiếu nợ đến nha môn Liêm phỏng, kêu lên: "Tôi là mỗ đây." Hai tay hắn như bị trói, ôm chặt lấy đầu không bỏ ra được (?). Hỏi vì sao đến, hắn nói: "Cởi trói cho tôi rồi tôi sẽ nói." Phó sứ Triệu nói: "Xin Thành hoàng cởi trói cho hắn." Người ấy liền buông được tay xuống, kể hết lý do bỏ trốn: hắn trốn ở một nơi cách đó ba trăm dặm, hôm qua bị người ta trói tay lên đầu rồi lùa đến đây. Bèn tha cho nhà quyền thế, rồi hỏi tội quan huyện họ Vương.

 Huyện lệnh họ Lưu giả vờ thấy ma

 Đầu niên hiệu Chí Nguyên, ở phương Bắc có một huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) họ Lưu. Chưa nhận chức, ông đã giả làm người bán thuốc, lén đến huyện dò hỏi tình hình. Bấy giờ trong huyện có kẻ cướp giết một người lái buôn, quan không tìm ra thủ phạm. Lưu dò hỏi được tên tuổi kẻ cướp và chỗ chôn người lái buôn, biết rõ cả.

 Ba ngày sau khi nhận việc, lúc các đồng liêu đang ngồi quây quần, ông giả như thấy ma, kêu lên: "Ngươi muốn tố cáo việc gì?" Các đồng liêu và lại lính đều kinh hãi. Lưu nói vào khoảng không, như đang trò chuyện với ma hồi lâu, rồi gọi viên lại ghi chép lại, gửi văn thư cho huyện úy (quan coi việc bắt trộm cướp trong huyện) đi truy bắt. Bắt về đến nơi, bọn cướp đều nhận tội. Trình giải lên quan trên, tất cả đều chịu tội. Người xa gần đều cho ông là thần.

 Hồ Hướng tha cho kẻ bị ép theo

 Thiếu khanh (chức phó quan ở các cơ quan trung ương gọi là "tự") Hồ Hướng khi làm Tư lý tham quân (quan coi việc xét xử án hình ở một châu) ở Viên Châu, có bảy tên trộm đều bị xử tội chết. Hướng ngờ có oan, bèn giữ lại tra hỏi, thì quả có hai người không cùng bàn mưu: ban đầu họ chỉ làm thuê cho bọn kia, giữa đường bị ép phải đi theo. Cuối cùng hai người được tha tội chết.

 Dư Lương Quăng khám vết dao

 Đại khanh (quan đứng đầu một "tự" ở triều đình) Dư Lương Quăng lúc đầu làm Tư lý tham quân ở Kinh Nam. Có một kẻ bị bắt vì tội giết người, đã tự nhận bừa. Riêng Lương Quăng sau khi khám xác và con dao gây án thì sinh nghi, nói: "Lẽ nào dao dài hơn một thước mà vết thương chưa tới một tấc?" Ông trình xin cho truy bắt cho rõ, quả nhiên bắt được kẻ giết người thật.

 Bác La Cáp Nhã tha người con hiếu thảo

 Bác La Cáp Nhã đời Nguyên, thời vua Thái Tông được phong làm Liêm phỏng sứ các lộ Yên Nam. Chẳng bao lâu ông được giao thêm chức Đoạn sự quan (quan xử kiện của triều Nguyên), chức Liêm phỏng sứ vẫn giữ như cũ. Có người dân lỡ tay đánh chết người, viên lại xét xử theo luật nặng. Con trai người ấy kêu khóc, xin chết thay cha. Bác La Cáp Nhã dặn viên lại đem người con ra chợ (nơi hành hình), nếu thấy anh ta sợ thì giết. Rồi thấy anh ta không hề sợ, ông bèn nói: "Lỡ tay đánh chết người, xét tình có thể tha. Làm con mà biết hiếu như thế, xét về đạo nghĩa không thể giết." Bèn tha cả hai cha con, bắt bỏ bạc ra lo việc chôn cất, rồi gọi nhà người chết đến giải thích. Nhà ấy vui lòng nghe theo.

 Lý Đức Huy xét ra nỗi oan

 Lý Đức Huy thời vua Thế Tổ làm Thượng thư Hữu tam bộ (quan đứng đầu ba bộ phía hữu là Binh, Hình, Công). Ông từng đi xét lại tù nhân ở Sơn Tây, Hà Đông. Ở huyện Hoài Nhân có người dân họ Ngụy đào được một tượng gỗ, đem đi tố cáo vợ dùng tà thuật làm phép yểm (dùng bùa, hình nhân để trù ếm), mưu hại mình. Vụ án đã chuyển qua mấy nhà ngục, lời khai đã đủ cả. Đức Huy xét thấy có oan. Ông biết người chồng có một nàng thiếp được yêu chiều, nên ngờ chính nàng thiếp làm ra chuyện này để vu hãm người vợ. Ông cho gọi nàng thiếp đến tra hỏi, chẳng bao lâu nàng nhận tội. Ông bèn sai đánh trượng người chồng, còn nàng thiếp bị xử tội chết.

 Điền Tư tìm được tờ nháp

 Điền Tư làm Liêm phỏng sứ Chiết Tây. Có viên huyện doãn tên Trương Hoặc bị vu là ăn của đút, án đã thành. Khi Tư xét hỏi, Trương Hoặc chỉ cúi đầu khóc mà không nói. Tư sinh nghi. Hôm sau, ông ăn chay, tắm gội, đến đền Thành hoàng khấn rằng: "Trương Hoặc mắc tội mà có dấu hiệu oan, xin thần giúp Tư làm rõ việc vu cáo." Đạo sĩ giữ miếu bước lên thưa: "Trước đây có năm người là bọn Vương Thành cùng mang tờ văn thề đến đền đốt mà khấn. Lửa chưa cháy hết họ đã bỏ đi. Tôi nhặt được trong tro tờ nháp còn sót, nay cất trong vách. Có phải là những người ấy chăng?" Xem thì quả đúng.

 Hôm sau, ông đến hiến ty tra hỏi bọn Vương Thành, chúng không nhận. Ông bèn đưa tờ văn thề lấy được trong lửa ra cho xem. Chúng đều kinh hãi, nhận tội. Trương Hoặc được tha.

 Truy bắt gấp gáp mà giết oan người ăn mày

 Ở vùng Tuyên Châu, Hấp Châu có kẻ cướp ban đêm giết một khách đi đường, bỏ xác lại trên đường, mang đầu đi. Gần sáng, có một người đi qua giẫm phải máu, vội bỏ chạy, liền sau đó bị đuổi bắt, giam vào ngục nửa năm mà án không xử xong. Quan sở tại muốn có cái đầu để kết án, bèn nghiêm khắc đốc thúc lý tư (người lo việc hành chính ở làng xã) đi lùng sục khắp nơi. Gặp lúc có một người ăn mày ốm nằm trong lò gạch, họ liền chém lấy đầu để nộp cho đủ lệnh. Người tù cũng đã chán chịu tra khảo lâu ngày, bèn nhận tội mà chịu chết.

 Nửa năm sau, kẻ cướp mới bị lộ ở Nghi Chân. Án thành, khám lại thì cái đầu bị chém kia đã chôn ở vùng giáp huyện Hấp. Việc lý tư giết bừa và việc dân lành chết oan đều do quan sở tại nóng lòng có cái đầu để kết án. Vậy thì việc truy tìm tang vật, chứng cứ, lẽ nào lại không thận trọng?

 Du Hiển (?) đánh đòn cái bồ đoàn

 Bình chương (Bình chương chính sự: chức quan cao ở hành tỉnh thời Nguyên, chỉ dưới quan đứng đầu tỉnh) Du Hiển ở tỉnh Giang Hoài được lệnh đến Minh Châu mở phân tỉnh (cơ quan chia ra từ hành tỉnh), cai trị trong sạch, sáng suốt. Trong thành có một tiệm bạc mất một cái bồ đoàn (tấm đệm ngồi bện bằng cỏ bồ), sau nhận ra nó ở nhà hàng xóm. Người hàng xóm không chịu, hai bên cãi nhau, kiện cáo không thôi.

 Bình chương cưỡi ngựa đi qua, hỏi duyên cớ, hai người kể lại. Bình chương nói: "Một cái bồ đoàn đáng giá bao nhiêu mà để mất hòa khí hai nhà? Cứ đánh cái bồ đoàn một trận rồi vứt đi là được." Khi đánh, vụn bạc rơi lấp lánh đầy đất. Bèn bắt tội người hàng xóm.

 Chó tru dẫn đến chỗ đào được xác

 Trong niên hiệu Thành Hóa (1465–1487), có một lái buôn giàu trọ trong một ngôi chùa ở cửa Tề Hóa nơi kinh đô. Sư trong chùa thấy ông mang theo nhiều của cải, bèn xin bố thí. Lái buôn gật đầu nhưng chưa đưa. Sư nghĩ chùa mình vắng vẻ, bèn hẹn với các đồ đệ, trước giết hai người đầy tớ, lấy xác họ đè lên trên (người lái buôn), rồi lấp đất kín lại, chiếm trọn của cải.

 Hai ngày sau, có một vị quan sang trọng đi chơi ngắm cảnh, đi ngang chùa. Con chó của chùa tru lên mãi không thôi, sai người đuổi đi thì nó lại quay lại. Vị quan sinh nghi, sai người đi theo con chó. Chó đến chỗ cái hố thì nằm rạp xuống đất tru lên thảm thiết. Quan sai người đào lên xem, thấy xác người. Nhấc xác lên thì bên dưới có tiếng rên rỉ, chính là người lái buôn đã tỉnh lại. Đổ nước nóng cho uống, một lát sau ông nói được. Việc được tâu lên triều đình, bắt hết sư trong chùa trị tội. Năm ấy theo lệ có đợt độ tăng (triều đình cấp phép cho người xuất gia làm sư), vì việc này mà phải dừng lại. Than ôi, sư mà không bằng con chó!

 Quan thái thú họ Diêu phân biệt chuyện ăn gà

 Vương Nhất Chi người Kinh Khẩu kể với Phúc (?) rằng: Ở Cô Tô có một người đi buôn xa. Người vợ ở nhà nuôi mấy con gà để đợi chồng về. Mấy năm sau người chồng mới về. Một hôm, họ giết gà ăn gần hết, đến đêm thì người chồng chết. Hàng xóm ngờ người vợ có gian phu, tố cáo lên quan. Người đàn bà không chịu nổi tra khảo, bèn nhận bừa.

 Quan thái thú (quan đứng đầu một phủ, quận) họ Diêu ngồi ở công đường xem xét vụ việc, sinh nghi, bèn hỏi kỹ tình hình. Người đàn bà thưa lại chuyện ăn gà. Thái thú vội cho tìm mấy chục con gà già, cho các tù nhân đã bị xử tội chết ăn khắp lượt, quả nhiên chết hai người. Án bèn được sáng tỏ.

 Dịch Quý đánh hòn đá, mua giấy

 Dịch Quý trong niên hiệu Thành Hóa làm quan coi phủ Thần Châu. Có một người nghèo gánh giấy, đặt gánh nghỉ bên đường, mệt quá ngủ say, bị trộm mất giấy, bèn đến kêu với Quý. Quý liền sai người khiêng một hòn đá ở chỗ mất giấy về dưới thềm phủ, rồi đánh trượng hòn đá. Người kéo vào xem đông như họp chợ. Ông cho đóng cổng lại, phạt những người vào xem để lấy tiền giúp người nghèo.

 Ông lại hỏi người nghèo: "Giấy của ngươi có đánh dấu không?" Đáp: "Có." Ông bèn cho anh ta lén ở bên ngoài mấy ngày. Ông ra công văn mua giấy khắp các nhà buôn. Họ mang giấy đến, ông bảo mỗi người ghi tên mình lên giấy. Rồi gọi người nghèo đến nhận, quả nhiên tìm thấy số giấy cũ. Kẻ trộm giấy nhận tội.

 Quách Bành Tường đòi lại của cải

 Quách Bành Tường khoảng niên hiệu Hoằng Trị (?) làm quan coi Mi Châu, xét án sáng suốt, quả quyết. Ở châu bên cạnh là Hợp Châu có hai anh em. Người anh làm quan ở tỉnh khác, của cải thường nhờ người em mang về mua ruộng đất, nhà cửa. Giấy tờ khế ước đều do người em giữ. Người anh mất khi đang làm quan, người chị dâu đưa quan tài về quê. Người em không đưa lại chút gì, mà cũng không có sổ sách gì để tra. Chị dâu kiện lên châu, tra hỏi người em không nhận, bèn vượt sang địa giới châu khác kiện với Quách.

 Quách liền giấu người đi kiện, rồi lấy một tên giặc trong ngục, bảo hắn khai kéo tên người em vào là cùng đi ăn cướp. Ông gửi văn thư sang châu kia, cùm người em giải đến, rồi vặn hỏi: "Mày cùng tên mỗ đi ăn cướp mà giàu lên." Người em khóc nói: "Của cải ấy là do anh tôi làm quan mà có, tôi chưa từng ăn cướp." Ông gặng hỏi mãi, người em khai rất tường tận, ông cho ghi chép lại từng điều một. Rồi ông cho gọi chị dâu đến, nói cho biết. Người em bèn nhận tội, trả lại của cải ruộng nhà.

 Vợ Vương Mai chết vì nhọt độc

 Có người tên Vương Mai thích uống rượu. Vợ hắn không đứng đắn, mưu trừ khử Mai để được thỏa thích với tình nhân. Mai với người chú họ tên Khải vốn có thù, tuyệt giao với nhau. Năm ấy người làng họp hội tế xã (lễ tế thần đất) ở nhà Mai. Tan tiệc, mọi người say ra về. Đến đêm, Mai bỗng chết giữa đống vò vỡ. Khải nghe tin, động lòng thương, đến xem rồi vội về. Người vợ sợ Khải có thể tố giác, bèn bàn với tình nhân vu cho Khải mang thù, nhân lúc Mai say ngã chưa chết đến xem rồi giết.

 Quan sở tại bắt đến tra hỏi. Lạ thay, hễ dùng hình cụ với vợ Mai thì hình cụ lại hỏng, còn dùng với Khải thì không hỏng. Quan ngờ người vợ bị oan, càng tra khảo Khải gắt hơn. Khải không chịu nổi, nhận bừa. Ít lâu sau, quan trên xét lại, đổi án Khải thành đày ra biên giới làm lính thú. Mỗi khi gặp sấm sét mưa gió, Khải lại đốt hương kêu trời. Về sau, vợ Mai mọc ba cái nhọt độc ở cổ, rên rỉ đau đớn mà chết. Kẻ tình nhân cũng vì một tội gian khác mà bị xử nặng.

 Thì ra, người vợ cố ý đập vỡ vò, đẩy Mai ngã lên trên, đâm vào cổ ba nhát, định dối là say rượu ngã đập vào vò mà chết. Vừa lúc Khải đến xem, nhân có mối thù cũ mà vu cho thì dễ được tin, lại trừ được người mình kiêng sợ. Còn hình cụ thì kẻ tình nhân đã đút lót cho lại lính: kẹp, gậy, đồ sắt cái mới cái cũ khác nhau, dây trói cái bằng gai cái bằng cỏ, cái chắc dai cái mục giòn khác hẳn nhau, dùng để làm quan xét án bị lầm.

 Tình thật, tình giả vốn mờ mịt khó thấy, biến hóa nghìn hình vạn trạng. Kẻ gian ác làm vậy thì chẳng có gì lạ. Nhưng sự sáng suốt và thận trọng, há có thể lơ là được chút nào? Còn như mối quan hệ giữa trời và người thì cũng thật nghiêm minh thay!

 Một vụ án ngờ kéo theo nhiều vụ án

 Tế tửu (quan đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình) Tống Bản có ghi chép về vụ án người thợ như sau: Cục mộc nhỏ ở kinh đô có mấy trăm thợ mộc, đặt ra các người trưởng chia nhau cai quản. Có một người thợ không hòa với trưởng của mình, nửa năm không qua lại với nhau. Các thợ cho rằng chỉ là cãi nhau ngoài miệng, không phải mối thù lớn, bèn góp tiền mua rượu thịt, ép người thợ đến nhà người trưởng để hòa giải. Chiều tối, mọi người say rồi tan về.

 Vợ người thợ vốn dâm đãng, đã cùng tình nhân mưu giết chồng. Nhân chồng uống say ở nhà kẻ thù về, ả bèn giết chồng. Vội vàng không có chỗ giấu xác, trong nhà có cái giường đất ở giữa rỗng, ả bèn dỡ gạch giường, chặt xác làm bốn năm mảnh mới nhét vừa, rồi lát gạch lại như cũ.

 Hôm sau, ả đến nhà người trưởng khóc lóc: "Chồng tôi hôm qua không về, chắc chắn ông đã giết anh ấy." Ả kiện lên Cảnh tuần viện (nha môn coi việc trị an và xử án trong kinh thành). Viện thấy người trưởng có thù với người thợ nên bắt về, tra đánh. Người trưởng không chịu nổi đau đớn, tự nhận bừa. Người vợ làm lễ phát tang (?), mặc đồ tang, mời các tỳ kheo (các vị sư) đến làm lễ Phật, khóc lóc hết mức thương xót.

 Viện hỏi xác ở đâu, người trưởng nói đã vứt xuống hào. Viện bắt hai ngỗ tác (người chuyên khám nghiệm tử thi ở nha môn) xuống hào tìm, không thấy. Hình bộ, Ngự sử và Kinh doãn (quan đứng đầu kinh đô) thay nhau giục làm xong án. Hẹn mười ngày phải tìm được xác, không được; lại hẹn bảy ngày, vẫn không được; hẹn năm ngày, rồi ba ngày. Hai người bị đánh roi bốn lần mà rốt cuộc vẫn không tìm thấy.

 Hai người than thở, đi dọc bờ hào bảo nhau: "Bị đánh roi thế này biết bao giờ mới thôi." Bèn bàn nhau giết một người khác để nộp cho đủ lệnh. Chiều tối họ ngồi bên bờ nước, thấy một ông già cưỡi lừa qua cầu, liền đẩy ông rơi xuống nước, thả con lừa đi. Hơn mười ngày sau, liệu xác ông già đã rữa nát không nhận ra được nữa, họ vớt lên trình báo.

 Viện gọi vợ người thợ đến nhận mặt. Ả vuốt xác mà gào lên: "Đúng rồi!" Ả lấy (áo) chồng gọi hồn (?) trên bờ hào, tháo trâm cài, hoa tai bán đi để sắm quan tài chôn cất. Án bèn thành. Hồ sơ trình lên trên nhưng chưa có trả lời.

 Họ hàng ông già cưỡi lừa đi tìm ông khắp nơi mà không thấy. Có một người vác tấm da lừa đi trên đường, trông y hệt con lừa nhà họ. Họ giật lấy mở ra xem, máu trên da còn chưa khô, bèn bắt người ấy lên kiện ở huyện. Người ấy cũng vì bị tra khảo tàn khốc mà tự nhận bừa, khai rằng mình cướp lừa của ông già, ông chống cự nên giết, xác giấu ở chỗ nọ. Đi tìm không thấy, anh ta lại đổi lời, nói giấu ở chỗ kia. Lời khai đổi mấy lần mà rốt cuộc vẫn không tìm thấy. Người vác da chết đói chết rét trong ngục.

 Hơn một năm sau, án của người trưởng thợ trước kia được tâu lên và có lệnh xuống, người trưởng bị trói giải ra khỏi ngục. Các thợ đi theo, kêu la ầm ĩ. Tuy ai cũng căm phẫn nỗi oan của ông mà không ai làm rõ được. Người trưởng thợ rốt cuộc bị chém.

 Các thợ càng thương tiếc than thở không thôi, đi dò hỏi khắp nơi mà không biết được gì. Họ bèn góp một trăm đĩnh giao sao (tiền giấy thời Nguyên; "đĩnh" là đơn vị tính tiền), đặt ở ngã đường, ai biết rõ cái chết của người thợ kia thì sẽ thưởng số tiền ấy.

 Trước đó, mỗi khi người vợ làm lễ Phật, ăn mày lại kéo nhau đến xin cơm. Có một tên trộm cũ thường theo bọn ăn mày đến xin. Một hôm, tên trộm định đi ăn trộm nhà khác, thấy trời còn sớm, mà hắn đã quen nhà vợ người thợ, bèn nấp trong bóng tối bên tường nhà ả để chờ. Gần đến giờ chuông, bỗng có một gã say rượu lảo đảo bước vào, nổi cơn say giận dữ với người đàn bà, vừa chửi vừa đấm lại vừa đá. Người đàn bà không dám lên tiếng.

 Gã say ngủ rồi, người đàn bà ngồi dưới ngọn đèn lẩm bẩm chửi: "Vì mày mà ta giết chồng ta, xác anh ấy bị chặt mỗi mảnh một nơi nằm dưới giường đất đã hơn hai năm rồi. Giường thì không thể làm rộng ra, lại không dám lấp sửa, chẳng biết xác chồng ta đã rữa hết chưa. Thế mà nay mày lại hành hạ ta." Ả thở dài, nuốt nước mắt mà khóc. Tên trộm đứng ngoài tường nghe hết.

 Sáng sớm, hắn vào trong cục, kêu với mọi người: "Tôi đã biết rõ cái chết của người thợ kia, mau đưa tiền cho tôi." Rồi hắn bảo các thợ đi theo từ xa. Tên trộm giả say rượu, vào nhà người đàn bà trêu ghẹo ả. Ả chửi rủa ầm lên, hàng xóm đều bất bình, định xông vào đánh hắn. Tên trộm vội chạy đến chỗ giường đất, cạy gạch lên làm như muốn ném đánh nhau, thế là xác lộ ra. Các thợ xông vào, trói quặt tay người đàn bà giải lên quan. Ả khai thật, gã say kia chính là tình nhân của ả.

 Quan lại xét xem người chết dưới hào từ đâu mà ra. Hai ngỗ tác nhận tội đã đẩy ông già cưỡi lừa xuống nước. Hai ngỗ tác, người đàn bà cùng tình nhân của ả đều bị xử phanh thây ở chợ. Các quan lại trước kia đã xử chết người trưởng thợ đều bị cách chức suốt đời. Còn việc người vác da chết đói chết rét trong ngục, nếu phơi ra thì lại có thêm mấy quan lại nữa mắc tội, nên quan bỏ qua, nỗi oan của người vác da bị ém đi. Đây là chuyện xảy ra đầu niên hiệu Diên Hựu (khoảng năm 1314).

 Giáo quan Văn Khiêm Phủ kể chuyện này cho Tống tử (tức Tống Bản). Tống tử nói: "Cái chết của người thợ, lẽ ra chỉ bắt tội hai người là người vợ và tình nhân của ả mà thôi. Thế mà lại kéo theo giết chết bốn năm người, thật là biến cố lớn. Đi hòa giải mối thù mà lưỡi dao đã chực sẵn (?); trốn được roi vọt mà lại gặp lưỡi đao; ngỗ tác giết người, vợ người thợ bị phanh thây; người vác tấm da trên đường mà chết trong gông cùm; kẻ đi ăn trộm lại được lĩnh thưởng. Đó lại là những điều rối ren chằng chịt, không thể biết trước được. Buồn thay!"

 Nghi ngục tập, quyển mười (hết)

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video