# Kinh Phật nói về Phương Đẳng Bát-nê-hoàn (Phương đẳng: tên gọi các kinh Đại thừa có giáo lý rộng lớn, bình đẳng; Bát-nê-hoàn: tức Niết-bàn, sự nhập diệt, dứt hẳn sinh tử của Phật)
Kinh Phật nói về Phương Đẳng Bát-nê-hoàn
Đời Tây Tấn, Trúc Pháp Hộ dịch
Kinh Phật nói về Phương Đẳng Bát-nê-hoàn, quyển thượng
Đời Tây Tấn, Tam tạng (bậc thông suốt ba kho kinh điển của Phật giáo: kinh, luật, luận) người nước Nguyệt Chi là Trúc Pháp Hộ dịch
Phẩm Than Khóc, thứ nhất
Tôi nghe như vầy: Một thời, Phật du hóa ở nước Câu-di-na-kiệt (Kuśinagara, một nước nhỏ ở Bắc Ấn Độ xưa), giữa hai cây sa-la, tại vùng đất quê hương của dòng Lực sĩ (tộc người Malla sống ở vùng ấy). Bấy giờ Phật sắp bát-nê-hoàn. Ngài bảo hiền giả A-nan (người em họ, đồng thời là đệ tử thị giả luôn theo hầu Phật): "Đa-đà-kiệt (Tathāgata, tức Như Lai, danh hiệu của Phật) ra đời ở chốn núi rừng (?). Khi sắp bát-nê-hoàn thì điềm báo trước là thế nào? Như hôm nay, ông có thấy, có nghe điều gì cảm ứng giữa rừng cây chăng? Hãy trả lời câu ta hỏi." Bấy giờ A-nan dùng kệ (bài văn vần) đáp Phật rằng:
Xin Ngài nghe con kể giấc mộng, hình sắc của nó thật lạ lùng.
Nhớ lại điều thấy trong đêm, trong lòng con thầm lo sợ.
Con mộng thấy ở cõi Diêm-phù-đề (cõi đất loài người đang sống) có một cây mọc lên rất kỳ lạ.
Cây do bảy thứ báu (vàng, bạc, lưu ly, pha lê, xà cừ, san hô, mã não) xen nhau làm thành, hoa trái luôn sum suê.
Cây che phủ cả cõi Phật (thế giới do một đức Phật giáo hóa), bóng cây trong lành mát mẻ.
Khiến lòng người mở ra hớn hở, dứt trừ mọi lo âu bệnh tật.
Cây vươn lên cao không cùng, dáng đẹp cũng nhiều vô số.
Người thấy thì mắt trong sáng, người nghe thì tai nghe thông suốt.
Cây phát ra vô lượng âm thanh, là tiếng Pháp (lời dạy của Phật) thanh tịnh.
Đầy đủ nghĩa không và tịch diệt (lặng yên, dứt hết phiền não), khiến hết thảy đều được yên ổn.
Cây tỏa ánh sáng lớn, chiếu khắp các cõi ở phương Đông,
Nhiều như cát sông Hằng, là đất nước của chư Phật.
Cũng chiếu khắp mười phương, các loài bò bay máy cựa đều được che chở cứu giúp.
Hết thảy ai được ánh sáng ấy chiếu đến, đều yên ổn không thể nghĩ bàn.
Cây tỏa ra các thứ hương quý, có đến hàng trăm loại.
Ai ngửi được hương ấy, rốt cuộc không rơi vào ác đạo (những nẻo tái sinh đau khổ).
Dù ở địa ngục, súc sinh, hay trên đường ngạ quỷ (loài quỷ đói khát),
Ở nơi ấy mà ngửi được hương này, đều mau được sinh vào chỗ lành.
Đức của cây lớn là như thế, bao bọc thấm nhuần các loài chúng sinh.
Bỗng nhiên ở giữa rừng cây, cây ấy chìm mất nơi đất dòng Lực sĩ.
Lúc ấy có vô số nghìn quần sinh, nhiều không thể đếm,
Đều than khóc thương nhớ, như người mù mất đi đôi mắt.
Không còn nghe tiếng của cây, cũng không còn thấy hình dáng cây,
Cũng không ngửi được hương thơm, yếu ớt như người đói lả.
Sợ hãi đến dựng tóc gáy, do lòng kinh sợ khiến nên.
Đêm qua con mộng như thế, xin đấng Tôn quý giải thích cho.
Bấy giờ các thiên tử cõi Tịnh Cư (những tầng trời cao, nơi ở của các bậc thánh không còn trở lại cõi dục), Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Phạm Thiên (vua cõi trời Phạm), Tứ Thiên vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương), và Đạo Sư là con của Ma vương, mỗi vị cùng với tám mươi na-thuật (một đơn vị số cực lớn) quyến thuộc, cùng đến rừng cây nơi quê dòng Lực sĩ, tới chỗ Phật cúi đầu lễ rồi lui đứng một bên. Họ cùng lúc cất tiếng nói kệ với hiền giả A-nan rằng:
Đấng Tôn quý của trời nay sắp diệt độ (nhập Niết-bàn), A-nan há biết chăng?
Than ôi, thương nhớ đau đớn, Phật sắp nê-viết (tức bát-nê-hoàn)!
Đấng mặc áo giáp lớn (?) phá màn vô minh (sự mê muội không thấy chân lý), nay Phật sắp diệt độ.
Thế Tôn (bậc được cả đời tôn kính, danh hiệu của Phật) bát-nê-hoàn, rời xa sự che chở chúng sinh.
Khi ấy Phật vì các thiên tử, Đế Thích, Phạm Thiên, Tứ Thiên vương và Đạo Sư con của Ma vương mà nói kệ rằng:
Các ông chớ buồn lo, điều trong mộng không sai với sự thật.
Ta ở giữa hai cây này, nay sẽ bát-nê-hoàn.
Cây tuyệt nhất trong các cây, kỳ diệu khó đo lường,
Ánh sáng và hương thơm rất rực rỡ, chìm mất dưới rừng cây.
Thế Tôn ví như cây lớn ấy, lại đang ở giữa rừng cây,
Nằm nghỉ mà không còn thức (?), như lửa gặp nước thì tắt.
Muôn vật đều vô thường, pháp (sự vật, hiện tượng) đã sinh khởi ắt có lúc diệt.
Đó là điều đấng Thế Hùng (bậc anh hùng của đời, danh hiệu Phật) đã thấu rõ, nên vì người mà nói ra.
A-nan biết chăng, Phật là đấng Tôn quý mà còn phải nê-viết.
Tỳ-kheo (tu sĩ nam xuất gia theo Phật) Tạo Ca-lợi (?), trí tuệ thông suốt, đã qua bờ bên kia (bờ giải thoát).
A-nan, nay ông hãy đi báo cho Thích Tu-đàn (?),
Tôn giả A-na-luật, người có mắt nhìn thấu suốt không cùng.
A-nan hãy đi báo cho Câu-hy (tức Ma-ha Câu-hy-la) và Ca-chiên-diên,
Phân-nhục Văn-đà-phất (tức Phú-lâu-na), Bồ-đề và Ma-di (?),
Tu-bồ-đề, Diện Vương, Thiện Lai, Giác (?), Bạc-câu,
Nan-đà, La-vân (tức La-hầu-la, con của Phật), Đình (?), Độ Tri Tế (?), Mã Sư,
Cùng tất cả các tỳ-kheo, đến để cứu giúp những người đang sợ hãi.
Hãy mau đi báo khắp mọi người, cho biết ta sắp nê-viết.
Bấy giờ A-nan dùng kệ đáp Thế Tôn rằng:
Thân con đã mệt lả, như người đói gầy yếu.
Vì nghe Phật sắp nê-viết, buồn thảm không kìm nổi.
Thân con không còn sức lực, miệng cũng không nói nên lời.
Ý chí càng thêm yếu đuối, sao Con mắt của đời (chỉ Phật) lại ra đi?
Con không kham nổi việc đi báo các tôn giả, đời này thật không thể nghĩ nổi (?).
Vừa mới thấy đó, đã không còn hiện, mãi mãi mất đi sự che chở.
Không người che chở thật khổ sở, sao con nỡ đi báo tin này?
Các bậc tôn lão nghe tin ấy, làm sao chịu nổi kinh hoàng?
Ánh sáng lớn của thế gian, tắt hết sao quá nhanh!
Bỏ đời sao vội vàng, tai ách rồi đây, đời sẽ tối tăm như người mù.
Con không kham nổi việc đến chỗ các trưởng lão, thưa bày chuyện chua xót đau đớn này.
Xin Đấng Chính Giác (bậc giác ngộ chân chính, danh hiệu Phật) sai người khác, người không mang nỗi buồn rầu.
Khi ấy Phật vì A-nan nói kệ:
A-nan, hàng ức vạn người đang khóc lóc buồn thương.
Cung điện Nan-đàn-lư (?) trống vắng, không còn người hay trời.
Báo tin cho các tỳ-kheo là việc thường của người thị giả.
Những ai đến sau khi ta nê-viết, há chẳng càng thêm đau xót sao?
Bấy giờ hiền giả A-na-luật (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng có thiên nhãn) đang ở trên đỉnh núi Tu-di (núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), giảng rộng lời Pháp cho chư thiên cõi trời Đao-lợi (tầng trời thứ hai của cõi dục, do Đế Thích làm chủ). Ngài thấy các vị đại tôn thần, các thiên tử thần diệu, ai nấy từ cung điện của mình vội vàng bất an. A-na-luật nghĩ thầm: "Các thiên tử này vì sao bỏ cuộc vui ca nhạc cõi trời, nhốn nháo lên xuống, kẻ bay người chạy, quyến thuộc tan tác, chỗ ở trống vắng rồi bỗng không thấy nữa?" Lúc ấy, từ đỉnh Tu-di, A-na-luật nhìn xa thấy vùng đất dưới núi Bảo Tích (?). Ngài liền đứng trên đỉnh Tu-di, cất tiếng nói kệ khen ngợi Phật rằng:
Đấng dẫn dắt làm lợi cho muôn dân, ban cho đời sự yên ổn.
Đấng Chính Giác là chỗ nương nhờ phúc lành của chúng sinh, sao lại nê-viết?
Than ôi, Thế Tôn như cha mẹ, là con mắt của đời trừ mọi tối tăm.
Là thầy thuốc giỏi chữa mọi bệnh cho đời, nay đấng Tôn Hùng lại nê-viết.
Thấy người dâm dục, giận dữ như kẻ buông lung, Ngài thức tỉnh kẻ ngu si, cắt đứt vòng sinh tử.
Là bậc tôn quý của Pháp, thương xót kẻ keo kiệt tham lam, khiến họ lìa giận hờn tranh cãi, đứng vững nơi đạo lớn.
Đấng Trời trong các trời (danh hiệu Phật), cánh tay phải sắc vàng, xoa vỗ hết thảy, trao cho giới luật chân chính.
Phật làm cõi nước này chấn động sáu cách, khắp thế giới đều nghe tiếng lớn.
Như núi đá lớn một sớm sụp đổ, tiếng vang xa rộng, ai nghe cũng kinh hãi.
Đấng Thế Hùng như thế nay nê-viết, tin vang khắp phương xa, ai nghe cũng tan nát cõi lòng.
Quân ma bày điều ác, biến hóa đủ cách, khí giới kim cương nhiều không đếm xuể.
Có kẻ đội núi lớn, có kẻ cầm lửa, mà uy quang đấng Thế Hùng không lay động một sợi lông.
Ngài hàng phục bè lũ ma giận dữ hại người, đạt dấu cam lộ (Niết-bàn, ví như nước cam lộ của trời khiến người không chết), không còn lo sợ.
Ngài liền chuyển pháp luân (bắt đầu giảng Pháp, ví như quay bánh xe đi khắp nơi), giảng giải Tứ đế (bốn chân lý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ); nay đấng Tôn Hùng lại nê-viết.
Thế Tôn hiện ra vô số cách giáo hóa, xem ba nghìn thế giới (tức tam thiên đại thiên thế giới, một vũ trụ gồm vô số thế giới) nhỏ như một sợi lông.
Ngài có thể khiến chúng sinh không bị tổn hại; nay đấng Tôn Hùng lại nê-viết.
Nay đấng Trời trong các trời đã đến, vào đất quê hương của dòng Lực sĩ.
Năm trăm quyến thuộc vây quanh Phật, giữa hai cây Ngài sắp nê-viết.
Phật, đấng Trời trong các trời, trải qua trăm đời, vâng làm tứ thiền (bốn bậc thiền định), mở lối cứu độ con người.
Đạo Ngài tu hành đã mở ra cam lộ; con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Chỗ Ngài đi lại không còn sinh tử, ân huệ bố thí không hề hối tiếc.
Ngài vâng giữ giới chân chính, không dua nịnh; con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Trong ức kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực dài) nhiều đến số na-thuật, sự tinh tấn của Ngài không ai hơn.
Nhẫn nhục vô lượng như mặt đất; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Nơi đấng Tôn quý trong các trời sinh ra, Ngài đã cúng dường ức na-thuật các bậc Giác ngộ.
Đạt được dấu cam lộ, chí chuyên một lòng; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Nơi đấng Tôn quý trong các trời sinh ra, trí tuệ bậc nhất, thấu rõ tam đạt (ba trí sáng suốt: biết các đời trước, thấy sự sống chết của chúng sinh, dứt sạch phiền não).
Đấng Thế Hùng khắp mười phương không vướng ngại; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Có sức lớn gồm mười năng lực, bình đẳng với hết thảy, thần thông không ai sánh, vững như kim cương.
Tìm người sánh thì khó sánh, không ai bằng; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Đấng Thế Hùng có thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), tướng tốt trang nghiêm thân, đi đến đâu ánh sáng chói lọi đến đó.
Đi đứng qua lại như pho tượng đúc bằng vàng (?); nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Ngài hóa độ ức na-thuật người, đứng vững mà chứng đạo, tiêu hết các dục, không còn bụi nhơ.
Cứu người khỏi sinh tử thiêu đốt khổ nhọc; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Ức na-thuật chư thiên đứng giữa hư không, rải mưa hoa câu-văn (hoa súng trắng) đủ màu.
Rải mưa các hương quý, hương trời thơm ngát; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Phật, đấng tôn quý trong loài người, khi đi khi đứng, hoặc vào thành ấp bước qua ngưỡng cửa,
Người mù liền được mắt sáng thấy các màu sắc; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Khi Phật, đấng tôn quý trong loài người, bước qua cửa, người bệnh được khỏi, vui mừng nhảy nhót.
Hết thảy được yên ổn, thoát khỏi khổ nhọc; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Khi Phật vào thành, người bị giam cầm được mở trói, mãi được yên ổn tự vui.
Buồn khổ được dứt trừ, trí tuệ Ngài bậc nhất; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Thân không biết già, không lo chết, đã thoát mọi chướng ngại, trí tuệ không ai bằng.
Làm bậc tổ phụ an lành của loài người, không ai hơn Phật; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Đấng Thế Tôn thập lực lên cõi Đao-lợi, độ thân mẫu là bà Ma-da, giúp bà đứng vững nơi đạo mầu.
Hóa độ chư thiên nhiều đến na-thuật, không thể kể xiết; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Phạm Thiên ở tầng trời thứ bảy (?) còn mang nhiều mối nghi, Phật phá lưới nghi (?) mà trao đạo chân thật.
Vị vua trời ấy tự đến gieo mình cúi đầu lễ; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Có tên giặc hung bạo, tội nặng sức mạnh, Ngài hàng phục kẻ giết người ấy, cho đứng vào đạo cam lộ.
Ngài thu nhận vô số người theo tà thuật; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Điều-đạt (tức Đề-bà-đạt-đa, người em họ phản nghịch, nhiều lần mưu hại Phật) ôm lòng độc, giận dữ hung tợn, xua voi say có sức mạnh khó chống,
Phật ở trong thành lớn khiến voi ấy thuần phục; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Phật giữa chúng hội dùng Pháp dẫn dắt người, có thể làm trời đất rung chuyển, núi đồi chấn động,
Biển lớn dậy sóng, loài ở dưới nước náo động; nay con được thấy lần cuối Phật nê-viết.
Khi A-na-luật nói xong bài kệ này, liền lúc ấy Phật phóng uy thần, khiến các tỳ-kheo ở khắp Diêm-phù-đề, trừ nhóm quyến thuộc của Đại Ca-diếp (vị đại đệ tử, về sau đứng đầu tăng đoàn), tất cả đều đến hội. Chư thiên, rồng, thần trong tam thiên đại thiên thế giới, cùng các chúng Kiền-thát-hòa (thần âm nhạc cõi trời), A-tu-luân (loài thần hiếu chiến, hay đánh nhau với chư thiên), Ca-lưu-la (chim thần cánh vàng), Chân-đà-la (thần ca múa, hình nửa người nửa thú), Ma-hầu-lặc (thần rắn lớn), cùng đến đất quê dòng Lực sĩ, tới chỗ Phật cúi đầu lễ.
Ai nấy đều khóc lớn, cất tiếng gọi Phật, thương nhớ tan nát như mất cha mẹ. Có người níu kéo nhau cùng khóc, có người quay lại nhìn nhau mà cùng rơi lệ; có người vỗ tay, đập đùi, đập đầu; có người mở mắt, nhắm mắt, các giác quan đều biến đổi, mặt mày tiều tụy, da thịt héo hon nhăn nhúm; có người đi lùi, gối phải chạm đất, kêu than lau mắt, nước mắt nước mũi chảy ròng.
Họ buồn thương than thở về Phật, đều nói đau đớn quá: "Than ôi đấng Thế Hùng! Than ôi đấng Đại Y vương! Than ôi đấng Sư tử! Than ôi đấng Pháp vương! Than ôi đấng vua của mặt trời mặt trăng! Than ôi bậc Giác ngộ, bậc Chính Giác! Than ôi đấng ánh sáng lớn ban cam lộ, dấu đạo vô lượng!" Họ gào khóc như thế; có người tự vật mình đập xuống đất, có người úp mặt vỗ đất.
Bấy giờ A-nan từ chỗ ngồi đứng dậy, xuống quỳ gối, hai tay chống đất, ngửa mặt nhìn Phật mà nói kệ rằng:
Thấy mọi người kêu khóc thương nhớ, ai cũng mang nỗi đau xót.
Mỗi người gào khóc thảm thiết, càng khiến con thêm chua xót.
Ví như người lái buôn đi đường, giữa đường gặp giặc dữ,
Lại gặp ánh lửa lớn bùng lên, như cỏ sợ bị thiêu cháy.
Vì thấy lửa cháy rực, lòng họ hoảng sợ,
Trong dạ run rẩy, lạy trời xin thương xót.
Lòng con khổ não không cùng, buồn rầu sao chịu nổi.
Lại thấy dân chúng kêu thương, giơ hai cánh tay lên.
Chỉ lo cho việc mai sau, xin Phật ở lại đời một kiếp.
Hôm nay sao nỡ thấy đấng Tôn quý của loài người nê-viết.
Con sẽ thường đi tìm Phật, mà không thấy đấng Trời trong các trời.
Tinh xá Kỳ Hoàn (Kỳ Viên, tinh xá lớn ở thành Xá-vệ, nơi Phật thường ở) sẽ trống vắng, chỉ thấy toàn những người khác.
Nếu vào thành Duy-da-ly (Vaiśālī, một thành lớn ở Ấn Độ xưa), các nhà quyền quý hỏi thăm Phật:
"Đấng Vô Thượng Tôn ở đâu?", con biết đáp thế nào?
Vô số nghìn người khóc lóc, nước mắt tràn mặt:
"Đức Thích Sư Tử (Phật Thích-ca, ví như sư tử giữa loài người) vô thượng, nay Ngài ở đâu?"
Mọi người khóc than tan nát, không ai không mong được thấy Phật.
Làm sao con vào thành lớn, khi đã xa cách đấng Tôn quý của loài người?
Con sẽ đứng sau lưng ai, sẽ cầm bát cho ai?
Sẽ lo y phục cho ai, ai sẽ thân thiết khuyên bảo con?
Ai sẽ nói cho con, bảo rằng: "Điều nghe và gìn giữ này nghĩa là gì"?
Ai sẽ giải lời nghi của con, ai sẽ khen: "A-nan hiểu biết như biển"?
Con sẽ nghe chính pháp từ ai, những câu sâu xa khó hiểu?
Con sẽ nhận từ ai Pháp mầu dấy lên vô lượng?
Bấy giờ Phật bảo A-nan: "Ông hãy vì Như Lai trải giường sư tử (chỗ nằm của Phật; Phật được ví như sư tử giữa loài người) giữa hai cây. Vì sao vậy? Vì Đa-la-kiệt (tức Như Lai) đến nửa đêm sẽ bát-nê-hoàn, đúng với bản nguyện (lời nguyện từ xưa) vậy." Khi ấy A-nan khóc, từ chỗ ngồi đứng dậy, trải giường sư tử dưới hai cây ở đất dòng Lực sĩ, cho đầu giường quay về phía bắc. Trải xong, A-nan nói kệ:
Nay vì đấng Đại Thần Thông, lần cuối con trải giường này.
Từ nay về sau mãi mãi, không còn được sắp đặt tòa thanh tịnh cho Ngài nữa.
Con là người thế nào mà nỡ, ở nơi giữa hai cây này,
Thấy ánh sáng nay diệt độ, xa lìa đấng Chí Tôn.
Khi ấy A-na-luật vì A-nan nói kệ:
Phật xưa nay đã từng nói, muôn vật đều vô thường.
Không vật gì được tự tại, vậy sao còn khóc?
Bấy giờ A-nan dùng kệ đáp A-na-luật:
Sao ngài lại nói lời ấy? Xin ngài đáp ý tôi:
Thấy đấng Tôn quý bát-nê-hoàn, ngài há không buồn sao?
Khi ấy A-na-luật dùng kệ đáp A-nan:
Tôi thấy người ta buồn khổ, nguy khốn, lòng cũng động theo nỗi buồn phiền.
Nước mắt tôi tràn đầy mắt, lệ thương chảy ròng ròng.
Tôi cũng dùng thiên nhãn (con mắt nhìn thấu xa, thấu suốt như mắt chư thiên) mà xem trời và người khóc lóc.
Tôi cũng vì thế mà kêu thương, uất nghẹn đau đớn.
Nhưng không phải vì khóc lóc mà được gì.
Cho nên tôi gắng khuyên mọi người: chớ khóc, cũng đừng buồn.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video