Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ sách lớn do triều đình nhà Thanh theo lệnh vua sưu tập, biên chép và xếp thành bốn kho: kinh, sử, tử, tập)
Bác vật chí (sách ghi chép rộng về muôn vật), quyển bốn
Trương Hoa đời Tấn soạn
TÍNH CHẤT CỦA MUÔN VẬT
Loài có chín khiếu (chín lỗ thông ra ngoài trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng và hai lỗ đại tiện, tiểu tiện) thì sinh con bằng thai. Loài có tám khiếu thì đẻ trứng. Ba ba đều thuộc loại này (?), đều đẻ trứng rồi ấp bằng cách nhìn bóng (?) (chỉ nhìn về phía trứng mà trứng tự nở, không nằm đè lên). Chim bạch nghịch (một loài chim nước), con trống con mái nhìn nhau thì con mái có chửa. Có người nói con trống kêu ở đầu gió thì con mái có chửa.
Thỏ liếm lông (?) rồi ngắm trăng mà có chửa, sau đó nhả con ra từ miệng. Xưa có thuyết như vậy, nhưng tôi chưa tận mắt thấy. Loài eo to không có con đực, đó là con đà (một loài cá sấu ở sông Dương Tử). Vì không có con đực nên nó giao khí với rắn mà có chửa. Loài eo nhỏ không có con cái, đó là loài ong. Vì không có con cái nên nó cõng con sâu khác bỏ vào trong thân cây rỗng, bảy ngày sau sâu hoá thành ong con. Có lẽ nó bắt sâu dâu, tức con non của châu chấu (?), rồi khấn niệm mà biến thành con của mình. Kinh Thi nói: "Sâu minh linh có con, ong tò vò cõng đi", chính là chuyện này.
(Tằm) ba lứa (?) thì có chửa trước rồi mới giao phối. Con không giao phối cũng đẻ trứng, trứng ấy về sau nở thành (tằm) (?), nhưng đều không có mày mắt, dễ hư hại, thu hoạch cũng ít.
Chim trống chim mái khó phân biệt: cánh phải phủ lên cánh trái là chim trống, cánh trái phủ lên cánh phải là chim mái. Loài hai chân có lông cánh gọi là cầm (loài chim), loài bốn chân có lông mao gọi là thú.
Chim khách làm tổ, cửa tổ quay lưng về phía Thái Tuế (vị thần sao mà người xưa cho là mỗi năm chiếm một phương, phương ấy phải kiêng kỵ, không nên quay về), quay mặt về phía Thái Ất (vị thần sao tôn quý, phương ấy được coi là tốt lành). Đó là sự khôn ngoan của nó.
Chim địch trĩ (một loài gà lôi) có lông đuôi dài. Gặp mưa tuyết thì nó tiếc cái đuôi, đậu trên ngọn cây cao, không dám xuống kiếm ăn, nên thường bị chết đói. Nghe nói đây là chuyện người ta kể vào thời Cảnh Sơ (niên hiệu của Ngụy Minh Đế, khoảng năm 237–239) nước Ngụy.
Chim quán (một loài cò lớn) là chim nước. Khi ấp trứng thì nó không kêu. Trứng lạnh thì nó tha đá dự thạch (một loại đá khoáng có tính nóng) đặt quanh trứng, để đúng lúc giúp thêm hơi ấm khô.
Gà núi có bộ lông đẹp, tự yêu màu lông của mình, suốt ngày soi bóng xuống nước, đến khi hoa mắt (?) thì ngã xuống nước chết đuối.
(Rùa) (?) sống đến ba nghìn năm thì dạo chơi trên lá sen, làm tổ trên cây quyển nhĩ (cây ké đầu ngựa).
Mổ (rùa) (?), xẻ hết thịt, chỉ còn ruột dính liền với đầu, vậy mà qua cả ngày vẫn không chết, còn cắn được vật. Chim bay tới ăn thì bị nó ngoạm bắt. Người đánh cá có khi dùng cách ấy để bắt chim. Gặp được rắn thần thì nó lại liền lại như cũ (?).
Con sùng (ấu trùng của bọ hung) bò bằng lưng còn nhanh hơn dùng chân.
Sách Chu quan (sách ghi chế độ quan chức nhà Chu) nói: con lửng không vượt qua sông Vấn, chim sáo không vượt qua sông Tế. Nước Lỗ vốn không có chim sáo, nên việc chim sáo bay đến làm tổ được (sử sách) ghi lại như một chuyện lạ.
Cây quýt đem trồng sang bờ bắc sông (Trường Giang) thì hoá thành cây chỉ (một loài cam chua, quả nhỏ, không ăn được). Nay vùng Giang Đông (vùng hạ lưu phía đông Trường Giang) có rất nhiều cả cây chỉ lẫn cây quýt.
Con trăm chân còn có tên là mã hiền (con cuốn chiếu). Nó bị đứt ngang làm hai đoạn thì mỗi đoạn vẫn tự bò đi.
LẼ CỦA MUÔN VẬT
Phàm khi mặt trăng có quầng, lấy tro vẽ (hình quầng ấy) xuống đất, vẽ chỗ nào thì quầng trăng khuyết đi chỗ ấy. [Chú thích gốc: Sách Hoài Nam Tử nói vậy, chưa rõ cách làm.]
Kỳ lân đánh nhau thì có nhật thực (mặt trời bị che tối). Cá voi chết thì sao chổi hiện ra. Trẻ con khóc thì sữa mẹ chảy ra. (Tằm) (?) nhả tơ thì dây thương (dây đàn phát ra âm thương, một trong năm âm của nhạc cổ) bị đứt.
Trang Tử nói: đất trồng thục thử (cây cao lương) ba năm thì bảy năm sau đó có nhiều rắn.
Chất đống cỏ ngải ba năm, sau đó đem đốt, nhựa chảy xuống thành chì, thiếc. Đã thử, có kết quả.
Nấu dầu vừng đến khi hết hơi nước, không còn khói, không sôi nữa thì nó nguội trở lại, có thể dùng tay khuấy. Nhưng gặp nước thì lửa bùng lên, bắn tung toé, mãi không tắt. Điều này cũng đã thử, có kết quả.
Nước sông Bá ở Đình Châu, đựng bằng đồ vàng, bạc, sắt đều rỉ ra, chỉ đựng bằng lá bầu (?) thì không rỉ. Thịt rồng ngâm với mắm thì nổi lên vân hoa văn.
Dầu chứa đầy đến một vạn thạch (thạch: đơn vị đo dung tích lớn thời xưa) thì tự nhiên sinh ra lửa. Thời Thái Thủy (niên hiệu của Tấn Vũ Đế, khoảng năm 265–274), kho vũ khí bị cháy, chính là do dầu chứa nhiều gây nên.
CÁC LOẠI VẬT (?)
Nung chì, thiếc thành hồ phấn (phấn chì trắng) thì vẫn còn cùng loại. Nung đan chu (chu sa, một khoáng chất màu đỏ) thành thủy ngân thì không còn cùng loại nữa. (Đó là) những vật cùng loại mà công dụng khác nhau (?).
Đá (?). Những vật giống nhau dễ lẫn với vật thật mà Ngụy Văn Đế (Tào Phi) ghi lại:
Đá vũ phu là thứ đá lạ trông giống ngọc đẹp. Cây xà sàng (cây giần sàng) dễ lẫn với cây mi vu (mầm non của cây xuyên khung).
Rễ tề ni dễ lẫn với nhân sâm. Cây đỗ hành dễ lẫn với cây tế tân.
Hùng hoàng (một khoáng chất màu vàng cam, có độc) giống thạch lưu hoàng (lưu huỳnh). Cá biên dễ lẫn với nhau (với loài cá giống nó), chỉ khác nhau ở chỗ to nhỏ.
Cây địch mộc dễ lẫn với môn đông (vị thuốc lấy từ rễ củ, gồm thiên môn đông và mạch môn đông). Cây bách bộ giống môn đông.
Cây phòng quỳ giống cây lang độc. Cỏ câu vẫn (cây lá ngón, cây rất độc) giống hoa hạnh (một loài rau nước). Cây bạt kiết giống cây tỳ giải, còn có tên là cẩu tích.
CÁC VỊ THUỐC
Ô đầu, thiên hùng, phụ tử vốn cùng là một vật (đều lấy từ một loài cây), chỉ vì hái vào các mùa xuân, thu, đông, hạ khác nhau mà khác nhau.
Cây viễn chí: phần mầm gọi là tiểu thảo, phần rễ gọi là viễn chí.
Cây khung cùng (xuyên khung): phần mầm gọi là giang ly, phần rễ gọi là khung cùng.
Cúc có hai loại, mầm và hoa giống hệt nhau, chỉ có vị hơi khác. Loại vị đắng thì không ăn được.
Sắn dây mọc dại ăn vào thì chết người. Sắn dây trồng trong nhà, trồng ba năm mà không (thu hoạch) (?) thì về sau mọc lại tự nhiên, cũng không ăn được. Sách Thần tiên truyện nói: nhựa cây thông, cây bách vào trong đất nghìn năm thì hoá thành phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông, dùng làm thuốc), phục linh hoá thành hổ phách. Hổ phách còn có tên là giang châu. Nay núi Thái Sơn sản ra phục linh mà không có hổ phách; đất Vĩnh Xương thuộc Ích Châu sản ra hổ phách mà không có phục linh. Có người nói hổ phách là do đốt tổ ong mà thành. Chưa rõ hai thuyết này thế nào.
Cây địa hoàng và cây chàm, cắt ngọn, chẻ lõi, chia rễ đem trồng lại đều sống. Cây nữ la sống bám vào cây tơ hồng; cây tơ hồng sống bám trên cây khác, mọc rễ mà rễ không chạm đất.
Hoa dâm bụt sáng nở tối tàn.
BÀN VỀ THUỐC
Thần Nông kinh (sách thuốc cổ, tương truyền của vua Thần Nông, người được coi là ông tổ nghề nông và nghề thuốc) nói: Thuốc bậc trên thì nuôi dưỡng mệnh sống, tức là năm thứ đá (năm loại khoáng chất mà đạo sĩ dùng làm thuốc tiên) luyện cho thân thể, sáu thứ chi (sáu loại nấm linh chi) kéo dài tuổi thọ. Thuốc bậc giữa thì nuôi dưỡng tính tình, như cây hợp hoan làm hết giận, cỏ huyên làm quên lo. Thuốc bậc dưới thì chữa bệnh, như đại hoàng trừ chứng thực (chứng bệnh do tà khí hoặc chất cặn bã ứ đọng đầy trong người, như táo bón, bụng đầy trướng), đương quy làm hết đau. Mệnh sống sở dĩ được kéo dài, tính tình sở dĩ được tốt lên, bệnh tật sở dĩ được dứt, là nhờ thuốc dùng hợp với bệnh. Dùng trái thuốc thì không có hiệu quả, rồi lại oán trời trách người, cho là có quỷ thần.
Thần Nông kinh nói: Có loại thuốc rất độc, không được cho vào miệng, mũi, tai, mắt; (cho vào) thì giết người. Có tất cả sáu thứ. [Một là câu vẫn (cây lá ngón), giống cây hoàng tinh nhưng rễ không liền nhau, mầm mọc riêng lẻ, chính là nó. Hai là chim si (?), hình dạng như gà mái, sống ở Trung Sơn. Ba là âm mệnh, màu đỏ, bám vào cây, quả treo lủng lẳng, có ở trong biển. Bốn là nội đồng, hình dạng như con ngỗng, cũng sống ở biển. Năm là chim trấm, lông như chim sẻ, đầu đen, mỏ đỏ. Sáu là con "phòng" (?), sống ở biển, con đực gọi là "phòng" (?), con cái gọi là … (?) (chữ bị mất).]
Thần Nông kinh nói: Các loại thuốc có năm thứ độc. Một là lang độc, dùng chiêm tư để giải. Hai là ba đậu, dùng nước lá đậu để giải. Ba là lê lô, dùng nước canh (?) để giải. Bốn là thiên hùng, ô đầu, dùng đậu nành để giải. Năm là ban miêu (một loài sâu cánh cứng có độc), dùng nhung diêm (muối mỏ vùng tây bắc) để giải. Rau độc làm hại trẻ nhỏ thì dùng sữa mẹ để giải, cho uống nhiều, khoảng hai thăng (thăng: đơn vị đo dung tích thời xưa).
NHỮNG ĐIỀU KIÊNG KỴ KHI ĂN UỐNG
Người ăn đậu suốt ba năm thì thân thể nặng nề, đi đứng khó khăn.
Ăn cây du thì ngủ mãi không muốn thức dậy.
Ăn lúa mạch làm cho người ta có sức, đi đường khoẻ.
Uống trà thật làm cho người ta ít ngủ.
Người thường ăn đậu nhỏ (đậu đỏ) thì da thịt thô ráp, khô khan (?).
Ăn yến mạch làm cho xương khớp rời rã.
Người ăn thịt chim én thì không được xuống nước, (kẻo) bị giao long (loài rồng ở dưới nước) nuốt.
Người ăn rau quỳ mùa đông mà bị chó cắn thì vết thương không lành, có khi đến chết.
Ngựa ăn thóc thì chân nặng, không đi được.
Nhạn ăn kê thì cánh nặng, không bay được.
CÁC PHÉP DÙNG THUỐC
Hồ phấn, vôi trắng… trộn với nước, bôi lên tóc mai và râu thì tóc râu không bạc. Bôi xong lấy giấy dầu bọc lại cho ấm, đợi lúc sắp khô mà chưa khô hẳn thì rửa đi. Không được để quá lâu (?), để lâu thì tóc râu gãy nhiều. Dùng nước ấm rửa xong thì bôi dầu bóng lên. Muốn nhuộm thì phải gội tóc mai và râu trước, vì còn chất nhờn thì thuốc không ăn. Lúc sắp nhuộm cũng nên lau râu cho khô và làm ấm lên.
Lấy hạt quỳ cũ rang lửa nhỏ cho nổ bung, rải lên đất đã cày xới kỹ rồi dẫm khắp lên; sáng gieo thì chiều đã mọc, lâu nhất cũng không quá một đêm.
Hạt quỳ cũ gieo vào mùa thu, che phủ cho qua mùa đông không chết thì sang xuân có hạt. [Chu Nhật Dụng (người chú giải sách) nói: Tôi nghe rằng trên đất xới kỹ trồng rau sống, (rau) lan (?), đem lưu huỳnh rây lên trên, lấy chậu úp lại thì có thể chờ được ngay (rau mọc). Lại có thể biến mẫu đơn trắng thành năm màu, đều phải tưới vào gốc: tưới nước cây tử thảo thì hoa thành màu tím, tưới nước hồng hoa thì hoa thành màu đỏ. Những điều này đều chưa thử, nhưng theo lý thì có thể làm được. Điều này lấy từ lời chú giải sách Nhĩ Nhã (bộ từ điển cổ của Trung Quốc).]
Đốt móng ngựa, sừng dê thành tro, vào mùa xuân, mùa hạ rải lên đất ẩm thì mọc cây la lặc (cây húng quế).
Cua và sơn trộn với nhau thành thuốc thần tiên. Sách Phục thực phương (sách về phép uống thuốc tiên để sống lâu của đạo sĩ) nói như vậy.
CÁC TRÒ ẢO THUẬT
Gọt băng cho tròn, giơ lên hướng về mặt trời, đặt ngải phía sau hứng lấy chỗ ánh sáng tụ lại thì lấy được lửa.
Cách lấy lửa như dùng hạt châu để lấy lửa thì có nhiều người nói đến, nhưng điều này chưa thử.
Thần Nông bản thảo (sách thuốc cổ thác danh Thần Nông) nói: trứng gà có thể làm thành hổ phách. Cách làm: lấy trứng ấp bị ung, lòng đỏ lòng trắng lẫn lộn, đem luộc, nhân lúc còn mềm thì khắc tuỳ ý thành đồ vật, ngâm vào giấm vài đêm, khi đã cứng thì cho vào trong bột phấn. Cái nào làm khéo thì trông giống hệt hổ phách thật. Đây là cách người đời vẫn thường dùng, làm lần nào cũng thành.
Nung đá trắng làm vôi trắng, xong đem chất dưới đất, qua một ngày thì nguội hẳn, nhưng gặp mưa hoặc bị nước tưới vào thì lại bốc cháy, khói lửa bốc lên.
Ngày mồng năm tháng năm, chôn đầu chuồn chuồn dưới cửa quay về hướng tây; chôn đến ba ngày mà không thối rữa thì hoá thành ngọc trai xanh. Lại có thuyết nói chôn ở chính giữa cửa.
Thằn lằn có khi gọi là yển diên. Nuôi nó trong đồ đựng, cho ăn chu sa thì cả mình nó đỏ hết. Khi nó ăn đủ bảy cân thì đem giã một vạn chày, chấm (?) lên tay chân người con gái thì suốt đời không phai, chỉ khi có chuyện vợ chồng ăn nằm thì mới phai; vì vậy gọi nó là thủ cung (nghĩa là "giữ gìn trinh tiết nơi cung cấm"). Sách truyện chép rằng Đông Phương Sóc (bề tôi thời Hán Vũ Đế) tâu lên Hán Vũ Đế, vua đem thử thấy có hiệu nghiệm.
Lấy ba ba chặt nhỏ bằng quân cờ, giã nước rau dền đỏ trộn vào, lấy cỏ tranh bọc thật dày. Làm vào tháng năm, tháng sáu, ném xuống đất, qua mười ngày thì từng miếng đều hoá thành ba ba.
Bác vật chí, hết quyển bốn
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video