Bác vật chí (sách ghi chép rộng về muôn vật), quyển một
Trương Hoa đời Tấn soạn
Tôi xem sách Sơn hải kinh cùng thiên Vũ cống, sách Nhĩ nhã, sách Thuyết văn và các sách địa chí (sách chép về đất đai, núi sông). Tuy gọi là đầy đủ, mỗi sách vẫn có chỗ không chép, nên tôi viết bản nói sơ lược này, đưa ra những điều các sách ấy chưa thấy. Tôi nói qua về các phương xa, bày ra vị trí núi sông, những điềm lành dữ có chứng nghiệm. Biên giới các nước cài vào nhau như răng chó, và sau thời Xuân Thu các nước lại cùng xâm lấn, đánh nhau, nên đất đai không thể kể cho tường tận. Núi sông, đất đai, đầm hồ thì chỉ nói sơ lược. Các nước chính có mười hai. Mong bậc học rộng xem mà soi xét.
Sơ lược về địa lý: từ trước thời nhà Ngụy trở về trước, vua Vũ nhà Hạ trị yên bốn phương rồi phân định đất đai.
Sách Hà đồ quát địa nói: Đất từ nam đến bắc dài ba ức ba vạn năm nghìn năm trăm dặm (ức: một số rất lớn; thời xưa có khi chỉ mười vạn). Xét vị trí các phần của đất, chỗ dáng hình cao lớn nhất là núi Côn Lôn, rộng một vạn dặm, cao một vạn một nghìn dặm. Đó là nơi sinh ra các vật thần, nơi thánh nhân và tiên nhân tụ họp. Núi tỏa ra mây khí năm màu và dòng nước năm màu. Suối ở đó chảy về phía nam vào Trung Quốc, gọi là sông Hà (tức sông Hoàng Hà). Núi ấy ở giữa, ứng với trời, ở chính giữa nhất, có tám mươi thành bao quanh. Trung Quốc nằm ở góc đông nam, chỉ chiếm một phần trong số đó, tức là một vùng lệch về một bên.
Cõi Trung Quốc bên trái giáp biển, bên phải thông tới Lưu Sa (vùng sa mạc cát trôi ở phía tây). Tính theo hình vuông thì mỗi bề một vạn năm nghìn dặm. Phía đông đến Bồng Lai, phía tây đến Lũng Hữu, phía sau vượt qua Kinh Bắc (?), phía trước tới Hành Nhạc (núi Hành Sơn). Thời vua Nghiêu, vua Thuấn, đất rộng vạn dặm. Thời Tam Đại (ba triều Hạ, Thương, Chu) rộng bảy nghìn dặm. Đất đai cũng không cố định, mà tùy theo đức của vua tốt hay kém.
Vua Nghiêu chia đất làm chín châu, vua Thuấn chia làm mười hai châu.
Nước Tần phía trước có trấn Lam Điền, phía sau có cửa ải vùng Hồ Uyển. Bên trái có núi Hào và ải Hàm Cốc, bên phải có đất Lũng, đất Thục, phía tây thông tới Lưu Sa. Đó là nước hiểm trở.
Đất Thục Hán cùng một cõi với Tần. Phía nam vượt sang đất của người Cung, người Trách. Phía bắc bị thung lũng Bao, Tà ngăn lại. Phía tây là vùng núi quanh co trắc trở, cách bởi ải Kiếm Các. Đất hiểm đến cùng cực, dốc đứng đến tột bậc, là nước chỉ một mình cũng giữ được.
Nước Chu ở vùng giữa. Phía tây có hang núi Hào ngăn lại, phía đông trông sang núi Kinh, phía nam hướng về núi Thiếu Thất, phía bắc tựa vào Thái Nhạc. Đó là nơi chia ranh ba vùng sông Hà (Hà Đông, Hà Nội, Hà Nam), nơi sấm gió nổi lên, là nước bốn mặt đều hiểm trở.
Nước Ngụy phía trước gối lên sông Hoàng Hà, phía sau tựa sông Chương, ngước nhìn núi Vương Ốc, trông sang núi Lương. Nước ấy có của báu Lam Điền (ngọc đất Lam Điền) và vực Phù Trì.
Nước Triệu phía đông giáp các châu của Trung Quốc (?), phía tây trông về Hằng Nhạc (núi Hằng Sơn). Nước ấy có dòng nước Ốc Bộc, có chỗ hiểm Phi Hồ và Tỉnh Hình, đất kéo dài đến tận đồng Dĩnh Dương, Trác Lộc.
Nước Yên phía sau tựa vào sa mạc, phía trước giáp sông Dịch, phía tây đến Quân Đô, phía đông đến đất Liêu. Ải biên giới dài như con rắn quấn quanh, chỗ hiểm và đất bằng nối tiếp nhau.
Nước Tề phía nam có Trường Thành, đê phòng lớn và chỗ hiểm Dương Quan. Phía bắc có sông Hà, sông Tế, đủ để làm vững. Vượt biển sang đông thì thông với Cửu Di (chín tộc người Di ở phía đông). Phía tây giáp Đại Nhạc (núi Thái Sơn) và sườn dốc Phối Lâm. Đó là nước hiểm trở, vững chắc.
Nước Lỗ phía trước có sông Hoài, phía sau có Đại Nhạc, có hướng Phòng Vũ (?), có dòng sông Thù, sông Tứ. Đồng lớn đất rộng, có Khúc Phụ và núi Ni Khâu.
Nước Tống phía bắc có sông Tứ, phía nam tới sông Tuy, sông Qua, có đầm Mạnh Chư và ải núi Đãng.
Nước Sở phía sau tựa vào Phương Thành, phía trước tới Hành Nhạc, bên trái là hồ Bành Lãi, bên phải là núi Cửu Nghi, có dòng sông Giang, sông Hán. Đó thật là nước hiểm trở.
Nước Nam Việt láng giềng với Sở. Từ Ngũ Lĩnh (năm dãy núi lớn ngăn cách miền nam) đến Nam Hải, đất Giao Chỉ ven biển, gọi là Nam Duệ (vùng biên xa tận cùng phía nam).
Nước Ngô bên trái là hồ Động Đình, bên phải là hồ Bành Lãi, phía sau giáp sông Trường Giang, phía nam đến Dự Chương. Sông nước làm hàng rào phòng giữ (?), là nước hiểm trở.
Đông Việt thông ra biển, nằm giữa chỗ Vĩ Lư (nơi nước biển đổ dồn về, theo truyền thuyết) phía nam và phía bắc. Ba con sông chảy vào Nam Hải, thông với Đông Âu. Núi cao biển sâu, là nước hiểm trở tột bậc.
Nước Vệ phía nam vượt qua sông Hà, phía bắc có Hồng Thủy (?), phía nam qua vùng trên sông Hán (?), bên trái thông với đầm nước Lỗ, bên phải hướng về núi Lê.
Lời tán (lời khen tóm kết) rằng:
Địa lý rộng lớn, bốn biển tám phương; cõi xa khác biệt, nói lược khó tường. Vua chúa đặt hiểm, giữ nước giữ biên cương; xa thì chắn sông ải, gần thì phòng thành hào. Dò xét kẻ gian tà, ngăn chặn kẻ bất lương; chớ cậy chỗ hiểm, buông thả hoang dâm. Không đức thì bại, có đức thì thịnh; ở yên mà còn biết lo sợ, mới khỏi mất nước. Tiến cử người trung lương, xã tắc (đất nước, vốn là thần đất và thần lúa) mãi yên; dạy dân bằng đạo hiếu, như sự giáo hóa của vua Thuấn được tỏ rạng.
Đất
Thuở đầu trời đất chưa đủ đầy, nên bà Nữ Oa luyện đá năm màu để vá chỗ khuyết, chặt chân con ngao (rùa biển khổng lồ) để dựng làm bốn cột chống ở bốn góc trời. Về sau Cộng Công tranh ngôi vua với Chuyên Húc, giận dữ húc vào núi Bất Chu, làm gãy cột trời, đứt dây buộc đất. Vì thế trời nghiêng về tây bắc, nên mặt trời, mặt trăng và các vì sao trôi về phía ấy; đất trũng ở đông nam, nên trăm sông đều đổ về đó.
Phía bắc núi Côn Lôn, đất chuyển xuống ba nghìn sáu trăm dặm, có tám U Đô (những cõi tối tăm dưới đất), rộng hai mươi vạn dặm vuông. Dưới đất có bốn cột, mỗi cột rộng mười vạn dặm. Đất có ba nghìn sáu trăm trục, cài vào nhau như răng chó, cùng nâng đỡ nhau.
Núi Thái Sơn còn gọi là Thiên Tôn, nghĩa là cháu của Thiên Đế (vua trời). Thần núi coi việc gọi hồn phách người. Vì phương đông là nơi muôn vật bắt đầu hình thành, nên thần biết tuổi thọ dài ngắn của con người.
Sách Khảo linh diệu nói: Đất có "bốn lần dời" theo mùa. Đến tiết đông chí (ngày đêm dài nhất năm), đất dời lên về phía bắc và phía tây ba vạn dặm. Đến tiết hạ chí (ngày dài nhất năm), đất dời xuống về phía nam và phía đông ba vạn dặm. Vào hai tiết xuân phân, thu phân (hai ngày ngày đêm dài bằng nhau), đất ở khoảng giữa. Đất luôn chuyển động không ngừng, ví như người ngồi trên thuyền, thuyền đi mà người không hay biết.
Bảy tộc Nhung, sáu tộc Man, chín tộc Di, tám tộc Địch (các tộc người ở bốn phía quanh Trung Quốc), gộp lại mà nói thì gọi là Tứ Hải (bốn biển), ý nói các vùng ấy đều gần biển. Chữ "hải" (biển) mang nghĩa "hối" (tối tăm), tức mờ mịt chẳng thấy gì.
Đất lấy các núi lớn có tiếng làm chỗ giúp đỡ, lấy đá làm xương, sông làm mạch máu, cỏ cây làm lông, đất làm thịt. Lớp trên ba thước là phân (lớp đất mặt màu mỡ), dưới ba thước mới là đất.
Núi
Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn linh thiêng): Hoa Sơn, Đại Sơn (Thái Sơn), Hằng Sơn, Hành Sơn, Tung Sơn.
Xét núi Thái Hành ở phía bắc, đi tiếp lên phía bắc thì không biết núi dứt ở chỗ nào, cũng như biển Đông không biết tận cùng ở đâu.
Đá là gốc của kim (theo thuyết ngũ hành: năm yếu tố kim, mộc, thủy, hỏa, thổ sinh ra nhau; kim là kim loại). Đá (?) tiết ra tinh khí mà sinh ra thủy (nước), thủy sinh ra mộc (cây cối), mộc chứa sẵn hỏa (lửa).
Nước
Vùng phía bắc sa mạc rộng và xa, người Trung Quốc ít ai đến được Bắc Hải. Nhà Hán sai Phiêu kỵ tướng quân (chức tướng cầm quân kỵ binh, hàng tướng cao cấp) Hoắc Khứ Bệnh đi đánh Thiền Vu (vua Hung Nô) ở phía bắc, đến Hãn Hải rồi quay về, vậy có Bắc Hải là điều rõ ràng. [Chu Nhật Dụng chú: Tôi nghe nói Bắc Hải là nơi Tô Vũ chăn dê, cách bộ lạc rất gần, chỉ là một cái hồ gọi là Bắc Hải; chỗ Tô Vũ chăn dê hẳn là ở đó. Đất phương bắc hiện có hồ Tô Vũ, chứ không phải biển Bắc Minh (biển lớn mịt mù ở tận cùng phương bắc).]
Nhà Hán sai Trương Khiên vượt Tây Hải đến nước Đại Tần (đế quốc La Mã ở phương tây). Bên bờ Tây Hải có núi Tiểu Côn Lôn, cao vạn nhận (nhận: đơn vị đo chiều cao thời xưa, khoảng bảy, tám thước), mỗi bề tám trăm dặm. Biển Đông mênh mông, chưa từng nghe có ai vượt qua.
Nam Hải hẹp ngắn (?), chưa tới đất các tộc Di ở tây nam. Người vì nghèo khốn mà đem cả nhà vượt Nam Hải sang Giao Chỉ thì nối nhau không dứt.
Thiên Phong thiện thư (thiên chép về lễ tế trời và tế đất của vua) trong sách Sử ký nói: Tề Uy vương, Tề Tuyên vương và Yên Chiêu vương sai người đi thuyền ra biển. Ngoài biển có ba núi thần là Bồng Lai, Phương Trượng, Doanh Châu, là nơi thần nhân tụ họp; các vua muốn hái thuốc tiên ở đó. Có lẽ là nói trước kia đã có người tới đó. Chim thú ở đó đều màu trắng, cung điện làm bằng vàng bạc. Ba núi đều ở trong biển Bột Hải, cách nơi người ở không xa.
Tứ Độc (bốn con sông lớn chảy thẳng ra biển): sông Hà phát nguồn từ gò Côn Lôn, sông Giang từ núi Mân, sông Tế từ núi Vương Ốc, sông Hoài từ núi Đồng Bách. Tám dòng sông khác cũng phát nguồn từ các núi lớn: sông Vị từ núi Điểu Thử, sông Hán từ núi Bá Trủng, sông Lạc từ núi Hùng Nhĩ, sông Kinh từ núi Thiếu Thất, sông Nhữ từ Yên Tuyền, sông Tứ từ núi Bồi Vĩ, sông Miện từ Nguyệt Đài, sông Vấn từ núi Thái Sơn.
Nước có năm màu, có đục có trong. Ở Nhữ Nam có Hoàng Thủy (nước vàng), ở núi Hoa Sơn có Hắc Thủy (nước đen). Vực nước bùn (?) có khi sinh ra ngọc minh châu (ngọc trai sáng) mà bờ không khô cạn. Khí của núi và đầm thông với nhau nên sinh ra sấm. Mây khí chạm vào đá, từng chút nhỏ tụ hợp lại, chưa hết buổi sáng đã thành mưa.
Nước sông Giang, sông Hà mà hóa đỏ thì gọi là "khóc ra máu"; khi ấy người trên đường sá kinh hãi, núi sông sẽ thành gò hoang.
Bàn chung về núi sông
Ngũ Nhạc được coi ngang hàng với Tam công (ba chức quan cao nhất triều đình), Tứ Độc được coi ngang hàng với chư hầu (các vua nước nhỏ được phong đất). Chư hầu tế các núi lớn trong đất được phong, vì núi thông với thần linh, giúp việc giáo hóa, ngôi bậc chỉ đứng sau Ngũ Nhạc.
Cho nên đất động là điềm bề tôi làm phản; núi lớn sụp lở là điềm đạo làm vua chấm dứt; sông cạn là thần bỏ đi, nước theo đó mà mất. Biển hất lên cá dài chín nhận, nước đang chảy bỗng khô cạn, đều là lời răn lớn đối với đất nước. Đầm nổi thuyền lên (?), nước sông tràn bờ, là điềm bề tôi mạnh, vua yếu. Trăm sông sôi trào, đỉnh núi sụp đổ, bờ cao thành hang sâu, hang sâu thành gò đồi, kẻ tiểu nhân nắm quyền sinh sát, người quân tử bị sa sút, trắng đen không phân biệt, đó là điềm đại loạn.
Sách Viện thần khế nói: Thần của Ngũ Nhạc là bậc thánh, tinh khí của Tứ Độc là đức nhân. Sông Hà đứng đầu các dòng nước, trên ứng với Thiên Hán (dải Ngân Hà). Núi Thái Sơn là cháu của Thiên Đế, coi việc gọi hồn phách người; vì phương đông là nơi muôn vật bắt đầu hình thành, nên biết tuổi thọ dài ngắn của con người.
Dân năm phương
Phương đông thuộc thiếu dương (khí dương mới sinh, còn non), là nơi mặt trời mặt trăng mọc. Núi non hang hốc trong trẻo, người ở đó xinh đẹp.
Phương tây thuộc thiếu âm (khí âm mới sinh, còn non), là nơi mặt trời mặt trăng lặn. Đất sâu thẳm (?), người ở đó mũi cao, mắt sâu, nhiều lông.
Phương nam thuộc thái dương (khí dương cực thịnh), đất trũng, nước nông, người ở đó miệng rộng, nhiều kiêu ngạo.
Phương bắc thuộc thái âm (khí âm cực thịnh), đất bằng, rộng và sâu, người ở đó mặt rộng, cổ rụt.
Trung ương là nơi bốn phương chia ra (?), gió mưa gặp nhau, núi non hang hốc cao dốc, người ở đó ngay ngắn đoan chính.
Người Nam Việt làm tổ trên cây mà ở, người phương bắc ở trong hang, đều là để tránh nóng lạnh.
Người đông nam ăn sản vật dưới nước, người tây bắc ăn gia súc trên cạn. Người ăn sản vật dưới nước coi trai, ốc, nghêu là món ngon, không thấy tanh. Người ăn thú trên cạn coi cầy, thỏ, chuột, chim sẻ là món ngon, không thấy hôi.
Nơi có núi thì người ta hái lượm, nơi có nước thì người ta đánh cá. Khí núi sinh nhiều con trai, khí đầm sinh nhiều con gái. Khí đồng bằng khiến người nhân hậu, khí gò cao khiến người hay lấn phạm, khí rừng rậm khiến người què chân. Vì thế phải chọn chỗ ở: ở chỗ bằng phẳng giữa vùng cao, hoặc chỗ cao giữa vùng thấp, thì sinh ra người tốt.
Chỗ ở chớ gần khe suối cụt, chớ gần đám mồ mả, nơi cáo và sâu bọ hay lui tới, vì đó là chỗ có khí chết, khí âm ẩn nấp. Dân ở vùng núi nhiều bệnh bướu cổ và sưng phù. Bướu cổ là do uống nước suối không chảy; nay các quận vùng núi Kinh Nam, phía đông, nhiều bệnh này. Sưng phù là do giẫm lên đất không có muối; nay các huyện vùng núi Giang Ngoại lại nhiều bệnh này. [Lư thị chú: Không phải vậy. Người ở phía nam núi mới mắc bệnh, người phương bắc và đất Ngô, Sở không có bệnh này. Có lẽ vì phương nam có nước đen chảy ra (?), do đất và nước ở đó như thế. Nay người ở vùng có suối không chảy vốn chẳng mắc bệnh này.]
Sản vật
Đất vốn chứa nước. Núi đất có suối là nơi dẫn khí của đất ra. Núi có cát thì sinh vàng, có hang thì sinh ngọc. Núi lớn sinh ra thần chi (nấm linh chi thần kỳ), loại cỏ bất tử. Chi bậc trên có hình xe ngựa, chi bậc giữa có hình người, chi bậc dưới có hình lục súc (sáu loài gia súc: ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn).
Núi đất nhiều mây, núi sắt nhiều đá. Năm loại đất mỗi loại hợp với một thứ cây: đất vàng, đất trắng hợp trồng lúa kê; đất đen phì nhiêu hợp lúa mì, kê nếp; đất xanh, đất đỏ hợp đậu, khoai môn; đất trũng có mạch nước hợp lúa nước. Trồng đúng loại đất thích hợp thì lợi gấp trăm lần.
Khi hòa khí (khí ôn hòa của trời đất) cảm ứng với nhau thì sinh ra chu thảo (cỏ đỏ, điềm lành). Núi hiện ra xe, đầm hiện ra ngựa thần, gò hiện ra đan đen (một loại khoáng chất quý), đồi hiện ra quái vật trong đất (?), sông sinh sò lớn, biển sinh ngọc minh châu. Khi ấy vua sống lâu, nước hưng thịnh, dân thêm tuổi thọ, thiên hạ thái bình.
Ở núi lớn sông lớn, hang hốc thông vào nhau, nơi hòa khí phát ra thì sinh thạch chi, ngọc cao (những chất quý như mỡ đặc tiết ra từ đá và ngọc), ăn vào thì không chết; rồng thần linh thiêng đi lại trong hang ấy.
Thần cung ở trong ao đá trên cao, có thần nhân, nhiều kỳ lân, linh chi, cỏ thần. Ở đó có suối Anh Tuyền, uống nước suối thì ngủ ba trăm năm mới tỉnh, mà không chết. Nơi ấy cách Lang Gia bốn vạn năm nghìn dặm.
Cây Tam Chu (cây ba gốc) mọc trên bờ sông Xích Thủy.
Trên núi Viên Khâu có cây bất tử, ăn vào thì sống lâu; có suối đỏ, uống vào thì không già. Nhưng ở đó nhiều rắn lớn hại người, nên không ai ở được.
Bác vật chí, quyển một (hết)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video