# Bác vật chí (Ghi chép rộng về muôn vật)
Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tùng thư rất lớn do vua Càn Long nhà Thanh sai biên soạn, chia sách làm bốn kho là Kinh, Sử, Tử, Tập; "khâm định" nghĩa là do vua duyệt và định). Tử bộ (kho sách thứ ba, gồm sách của các nhà tư tưởng, các ngành học và loại sách tạp), phần thứ mười hai.
Bác vật chí. Loại Tiểu thuyết gia (loại sách ghi chép chuyện vặt, chuyện truyền miệng, chuyện lạ; không phải tiểu thuyết theo nghĩa ngày nay), phần thứ ba, thuộc nhóm tỏa ký (ghi chép vụn vặt). Đề yếu (bài giới thiệu tóm tắt về sách).
Bọn thần chúng tôi kính cẩn xét: Bác vật chí gồm mười quyển, bản cũ đề là do Trương Hoa đời Tấn soạn. Trương Hoa là một đại thần, học giả đời Tấn, thế kỷ thứ 3.
Xét sách Thập di ký của Vương Gia có nói: Trương Hoa thích xem những loại sách bí ẩn, kỳ lạ như đồ và vĩ (sách tranh vẽ điềm lạ và sách sấm truyền, bói đoán gán cho kinh điển). Ông thu nhặt những chuyện thất lạc trong thiên hạ, từ thuở mới có chữ viết. Ông khảo xét các chuyện thần quái cùng những điều người ta kể nhau ở làng xóm. Từ đó ông soạn thành Bác vật chí bốn trăm quyển, dâng lên Vũ Đế (tức Tấn Vũ Đế Tư Mã Viêm, vua đầu nhà Tấn).
Vua xuống chiếu (lệnh vua) vặn hỏi rằng: "Tài của khanh bao quát muôn đời, hiểu biết rộng không ai sánh. Nhưng việc ghi chép chuyện và lời cũng có nhiều điều phù phiếm, hư dối. Khanh có thể cắt bớt những chỗ phù phiếm, đáng ngờ, rồi chia làm mười quyển", vân vân.
Theo đó thì sách này được làm vào thời Vũ Đế. Thế nhưng nay trong mục "Vật tính" (tính chất của các vật) ở quyển bốn lại có câu: "Trong khoảng năm Thái Thủy (niên hiệu của Tấn Vũ Đế, 265–274) đời Vũ Đế, kho binh khí bị cháy." Gọi vua bằng hiệu "Vũ Đế" (tên đặt sau khi vua mất) thì đó là lời viết sau đời Vũ Đế rồi.
Sách Thư ảnh của Chu Lượng Công nói rằng sách Nghệ văn loại tụ (?) có dẫn một điều trong Bác vật chí, kể chuyện Tử Cống (học trò Khổng Tử) bàn về thần xã (thần đất), mà bản hiện nay không có. Xét ra điều ấy thật ra nằm ở quyển tám, có lẽ Lượng Công tình cờ chưa tra tới.
Tuy vậy, Bùi Tùng Chi khi chú thích sách Tam quốc chí có dẫn Bác vật chí bốn điều. Các điều ấy nằm ở Ngụy chí (phần sử nước Ngụy), trong Thái Tổ kỷ (phần chép về Tào Tháo), Văn Đế kỷ (phần chép về Tào Phi) và phần chép về người Uế (một tộc người ở phía đông bắc). Điều còn lại nằm ở Ngô chí (phần sử nước Ngô), trong truyện Tôn Bí. Bản hiện nay chỉ có điều được dẫn ở Thái Tổ kỷ, mà lại mất nửa trước.
Ba điều còn lại thì đều không có.
Lại nữa, Giang Yêm trong bài Cổ đồng kiếm tán (bài văn khen thanh kiếm đồng cổ) có dẫn Bác vật chí của Trương Hoa rằng: "Thợ đúc đồng giỏi thì không thể có lại được nữa, chỉ có vùng người Khương ở đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay) thỉnh thoảng có người biết nghề." Bản hiện nay không có lời này. Điều đó đủ chứng tỏ bản hiện nay không phải bản mà người thời Tề, Lương (các triều đại phương nam, thế kỷ 5–6) đã thấy.
Lại nữa, sách Đường hội yếu (?) chép rằng: năm Hiển Khánh thứ ba (niên hiệu của vua Đường Cao Tông, năm 658), quan Thái thường thừa (phó quan của Thái thường tự, cơ quan lo việc lễ nhạc, tế tự) là Lã Tài tâu rằng: "Xét Bác vật chí của Trương Hoa có nói: Bạch tuyết là tên khúc nhạc mà Thái Đế sai Tố Nữ gảy trên đàn năm dây. Vì điệu nhạc cao nên ít người họa theo được."
Lại nữa, Trương Ngạn Viễn trong sách Lịch đại danh họa ký có dẫn Bác vật chí của Trương Hoa rằng: "Lưu Bao là người thời Hán Hoàn Đế. Ông từng vẽ bức Vân Hán đồ (tranh dải Ngân Hà), người xem thấy nóng (?). Ông lại vẽ bức Bắc phong đồ (tranh gió bấc), người xem thấy lạnh." Bản hiện nay đều không có những lời này.
Lý Thiện khi chú thích sách Văn tuyển có dẫn Bác vật chí của Trương Hoa mười hai điều, trong đó chín điều có trong bản hiện nay. Ba điều còn lại như sau. Điều thứ nhất dẫn trong lời chú bài Tây Kinh phú: "Vương tôn, công tử đều là những từ người xưa dùng để tôn kính nhau." Điều thứ hai dẫn trong lời chú bài Nhàn cư phú: "Trương Khiên đi sứ nước Đại Hạ, mang được cây lựu về. Lý Quảng Lợi làm Nhị Sư tướng quân đi đánh nước Đại Uyển, mang được cây nho về." Điều thứ ba dẫn trong lời chú bài Thất mệnh: "Cây cam giống cây quýt mà không phải quýt, giống cây bưởi mà có mùi thơm." Bản hiện nay đều không có những lời này.
Đoàn Công Lộ trong sách Bắc hộ lục có dẫn Bác vật chí năm điều, trong đó ba điều có trong bản hiện nay. Hai điều còn lại là: "Chim hưu lưu (một loài cú) còn có tên là kê hưu", và "Trong đầu cá vàng có vàng vụn, sản ở Công Bà Tắc". Bản hiện nay đều không có những lời này. Điều đó đủ chứng tỏ bản hiện nay cũng không phải bản mà người đời Đường đã thấy.
Sách Thái bình quảng ký có dẫn điều trong Bác vật chí về Trịnh Hoành và sông Trầm Nhưỡng (?). Sách Vân lộc mạn sao của Triệu Ngạn Vệ có dẫn điều trong Bác vật chí nói rằng cây hoàng lam (tức cây rum, còn gọi là hồng hoa, dùng để nhuộm đỏ) do Trương Khiên mang về từ Tây Vực (các nước phía tây Trung Quốc). Bản hiện nay đều không có những điều này.
Tiều Công Vũ trong sách Độc thư chí nói rằng đầu sách có phần "Lý lược", cuối sách có lời tán (bài văn ngắn khen ngợi, tổng kết). Thế nhưng điều đầu tiên ở đầu bản hiện nay là "Địa lý lược", mở đầu bằng câu "Tự Ngụy thị nhật dĩ tiền…", vân vân. Không có cái gọi là "Lý lược". Còn lời tán thì chỉ phần địa lý có, mà cũng không nằm ở cuối sách.
Lại nữa, Triệu Dữ Thì trong sách Tân thoái lục nói rằng ở cuối Bác vật chí của Trương Hoa có chép chuyện Tương phu nhân (nữ thần sông Tương), và sách ấy cũng lầm cho đó là con gái vua Nghiêu. Thế nhưng trong bản hiện nay, điều này lại nằm ở đầu quyển tám, không ở cuối sách. Những chỗ ấy đều trái ngược nhau, vậy bản hiện nay cũng không phải bản mà người đời Tống đã thấy.
Có lẽ sách gốc đã thất lạc từ lâu (?). Rồi có người thích chuyện nhặt những điều mà các sách khác dẫn là của Bác vật chí, lại chép lẫn thêm từ các sách chuyện vặt khác cho đủ số. Vì vậy, đem đối chiếu với những điều mà Nghệ văn loại tụ và Thái bình ngự lãm dẫn thì thường thấy khớp.
Còn những điều mà các sách khác chưa từng dẫn thì phần lớn là lấy cắp, cắt xén từ các sách như Đại Đới Lễ ký, Xuân thu phồn lộ, Khổng Tử gia ngữ, Bản thảo kinh, Sơn hải kinh, Thập di ký, Sưu thần ký, Dị uyển, Tây Kinh tạp ký, Hán Vũ nội truyện, Liệt Tử… rồi chắp vá thành sách. Như vậy không phải tất cả đều là nguyên văn của Trương Hoa. Lại nữa,
Lưu Chiêu khi chú thích Tục Hán chí có dẫn sách Bác vật ký: một điều trong Luật lịch chí (phần chép về âm luật và lịch pháp), một điều trong Dư phục chí (phần chép về xe cộ, áo mũ), hai điều trong Ngũ hành chí (phần chép về thiên tai, điềm lạ theo thuyết năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ), và hai mươi chín điều trong Quận quốc chí (phần chép về các quận, nước chư hầu).
Sách Tề Đông dã ngữ có dẫn điều "người con gái hoang dã ở Nhật Nam" trong sách ấy. Tác giả cho rằng Bác vật ký hẳn là một sách cổ thời Tần, Hán, và Trương Hoa đã mượn tên ấy để làm ra Bác vật chí. Sách Đan diên lục của Dương Thận cũng nói rằng, theo lời chú Hậu Hán thư, Bác vật ký là do Đường [Mông] (?) soạn.
Nay xem lời chú Tam quốc chí của Bùi Tùng Chi, thấy ông dẫn Bác vật chí bốn điều. Ngoài ra, trong truyện Lương Mậu ở Ngụy chí, ông lại dẫn Bác vật ký một điều. Rõ ràng đó là hai sách khác nhau, không còn gì phải nghi ngờ.
Bản này chỉ chép điều "nước sông Giang, sông Hà đỏ". Bản này cũng chép điều "người con gái ở Quan Trung cuối đời Hán và người nô của Phạm Minh Hữu sống lại khi mộ bị đào lên", nhưng lại tách làm hai điều. Bản này còn chép điều "người con gái hoang dã ở Nhật Nam", nhưng chép sai câu "đi thành bầy, không thấy chồng" thành "đi thành bầy, thấy đàn ông", và chép sai câu "hình dạng trắng nõn" thành "hình dạng mắt sáng" (?).
Ba mươi mốt điều còn lại thì đều bỏ sót. Phải chăng người ta tình cờ thấy ba điều này ở sách khác, thấy hai chữ "Bác vật" giống nhau nên không phân biệt đó là hai sách, rồi mơ hồ chép bừa vào?
Đến như điều "người áo mũ (người có địa vị, dòng dõi quan lại) ở Dự Chương có mấy vợ" chép trong phần Tạp ký hạ, thì vốn là văn của phần Địa lý chí trong Tùy thư. Tùy thư do người đời Đường soạn, Trương Hoa làm sao thấy được? Đó càng là bằng chứng rõ ràng rằng sách này được chắp nhặt, pha trộn mà thành.
Trong sách thỉnh thoảng có những câu chú thích, khi thì ghi "Lư thị", khi thì ghi "Chu Nhật Dụng". Xét sách Văn hiến thông khảo có chép "Chu, Lư chú Bác vật chí, sáu quyển". Những lời chú chép ở đây chỉ lèo tèo vài điều, có lẽ không phải bản đầy đủ, hoặc cũng có thể là người đời sau tình cờ trích ra rồi phụ thêm vào chăng?
Tháng sáu năm Càn Long thứ bốn mươi sáu (năm 1781), kính cẩn hiệu đính xong và dâng lên.
Tổng toản quan (quan tổng biên soạn): thần Kỷ Quân, thần Lục Tích Hùng, thần Tôn Sĩ Nghị.
Tổng hiệu quan (quan tổng hiệu đính): thần Lục Phí Trì.
Khâm định Tứ khố toàn thư.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video