Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách tổng tập lớn do vua nhà Thanh ra lệnh biên soạn).
Nghi ngục tập (Tập hợp các vụ án có chỗ đáng ngờ), quyển 5.
Đời Minh, Trương Cảnh soạn.
Hán Vũ Đế hiểu rõ lẽ trong kinh sách.
Thời Hán Cảnh Đế, quan đình úy (quan đứng đầu việc xét xử hình án ở triều đình) trình lên một phạm nhân tên Phòng Niên. Mẹ kế của Phòng Niên là bà họ Trần đã giết cha Phòng Niên, Phòng Niên liền giết bà Trần. Theo luật, việc này bị xử là tội giết mẹ, thuộc tội đại nghịch (tội phản nghịch nặng nhất, bị xử cực hình). Vua thấy ngờ. Lúc ấy Vũ Đế mới mười hai tuổi, đang là thái tử, đứng hầu bên cạnh vua, vua bèn hỏi ý. Thái tử đáp: "Nói 'mẹ kế như mẹ' tức là rõ ràng mẹ kế không bằng mẹ ruột, chỉ vì cha nên mới được coi như mẹ. Nay mẹ kế làm điều vô đạo, tự tay giết cha. Ngày bà ta ra tay thì ân nghĩa mẹ con đã dứt rồi. Nên xử như tội giết người thường, không nên xử là tội đại nghịch."
Kính xét Đại Minh luật (bộ luật của nhà Minh) có ghi: "Phàm mẹ kế giết cha thì cho phép người con tố cáo, không thuộc phạm vi tội can danh phạm nghĩa (tội con cháu tố cáo ông bà, cha mẹ, tức là xúc phạm danh phận và đạo nghĩa)." Nay xem sử nhà Hán chép việc mẹ kế của Phòng Niên, nói rằng "nên xử như tội giết người thường, không nên xử là tội đại nghịch". Tôi trộm xét kỹ, đây thực là một biến cố trái thường trong đạo lý gia đình. Nếu so với tội giết người thường thì kẻ cố ý giết người bị xử chém. Nếu so với điều luật "cha mẹ bị người khác giết mà con cháu tự ý giết kẻ hung thủ" thì bị đánh sáu mươi trượng (gậy lớn), còn nếu giết ngay tại chỗ lúc sự việc xảy ra thì không bị luận tội. Đời thịnh trị, đạo lý gia đình được giữ gìn sáng tỏ, vốn không có chuyện như thế; vạn nhất gặp phải thì quan có trách nhiệm nên xét cho thật đích xác, so sánh với các điều luật rồi tâu lên xin vua quyết định.
Viên An phân loại người bị giam.
Viên An, trong niên hiệu Vĩnh Bình (niên hiệu của Hán Minh Đế), làm thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Sở. Lúc ấy Sở vương Lưu Anh mưu phản, lời khai lôi kéo liên lụy, số người bị giam lên đến mấy nghìn. Viên An đến quận, không vào phủ quan mà trước hết đi xét án, liệt kê những người không có chứng cứ rõ ràng để tâu lên xin thả. Viên phủ thừa (phó quan của quận) cùng các viên duyện lại (quan lại giúp việc) đều tranh nhau can, cho rằng ai bênh vực bọn giặc phản thì theo luật phải chịu cùng tội. Viên An nói: "Nếu có gì sai, thái thú tự chịu, không để liên lụy đến các ông." Rồi ông phân loại từng người, tâu lên đầy đủ. Minh Đế cảm động tỉnh ngộ, liền phê chuẩn, hơn bốn trăm nhà được thả ra.
Quan đứng đầu châu đánh roi bà đồng.
Đời Hậu Ngụy, Lý Sùng làm thứ sử (quan đứng đầu một châu). Ở châu Định có một người dân phải đi nơi khác làm lao dịch tên là Giải Tư An bỏ trốn lao dịch về nhà. Anh của Tư An là Giải Khánh Tân muốn (?) xóa tên em khỏi sổ hộ tịch, bèn nhận một xác chết ngoài thành, giả nói là em mình, bị Tô Hiển Phủ và Lý Cái giết. Có bà đồng họ Dương giả làm hồn ma nhập vào, kể lể nỗi khổ của Tư An khi bị giết. Bọn Lý Cái không chịu nổi tra khảo đau đớn, đều nhận tội. Lý Sùng thấy ngờ, bèn sai hai người giả làm khách từ nơi xa đến, tìm Khánh Tân để nhắn lời của em hắn. Khánh Tân sững sờ, biến sắc mặt. Lý Sùng liền bắt Khánh Tân tra hỏi, hắn lập tức nhận tội. Mấy ngày sau, Tư An cũng bị người ta bắt (?) đưa đến. Lý Sùng đánh bà đồng một trăm roi rồi thả bọn Lý Cái.
Tào Sư làm sáng tỏ nỗi oan của người vợ góa.
Đời Tấn, khi Tào Sư làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) huyện Lâm Tri, có một người vợ góa phụng dưỡng mẹ chồng rất chu đáo. Mẹ chồng thấy nàng còn trẻ, khuyên đi lấy chồng khác, nàng giữ trọn tiết hạnh, không đổi lòng. Mẹ chồng thương nàng, bèn lén tự sát. Họ hàng liền vu cho người vợ giết mẹ chồng. Nàng không chịu nổi tra khảo, đành nhận bừa. Tào Sư vừa đến nhậm chức, ngờ là có oan, bèn xét hỏi thêm cho kỹ, tìm ra đầy đủ sự thật. Người đương thời khen ông sáng suốt.
Đới Trụ tranh cãi về việc xử phạt không công bằng.
Đời Đường, khi Đới Trụ làm đại lý thiếu khanh (phó quan của Đại lý tự, cơ quan xét xử án cao nhất), Trưởng Tôn Vô Kỵ được vua triệu vào, không cởi thanh đao đeo bên mình mà cứ thế đi vào Đông thượng các (cửa gác phía đông trong cung). Hữu bộc xạ (một trong hai vị đứng đầu Thượng thư tỉnh, ngang hàng tể tướng) Phong Đức Di xử rằng viên giám môn hiệu úy (quan võ coi giữ cửa cung) không phát hiện ra nên phải tội chết, còn Vô Kỵ thì được nộp tiền chuộc tội. Đới Trụ nói: "Viên hiệu úy và Vô Kỵ tội ngang nhau. Bề tôi đối với vua như con đối với cha, không được nói là do sơ suất. Dâng thuốc thang, đồ ăn uống, thuyền bè cho vua mà sơ suất làm không đúng phép thì đều phải chết. Bệ hạ ghi nhớ công lao của Vô Kỵ mà tha cho ông ta thì được; còn nếu chỉ phạt nhẹ Vô Kỵ mà giết viên hiệu úy thì không thể gọi là phép hình đúng đắn." Vua nói: "Pháp luật là của chung thiên hạ, trẫm sao dám thiên vị người thân thích." Rồi xuống chiếu cho bàn lại. Phong Đức Di vẫn khăng khăng giữ ý mình. Đới Trụ bác lại: "Viên hiệu úy vì Vô Kỵ mà mắc tội, theo pháp luật phải xử nhẹ hơn. Nếu cả hai đều là lầm lỗi thì không nên chỉ một người phải chết." Nhờ vậy cả Vô Kỵ lẫn viên hiệu úy đều được miễn chết.
Kính xét Đại Minh luật có ghi: "Nếu kẻ phạm tội tự thú, hoặc gặp ân xá được tha, hoặc gặp (?) ơn riêng của vua mà được giảm tội, được nộp tiền chuộc, thì những người liên lụy cũng được chiểu theo phép tha, giảm bậc, chuộc tội như kẻ phạm tội chính." Lời chú giải viết: "Nghĩa là những ai vì người khác mà bị liên lụy thì đều theo kẻ phạm tội chính mà được tha hẳn, giảm bậc, hoặc nộp tiền chuộc." Nay xem việc Đới Trụ đời Đường can ngăn về chuyện Trưởng Tôn Vô Kỵ, thì thấy luật của triều ta đã ghi đủ cả rồi. Ôi, thật là tuyệt diệu thay!
Chí Viễn nhớ họ người.
Đời Đường, Lý Chí Viễn coi việc tuyển chọn quan lại. Ông ghét bọn lại viên nhận hối lộ, nên thường sửa đổi (?) kết quả do chúng làm, bọn lại cũng phải chùn tay. Có người tên Vương Trung bị đánh trượt, bọn lại bèn cố ý viết sai thành họ "Sĩ" (chữ "Sĩ" chỉ cần thêm một nét là thành chữ "Vương"), định đợi xét duyệt xong sẽ thêm nét cho thành tên người đỗ. Chí Viễn nói: "Người dự tuyển có ba vạn, không ai mang họ Sĩ cả; người này ắt là Vương Trung." Bọn lại dập đầu nhận tội.
Đậu Tham ngăn việc chờ ân xá (?).
Đời Đường, Đậu Tham lúc mới ra làm quan giữ chức huyện úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong huyện) huyện Phụng Nguyên. Có anh em Tào Phân, thuộc quân ngũ đóng ở đó, say rượu hành hung em gái; cha can ngăn không được, tức giận nhảy xuống giếng chết. Đậu Tham xử anh em họ tội chết. Mọi người xin chờ ân xá (?). Đậu Tham nói: "Người cha vì con mà chết; nếu vì chờ ân xá (?) mà kéo dài, thì hóa ra giết cha mà không bị tội." Rồi xử chết cả hai.
Thôi Ảm lục soát của cải giấu giếm.
Đời Đường, khi Thôi Ảm trấn giữ Hồ Nam, có một gã vô lại bị làng xóm không dung, bèn tự cạo đầu, đeo vòng sắt vào cổ, nương nhờ đạo Phật, giả xưng đốt hương tu hành để lừa phỉnh người dân chất phác, gom góp của cải tính bằng vạn. Khi ông mới đến, gã sợ việc bị lộ, bèn nộp đơn xin tháo vòng sắt trở về đời thường. Ông hỏi: "Ngươi đi quyên góp ba năm, được bao nhiêu?" Gã đáp: "Được đến đâu tiêu đến đấy." Ông hỏi: "Chi phí xây cất hết bao nhiêu?" Gã đáp: "Hơn ba nghìn quan (một quan là một xâu một nghìn đồng tiền)." Ông nói: "Người cho thì biết, người nhận lại không nhớ, ắt có giấu giếm lừa dối." Bèn lục soát của cải gã tích trữ, thấy vợ con đầy nhà. Ông bèn kết tội gã giả dối lừa đảo, đem của cải phân phát cho người nghèo.
Liễu Hồn minh oan cho người đầy tớ câm.
Đời Đường, khi Liễu Hồn làm sát phán (phán quan giúp việc cho quan quan sát sứ) ở Giang Tây, có một nhà sư đêm uống rượu làm cháy nhà mình, rồi đổ tội cho người đầy tớ câm. Viên quan quân nhận tiền đút lót, không tra hỏi mà kết án người đầy tớ (câu này có lẽ thiếu chữ) (?). Liễu Hồn cùng đồng liêu là Thôi Hựu Phủ trình lên quan sát sứ (quan coi xét việc cai trị một vùng gồm nhiều châu) Ngụy Thiếu Du rằng người đầy tớ bị oan, xin mau tra hỏi nhà sư. Nhà sư bèn thú nhận.
Thôi công nhân từ, khoan dung.
Đời Đường, đầu niên hiệu Trinh Quán (niên hiệu của Đường Thái Tông), Thôi Nhân Sư được thăng làm điện trung thị ngự sử (quan ngự sử chuyên coi xét lễ nghi trong cung điện và vạch tội quan lại). Lúc ấy ở châu Thanh có người mưu phản; quan sở tại lùng bắt bè đảng, giam đầy cả ngục. Vua xuống chiếu sai Nhân Sư đến xét lại. Vừa tới nơi, ông cho tháo hết gông xiềng cho tù, dọn đồ ăn uống cho họ, lấy tình người mà hỏi han. Rốt cuộc chỉ kết tội hơn mười tên đầu sỏ, còn lại tha hết. Đại lý thiếu khanh Tôn Phục Già nói: "Tha và rửa oan cho nhiều người như thế, những kẻ bị xử chết ai chịu cam lòng nhận chết? Nếu đến lúc hành hình mà sự việc biến đổi thì sao?" Nhân Sư đáp: "Xét án phải lấy nhân từ, khoan dung làm gốc, lẽ nào biết người bị oan mà không minh oan, chỉ vì lo cho thân mình? Lấy một mạng ta đổi lấy mạng sống của mười người tù, vốn là điều ta mong muốn." Đến khi sứ giả mang sắc lệnh của vua đến tra hỏi lại, các tù nhân đều dập đầu nói: "Thôi công nhân từ khoan dung, không ai bị oan cả." Không một ai nói khác. Từ đó ông nổi tiếng.
Lý Kiệu kê rõ nỗi oan.
Lý Kiệu đời Cao Tông làm cấp sự trung (quan ở Môn hạ tỉnh, có quyền xem xét và bác bỏ chiếu chỉ, tấu chương sai trái). Gặp lúc Lai Tuấn Thần dựng án hãm hại bọn Địch Nhân Kiệt, Lý Tự Chân, Bùi Tuyên Lễ, sắp xử tử. Vua ra lệnh cho Lý Kiệu cùng đại lý thiếu khanh Trương Đức Dụ và thị ngự sử (quan ngự sử chuyên vạch tội, xét án quan lại) Lưu Hiến xét lại. Bọn Đức Dụ trong lòng biết là oan mà không dám nói khác. Lý Kiệu nói: "Biết người bị oan mà không minh oan, ấy gọi là thấy việc nghĩa mà không làm." Cuối cùng ông kê rõ các điều oan ức tâu lên.
Đường Lâm xử án không oan.
Đường Lâm (người họ Đường, tên Lâm) đời Cao Tông đi xét án ở Giao Châu, giải oan cho ba nghìn người bị giam, được thăng làm đại lý khanh (quan đứng đầu Đại lý tự). Vua từng đích thân xét lại tù nhân, Đường Lâm ứng đối mọi điều đều đầy đủ. Vua mừng nói: "Điều cốt yếu của việc nước là ở chỗ dùng pháp luật: khắc nghiệt quá thì dân bị tàn hại, khoan dung quá thì bỏ sót kẻ có tội; chỉ có giữ mức vừa phải mới hợp ý trẫm." Hôm khác, vua lại xét những tù nhân do các quan khác xử thì ai nấy nhao nhao kêu không phục; riêng những người do Đường Lâm xử thì không ai nói một lời. Vua hỏi cớ sao, họ đáp: "Ông Đường xử tù không oan, nên chúng tôi dứt hẳn ý kêu ca." Vua than: "Người xét án vốn phải như thế." Rồi vua tự tay viết lời đánh giá cho ông: "Dáng như tro tàn, lòng như sắt đá."
Nhan Chân Khanh cảm động trời đổ mưa.
Nhan Chân Khanh đời (?) Tông lại được thăng làm giám sát ngự sử (quan đi tuần xét các địa phương, vạch tội quan lại, xét án oan), đi sứ vùng Hà Lũng. Lúc ấy ở Ngũ Nguyên có vụ án oan lâu ngày không xử xong, trời lại hạn hán. Chân Khanh xét rõ vụ án thì trời đổ mưa. Người trong quận gọi là "mưa ngự sử".
Thứ Vũ cho mỗi nhà lùa đàn bò riêng.
Đời Bắc Chu, Vu Trọng Văn, tên chữ là Thứ Vũ, làm thuộc quan của Triệu vương. Ở An Cố có hai nhà họ Nhậm và họ Đỗ đều mất bò. Sau tìm được một con bò, hai nhà tranh nhau, quan châu quận không xử được. Trưởng sử (quan đứng đầu hàng thuộc quan, giúp việc quan châu) châu Ích là Hàn Bá Huề nói: "Vu Thứ Vũ tuổi trẻ mà thông minh tinh tường, có thể giao cho xử." Trọng Văn bèn cho mỗi nhà lùa đàn bò của mình đến, rồi thả con bò kia ra; con bò liền đi vào đàn bò nhà họ Nhậm. Ông lại sai người làm cho nó bị thương nhẹ, nhà họ Nhậm xuýt xoa tiếc rẻ, còn nhà họ Đỗ thì thản nhiên. Người họ Đỗ bèn nhận tội.
Liễu Khánh dán bảng thông báo.
Đời Bắc Chu, (khi Liễu Khánh làm quan) có nhà họ Hồ bị cướp, không biết bọn cướp ở đâu, hàng xóm bị bắt giam rất nhiều. Liễu Khánh cho rằng có thể dùng mẹo để tìm, bèn viết thư không ký tên, dán nhiều ở cửa quan, nói rằng: "Chúng tôi cùng nhau cướp nhà họ Hồ, nhưng bè bạn lẫn lộn, cuối cùng sợ bị lộ. Nay muốn ra tự thú nhưng sợ không khỏi bị giết. Nếu cho ai thú trước được miễn tội thì sẽ đến khai báo." Liễu Khánh bèn lại dán bảng hứa miễn tội. Hai ngày sau, một người đầy tớ nhà Quảng Lăng vương Hân tự trói tay ra sau lưng, đến dưới bảng tự thú; nhờ đó bắt được rất nhiều đồng bọn.
Dương Tân tìm lại được lụa.
Đời Chu, Dương Tân làm thứ sử châu Kỳ. Có người huyện Vũ Công mang ba trăm tấm lụa, đi đến chỗ cách thành mười dặm thì bị giặc cướp. Đúng lúc ấy có một sứ giả phi ngựa tới, người bị cướp kể lại sự việc. Sứ giả đến châu trình bày lại. Dương Tân bèn ra lệnh: "Có người mặc áo màu như thế, cưỡi ngựa màu như thế, bị giết ở chỗ cách thành mười dặm về phía đông. Nếu có người nhà thì mau đến báo." Có một bà già vừa đi vừa khóc tới, nói đó là con mình. Thế là bắt được kẻ cướp, thu lại được cả lụa.
Trương Tề Hiền cho đổi của cải.
Trương Văn Định công, tên là Tề Hiền, làm tể tướng đời Tống Chân Tông. Trong họ hàng bên ngoại nhà vua có người chia của cải không đều, kiện cáo lẫn nhau, lại vào cung tự trình bày trước mặt vua; xử hơn mười lần vẫn không ai chịu phục. Tề Hiền nói: "Việc này không phải các quan coi việc xét xử giải quyết được; thần xin tự mình xử." Ông ngồi ở phủ tể tướng, gọi những người đi kiện đến hỏi: "Các ngươi chẳng phải cho rằng bên kia được chia nhiều, còn mình được chia ít đó sao?" Họ đều đáp: "Đúng vậy." Ông liền bắt mỗi bên làm giấy cam kết. Rồi gọi hai viên lại đến đốc thúc dời nhà: người nhà Giáp dọn sang ở nhà Ất, người nhà Ất dọn sang ở nhà Giáp, của cải đều để nguyên như cũ, chỉ đổi giấy chia của cho nhau. Những người đi kiện bèn thôi kiện. Hôm sau ông tâu lên, vua rất vui, nói: "Trẫm vốn biết không phải khanh thì không ai giải quyết được."
Tô Hoán xét việc nhặt áo.
Tô Hoán làm lang trung (một chức quan trong các bộ ở triều đình), coi châu Xung (?). Khi ấy có người dân huyện Lỗi Dương bị kẻ cướp giết mà không bắt được cướp. Viên huyện úy bắt một người, chỉ đó là kẻ cướp. Tô Hoán xem xét thì ngờ, hỏi bắt được người ấy bằng cách nào. Đáp: "Một người cung thủ (lính tuần bắt trộm cướp) thấy chiếc áo dính máu trong đám cỏ, gọi bạn đến xem, rồi bắt được người này đem nộp." Tô Hoán nói: "Người cung thủ thấy áo dính máu thì lẽ ra phải tự mình nhặt lấy để lập công, sao còn gọi người khác? Đây ắt là gian trá." Tra hỏi thì người cung thủ nhận tội. Về sau quả nhiên bắt được kẻ cướp thật.
Tiền Dã và cái chân giường.
Tiền Dã, giữ chức đồn điền (quan coi việc đất đai khai khẩn của nhà nước), khi làm huyện lệnh huyện Hải Dương thuộc châu Triều, có một nhà giàu có thế lực trong quận bị cháy, dấu vết cho thấy lửa từ một nhà kia lan sang. Quan lại bắt người nhà kia tra hỏi, họ kêu oan, không chịu nhận. Thái thú Điêu Trạm nói: "Án này không phải huyện lệnh họ Tiền thì không xử được." Tiền Dã hỏi nhà giàu kia, lấy được một cái chân giường ở chỗ lửa bắt đầu cháy, xem xét thì ngờ là đồ vật của một nhà có thù oán ở trong làng. Ông bèn dẫn lại vào nhà kẻ thù ấy, lấy chiếc giường ra ghép thử thì khớp. Người nhà ấy liền nhận: "Lửa là do tôi đốt, cố ý để lại dấu vết ở nhà kia để mình thoát tội." Nhà bị bắt oan được thả.
Tiết Hướng trị tội viên huyện úy.
Tiết Hướng, quan ở Khu mật viện (cơ quan coi việc quân sự cao nhất triều đình), khi làm đề điểm (?) hình ngục (quan coi xét việc hình án của cả một lộ) vùng Hà Bắc, ở huyện Vũ Cường châu Thâm có kẻ cướp giết người cướp của. Viên huyện úy sợ mang lỗi để xổng cướp, bèn bắt người dân lương thiện, tra khảo bắt nhận tội, rồi đặt tang vật ở bên ngoài cho khớp với lời khai. Tiết Hướng xem hồ sơ thì ngờ, đích thân gọi đến hỏi, minh oan cho họ, sáu người thoát chết. Ông trị tội viên huyện úy cố ý khép người vô tội vào tội.
Vương Hòa Phủ so nét chữ.
Tả thừa (phó quan đứng đầu Thượng thư tỉnh) Vương Hòa Phủ khi làm doãn kinh đô (quan đứng đầu phủ kinh đô), ngoài chợ có lá thư không ký tên vu cáo một nhà giàu mưu phản, cả kinh thành hơi xôn xao lo sợ. Hòa Phủ không cho là thật. Chưa được mấy ngày quả nhiên có chiếu (?) lệnh phải truy xét đến tận gốc. Hòa Phủ khám xét nhà giàu kia không thấy dấu vết gì, nhân đó hỏi họ có ai thù oán không. Họ đáp: mấy ngày trước có người làm nghề viết đơn kiện thuê họ Mã từng hỏi vay mà không cho, hắn có nhiều lời oán giận. Hòa Phủ bèn kín đáo lấy cớ việc khác bắt Mã đến, cho đối chất lấy lời khai, rồi đem chữ viết trong lá thư vu cáo ra so, thấy gần như không khác chút nào. Nhân đó tra hỏi, quả đúng là do họ Mã viết.
Vương Văn Chính và viên lại say rượu.
Khi xa giá vua đi làm lễ Đông phong (lễ tế trời đất ở núi Thái Sơn phía đông), đang trên đường đi, đêm có viên lại ở Chính sự đường (nơi tể tướng làm việc) say rượu cãi cọ đánh nhau. Mọi người hốt hoảng vào báo Vương Văn Chính công, ông nằm không đáp. Đến khi ông vào chầu, vua đưa ra tấu chương của các quan, nói: "Nghìn xe vạn ngựa đang ở bên ngoài, có thể chém đầu kẻ ấy để răn mọi người." Ông tâu: "Đây chỉ là kẻ tiểu nhân say rượu đánh nhau nhất thời. Nếu chém hắn thì chẳng khác gì cấm người ta uống rượu, khiến ai uống rượu cũng đều sợ hãi. Xa giá đang ở bên ngoài, lòng người làm sao yên được? Thần đã cho bắt hắn đưa về phủ kinh đô giam giữ để xử." Sau đó phủ kinh đô trình lên hỏi lại, ông nói: "Nếu xử nhẹ thì cũng sợ dung túng; nay vừa có lệnh đại xá, có thể tha." Rốt cuộc chỉ giảm tội chết một bậc.
Diêu Trọng Tôn ngờ viên lý tư.
Diêu Long Đồ, tên là Trọng Tôn (Long Đồ là danh hàm học sĩ của Long Đồ các, nơi giữ sách vở, văn thư của vua), năm Đại Trung Tường Phù thứ tám (năm 1015) đỗ tiến sĩ, làm tư lý tham quân (quan coi việc xét án ở châu) châu Hứa. Lúc ấy Vương Tự Tông đang coi việc châu. Có người dân bị kẻ cướp giết, người vợ kiện rằng viên lý tư (người làm việc sai dịch ở làng) từng đòi chồng mình đút lót, chồng không cho nên hắn oán giận, ắt hắn chính là kẻ cướp. Thế là viên lý tư bị bắt giam, sắp bị xử chết, nhưng Trọng Tôn ngờ. Tự Tông giận nói: "Ngươi dám bảo đảm hắn không phải là cướp sao?" Nhưng ông ta cũng không dám xử vội. Mấy ngày sau quả nhiên bắt được kẻ cướp thật. Tự Tông lúc ấy mới mừng nói: "Xét án phải như thế." Về sau Trọng Tôn lại được điều làm quân sự thôi quan (quan giúp việc xét án ở châu) châu Cung, rồi đổi sang châu Tư. Quan chuyển vận sứ (quan coi việc thu chở thuế và giám sát một lộ) gửi công văn sai ông đến giám Phú Thuận xét các án có chỗ ngờ, cứu sống được mấy chục người.
Tiết Khuê ngờ chuyện giẫm máu.
Tiết Giản Túc công, tên là Khuê, làm quân sự thôi quan châu Thấp. Dân thường tụ tập đánh bạc ở nhà chùa. Một hôm, kẻ cướp giết người đầy tớ trong chùa, lấy của rồi đi; bốn người đánh bạc đến, mở cửa ra giẫm phải máu dính vào áo, hoảng sợ bỏ chạy. Lính tuần nhân đó bắt họ giải lên châu, tra khảo thì họ nhận tội. Riêng Tiết Khuê ngờ, cho hoãn việc xử án. Mấy ngày sau quả nhiên bắt được kẻ giết người.
Triệu Thanh Hiến xét theo tình lý.
Triệu Thanh Hiến công, tên là Biện, trong niên hiệu Cảnh Hựu làm thôi quan (quan giúp việc xét án) ở Vũ An. Có kẻ làm giả con dấu, quan lại cho rằng đáng xử chết. Riêng ông nói: "Hắn làm giả trước khi có lệnh ân xá, đem dùng sau khi có lệnh ân xá. Trước ân xá thì chưa dùng, sau ân xá thì không làm giả nữa; theo luật, cả hai việc đều không đến mức tội chết." Rồi ông tâu lên triều đình xin xét như một án có chỗ ngờ; cuối cùng kẻ ấy được miễn chết.
Trình Hạo xét tuổi người cha.
Trình Hạo, quan sát viện (quan ở Ngự sử đài, coi việc xét hặc quan lại), khi coi huyện Tấn Thành châu Trạch, có người con nhà giàu họ Trương, cha mới mất chưa lâu (?). Một buổi sáng dậy, thấy có ông già đứng ở cửa nói: "Ta là cha của ngươi, đến ở với ngươi," rồi kể đủ ngọn ngành. Người con họ Trương kinh ngạc, ngờ vực, không biết thế nào, bèn cùng ông già lên huyện xin phân xử. Ông già nói: "Tôi làm nghề thầy thuốc, đi xa chữa bệnh; vợ ở nhà sinh con, nghèo không nuôi nổi, nên đem cho họ Trương. Năm ấy, tháng ấy, ngày ấy, người ấy bế đi, người ấy chứng kiến." Trình Hạo nói: "Đã lâu năm như thế, sao ông nói kỹ vậy?" Ông già đáp: "Tôi trở về mới biết chuyện, liền ghi vào cuối cuốn sách bài thuốc." Rồi lấy trong ngực áo ra cuốn sách dâng lên. Trong sách ghi: "Năm ấy, tháng ấy, ngày ấy, người ấy bế đứa bé đem cho ông Ba họ Trương." Trình Hạo hỏi người con họ Trương: "Ngươi năm nay bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Ba mươi sáu." Hỏi: "Cha ngươi nếu còn sống thì bao nhiêu tuổi?" Đáp: "Bảy mươi sáu." Trình Hạo bảo ông già: "Lúc người con này ra đời, cha nó mới bốn mươi tuổi, chẳng lẽ người ta đã gọi là 'ông Ba' (tiếng gọi người già cả) rồi sao?" Ông già kinh sợ, nhận tội.
Phạm Thuần Nhân răn việc giết người theo ý riêng.
Phạm Trung Tuyên công, tên là Thuần Nhân, khi coi châu Khánh, thấy các nhà giam đều chật kín tù nhân. Ông hỏi nguyên do, thì hai phần ba số người bị giam là vì mổ trâu bò bán thịt, buôn bán trái phép, trộm cắp, bị bắt phải bồi thường. Ông nói: "Sao không cho bảo lãnh ra ngoài để họ tự lo nộp?" Viên thông phán (quan phó cùng coi việc châu) đứng dậy thưa: "Không phải không biết thế, chỉ vì bọn này hung bạo, không thể thả ra; thả ra chẳng bao lâu chúng lại gây chuyện làm phiền quan sở." Ông hỏi: "Rốt cuộc thì định xử thế nào?" Đáp: "Thường thì để chúng ốm chết trong ngục, như thế cũng là trừ hại cho dân." Ông nhăn mặt nói: "Theo luật không đáng chết mà người làm quan lại theo ý riêng giết đi, đâu có lẽ như vậy?" Rồi ông gọi hết tù nhân ra đứng dưới sân, răn dạy: "Các ngươi làm điều ác không chịu sửa, người làm quan không muốn thả, sợ các ngươi làm hại dân lành, lại gây phiền cho quan sở. Nếu các ngươi tự biết hối lỗi, làm lại cuộc đời, thì ta muốn thả các ngươi." Tất cả đều dập đầu nói: "Đâu dám không ghi lòng tạc dạ lời dạy bảo." Ông bèn thả họ; họ reo mừng đi ra, truyền nhau kể lại. Ơn đức nhân từ của ông thấm khắp cả vùng. Năm ấy số người phạm pháp giảm một nửa so với năm trước.
Tạ Lân tra ra kẻ giết người là người thân.
Tạ An phủ, tên là Lân (An phủ là an phủ sứ, quan coi việc quân và dân của một lộ), khi được dời làm huyện lệnh huyện Hội Xương thuộc châu (?), có người dân uống rượu say, ban đêm đánh nhau với kẻ thù; sau đó bị chính người thân của mình giết chết. Gia đình nhân đó vu cho kẻ thù. Tạ Lân biết người chết không có con, người thân tham của cải của anh ta, nên tra hỏi thì người thân ấy liền nhận tội. Người trong huyện đều khen ông là thần minh.
Nghi ngục tập, quyển 5 (hết).
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video