Thiên 3 — Quyển 3: Thú lạ, chim lạ, côn trùng lạ, cá lạ, cỏ cây lạ

 Khâm định Tứ khố toàn thư (bộ tổng tập sách rất lớn do triều Thanh biên soạn theo lệnh vua; "khâm định" là do vua duyệt định; "Tứ khố" là bốn kho sách: kinh, sử, tử, tập).

 Bác vật chí (sách ghi chép rộng về muôn vật và những chuyện lạ), quyển ba.

 Trương Hoa, người đời Tấn, soạn.

 Thú lạ

 Thời Hán Vũ Đế, người Hồ (dân du mục phương bắc và phương tây) ở phía bắc nước Đại Uyển (một nước ở Trung Á) đem dâng một con vật. Nó chỉ to bằng con chó, nhưng tiếng kêu làm người kinh hãi, gà chó nghe thấy đều bỏ chạy. Người ta gọi nó là "mãnh thú". Vua thấy nó nhỏ bé thì lấy làm lạ. Khi đưa ra vườn thượng uyển (vườn săn của vua), vua muốn cho hổ sói ăn thịt nó. Hổ vừa thấy con thú này liền cúi đầu sát đất. Vua quay lại nhìn (?), thấy hổ như vậy thì tưởng hổ cúi đầu lấy thế để chồm lên vồ giết con thú. Nhưng con thú thấy hổ thì rất mừng, liếm môi (?) vẫy đuôi, đi thẳng tới đứng lên đầu hổ, rồi cào bóp mặt hổ. Hổ nhắm mắt cúi đầu, nằm rạp không dám động đậy. Con thú bóp mũi hổ xong thì leo xuống. Nó xuống rồi, hổ cụp đuôi ngóc đầu lên. Con thú ngoảnh lại nhìn, hổ liền nhắm mắt.

 Về sau, Ngụy Vũ Đế (tức Tào Tháo) đi đánh Mạo Đốn (?) (thủ lĩnh người Hồ phương bắc). Khi qua núi Bạch Lang, quân gặp sư tử. Vua sai người xông vào đánh, nhưng người bị giết, bị thương rất nhiều. Vua bèn tự dẫn mấy trăm quân thường theo hầu đi đánh. Sư tử gầm thét vùng dậy, quân hầu hai bên đều kinh hãi. Vua chợt thấy một con vật từ trong rừng chạy ra, trông như con mèo rừng, nhảy lên đòn ách xe của vua. Khi sư tử sắp tới nơi, con vật ấy liền nhảy lên đứng trên đầu sư tử, sư tử liền nằm phục xuống không dám đứng dậy. Thế là giết được sư tử, bắt sống được một con. Trên đường về Lạc Dương, suốt ba nghìn dặm, gà không dám gáy, chó không dám sủa.

 Quận Cửu Chân (vùng Thanh Hoá, Việt Nam ngày nay) có giống bò thần, sống ở núi Hắc Sơn bên khe suối. Có lúc chúng húc nhau thì nước biển sôi sục, đục vàng (?). Có khi chúng lên bờ húc nhau, bò nhà đều sợ hãi. Người nào ngăn chúng lại thì bị sét đánh. Người ta gọi chúng là "bò thần".

 Xưa quận Nhật Nam (vùng miền Trung Việt Nam ngày nay) đem cống bốn con voi (?), có cả đực lẫn cái. Một con đực chết ở Cửu Chân. Đến Nam Hải được hơn trăm ngày, con cái lấy bùn đất trát lên khắp mình, không uống nước, không ăn cỏ băm. Viên trưởng sử (chức quan phụ tá cho quan đứng đầu quận) hỏi vì sao nó như vậy, nó nghe hỏi liền chảy nước mắt.

 Nước Việt Huề (vùng tây nam Trung Quốc, nay thuộc Tứ Xuyên) có giống bò, cắt dần thịt mà bò không chết, qua một ngày thịt lại mọc lại như cũ.

 Nước Đại Uyển có ngựa hãn huyết (ngựa đổ mồ hôi màu đỏ như máu), là giống ngựa trời. Thời Hán, Ngụy, các nước Tây Vực (các nước ở phía tây Trung Quốc) thỉnh thoảng có đem dâng.

 Văn mã (ngựa có vằn) bờm đỏ, thân màu như vàng ròng, tức là con "thừa hoàng" thời xưa, nay gọi là "lộ khuyển". Nó bay được và ăn thịt hổ báo.

 Trên núi cao phía nam đất Thục (vùng Tứ Xuyên ngày nay) có một con vật giống khỉ, cao bảy thước (thước: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng 24 cm), đi đứng được như người, chạy rất khoẻ, tên là hầu quặc, còn gọi là "hoá", có người gọi là gia quặc. Nó rình người đi đường, thấy đàn bà con gái nào đẹp thì bắt trộm mang đi, người ta không hay biết. Người đi đường, mỗi khi đi ngang qua bên cạnh nó, đều lấy dây dài buộc nối nhau mà dắt đi thì mới thoát được. Con vật này hễ hít phải hơi đàn ông thì tự chết, nên chỉ bắt đàn bà. Bắt về rồi lấy làm vợ. Người còn trẻ thì suốt đời không được trở về. Sau mười năm, hình dạng đều trở nên giống nó (?), tâm trí cũng mê muội, không còn nghĩ đến chuyện về nhà. Người nào có con thì nó đưa cả mẹ lẫn con trả về nhà. Con đẻ ra đều giống người. Nếu ai không chịu nuôi đứa trẻ thì người mẹ chết ngay, nên không ai dám không nuôi. Lớn lên thì chẳng khác gì người thường, và đều lấy họ Dương. Vì vậy nay ở vùng biên giới phía tây đất Thục có nhiều người họ Dương, phần lớn là con cháu do gia quặc sinh ra, và đại khái đều có móng như móng quặc.

 Núi Tiểu Sơn (?) có con thú hình như cái trống, có một chân, trông như con ốc (?). Trong đầm có con Uỷ Xà, hình như cái bầu trục bánh xe, dài như càng xe; ai thấy nó thì sẽ làm bá chủ (người đứng đầu các nước chư hầu).

 Con tinh tinh (đười ươi) giống con chó vàng, mặt người, biết nói.

 Chim lạ

 Núi Sùng Khâu có loài chim một chân, một cánh, một mắt, phải ghép đôi với nhau mới bay được, tên là [chữ không rõ] (?). Thấy nó là điềm lành. Ngựa Cát Lương (?), ai cưỡi thì sống được nghìn tuổi.

 Chim tỉ dực (chim liền cánh, phải hai con ghép lại mới bay được), một con xanh một con đỏ, sống ở núi Tham Ngung.

 Có loài chim giống con quạ, đầu có hoa văn, mỏ trắng, chân đỏ, tên là Tinh Vệ (theo truyền thuyết là con gái vua Viêm Đế chết đuối ở biển Đông hoá thành). Vì thế chim Tinh Vệ thường ngậm gỗ, đá ở núi phía tây để lấp biển Đông.

 Trong núi sâu đất Việt (vùng ven biển đông nam Trung Quốc) có loài chim giống chim gáy, màu xanh, tên là dã điểu. Nó khoét cây lớn làm tổ, to như cái đấu đong thóc, cửa tổ rộng vài tấc (tấc: một phần mười thước), xung quanh trát đất và đất phấn, đỏ trắng xen nhau, trông như tấm bia tập bắn. Thợ đốn cây thấy cây ấy thì tránh đi nơi khác. Có khi đêm tối người không nhìn thấy chim, chim cũng biết người không nhìn thấy mình. Nếu nó kêu "đốt đốt, lên đi", thì ngày mai nên mau lên phía trên mà đi; nếu nó kêu "đốt đốt, xuống đi", thì ngày mai nên mau xuống phía dưới mà đi. Nếu nó không (?) bảo đi mà chỉ cười nói không thôi, thì có thể đến đốn cây. Nếu có kẻ làm điều xấu, xúc phạm đến cây ấy, thì hổ sẽ đến canh suốt đêm, người không biết sẽ bị hổ hại. Loài chim này ban ngày nhìn hình dáng thì là chim, ban đêm nghe tiếng kêu thì như người. Có lúc vui vẻ, nó làm ra vẻ buồn vui như người (?). Thân dài ba thước. Nó xuống khe bắt cua đá, đến bên đống lửa của người ta mà nướng; không được xúc phạm nó. Người đất Việt gọi loài chim này là ông tổ của các thầy cúng đất Việt.

 Côn trùng lạ

 Phương nam có giống "lạc đầu trùng" (loài rời được đầu), đầu bay đi được. Người thuộc giống ấy thường có lễ cúng tế, (khi cúng thì) loài ấy liền đến, nên nhân đó mà đặt tên (?). Đầu bay đi lúc chiều tối, lấy tai làm cánh, gần sáng lại bay về gắn vào thân. Thời nước Ngô thường bắt gặp loài này.

 Trong nước khe núi vùng Giang Nam (miền nam sông Trường Giang) có loài xạ công (loài "thợ bắn"), là loài có vỏ cứng, dài một hai tấc, trong miệng có hình như cái nỏ, phun hơi bắn vào bóng người; bóng bị trúng chỗ nào thì chỗ ấy trên thân người mọc nhọt, không chữa thì chết. Nay con cù sưu (bọ đuôi kìm) đái vào bóng người, cũng theo chỗ trúng mà sinh nhọt. [Họ Lư chú rằng: lấy cỏ kê trường (?) giã nát đắp lên, qua một ngày thì khỏi. Chu Nhật Dụng nói: muôn vật đều có chỗ cảm ứng lẫn nhau; tôi nghe nói lấy gỗ cây bị sét đánh ném vào bóng con chim, chim lập tức rơi xuống đất; tuy chưa từng thử, nhưng lấy đó mà suy thì chắc hẳn có chuyện ấy.]

 Rắn phúc (một loài rắn độc) vào mùa thu nọc độc rất mạnh, không có gì để cắn thì cắn vào cây cỏ để xả bớt độc, cây cỏ ấy liền chết. Người đi kiếm củi, hái lượm nếu bị cây cỏ ấy đâm phải cũng chết, độc còn hơn cả bị rắn cắn; người ta gọi đó là "dấu rắn".

 Núi Hoa Sơn có loài rắn tên là Phì Di, sáu chân bốn cánh, hễ nó xuất hiện thì thiên hạ hạn hán lớn.

 Rắn ở núi Thường Sơn tên là Suất Nhiên, có hai đầu. Đụng vào một đầu thì đầu kia lập tức đánh tới; đụng vào khúc giữa thì cả hai đầu cùng đánh tới. Tôn Vũ (nhà quân sự thời Xuân Thu, tác giả sách binh pháp) dùng hình ảnh này để ví với người giỏi cầm quân.

 Cá lạ

 Biển Nam Hải có cá sấu, hình như con đà (một loài cá sấu nhỏ). Chặt đầu nó đem phơi khô, nhổ răng đi thì răng lại mọc ra; như thế ba lần mới thôi.

 Trong biển Đông có loài cá ngưu thể (cá thân bò), hình dáng giống con bò. Lột da nó treo lên, nước triều lên thì lông dựng đứng, nước triều rút thì lông rạp xuống.

 Cá giao thác ở biển Đông đẻ con, cá con hễ hoảng sợ thì chui trở vào bụng mẹ, một lát lại ra.

 Vua nước Ngô đi thuyền trên sông, ăn gỏi cá, gỏi thừa đem vứt xuống giữa dòng thì hoá thành cá. Nay có loài cá tên là "gỏi thừa của vua Ngô", dài vài tấc, con lớn to bằng chiếc đũa, vẫn còn hình dạng miếng gỏi.

 Trần Đăng ở Quảng Lăng ăn gỏi cá mà sinh bệnh; Hoa Đà (thầy thuốc nổi tiếng cuối đời Hán) cho uống thuốc tẩy xổ ra, thấy đầu các miếng gỏi đều đã thành con trùng, còn đuôi vẫn là gỏi. Biển Đông có một vật trông như máu đông, bề ngang bề dọc vài thước, có con vuông có con tròn (?), tên là cá trá (con sứa); không có đầu, không có mắt, bên trong không có ruột gan, bầy tôm bám vào nó, theo nó trôi sang đông sang tây. Người ta nấu nó lên ăn.

 Cây cỏ lạ

 Phía bắc huyện Tấn Dương, quận Thái Nguyên có mọc cỏ bình phong.

 Trên biển có loài cỏ tên là sư, hạt ăn như lúa mạch lớn, tháng bảy thì chín; tục gọi là "lúa tự nhiên", có người gọi là "lương thực thừa của vua Vũ". [Chữ ấy đọc là "sư".]

 Thời vua Nghiêu có cỏ khuất dật mọc ngoài sân; kẻ nịnh hót vào triều thì cỏ cong xuống chỉ vào hắn. Vì thế còn gọi là "cỏ chỉ kẻ nịnh".

 Cỏ ở núi Hữu Chiêm (?) là do con gái Thiên Đế hoá thành. Lá rậm rạp tươi tốt, hoa màu vàng, quả như hạt đậu; ai ăn vào thì được người khác yêu mến.

 Núi Chỉ Ta (?) có nhiều tre, cao nghìn nhận (nhận: đơn vị đo chiều dài thời xưa, khoảng bảy tám thước), chim phượng ăn hạt của loài tre ấy; núi này cách núi Cửu Nghi một vạn tám nghìn dặm. Trong các quận miền núi vùng Giang Nam, cây lớn gãy đổ, qua mùa xuân mùa hạ thì mọc nấm, gọi là nấm châm; ăn thì ngon, nhưng thường làm chết người. Có người bảo thứ này nhiều khi tự sinh ra chất độc, có người bảo là do rắn từng bò bám vào. Nấm mọc trên cây phong, ăn vào thì cười mãi không dừng được; chữa bằng cách uống thổ tương (nước khuấy với đất rồi để lắng, lấy phần nước trong) thì khỏi.

 Bác vật chí, quyển ba.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video