Thiên 1 — Quyển thượng

 # Kinh Chư Phật Yếu Tập (Kinh về những điều cốt yếu do chư Phật cùng hội họp giảng nói)

 Kinh Chư Phật Yếu Tập

 Đời Tây Tấn, Trúc Pháp Hộ dịch.

 Kinh Chư Phật Yếu Tập, quyển thượng

 Đời Tây Tấn, Tam tạng (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển của đạo Phật: Kinh, Luật, Luận) người nước Nhục Chi là Trúc Pháp Hộ dịch.

 Tôi nghe như vầy. Một thời, Phật đi đến nước Ma-kiệt (tức xứ Magadha ở Ấn Độ xưa), ở giữa rừng cây nại (một loài cây ăn quả). Phía bắc vùng đất ấy có ngọn núi tên Nhân-sa-cựu (tiếng nước Tấn gọi là Hang đá Đế Thụ). Phật ở cùng với đông đảo các vị đại tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ): năm nghìn tỳ-kheo và hai vạn Bồ-tát (người tu hạnh cứu độ chúng sinh, nguyện thành Phật). Các vị ấy đều đã đạt bậc bất thoái chuyển (không còn lùi bước trên đường tu) và bất khởi pháp nhẫn (sự an trú vững vàng trong chân lý rằng các pháp vốn không sinh khởi). Thân, miệng, ý đều định tĩnh, bao quát thông suốt ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai). Các vị một mình đi khắp ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử luân hồi) để giáo hóa chúng sinh, tùy bệnh cho thuốc, khiến ai nấy đều được chỗ thích hợp; trong đó có Văn-thù-sư-lợi, Bồ-tát Di-lặc và các vị khác. Lại có tám vạn bốn nghìn chư thiên (các vị trời) đều một lòng hướng về Phật đạo.

 Bấy giờ bốn chúng (tỳ-kheo, tỳ-kheo-ni, nam cư sĩ, nữ cư sĩ) đều đến chỗ Phật. Họ tuy muốn nghe kinh nhưng không thể chuyên tâm, lại chán ngán pháp được giảng. Ai nấy đều vội vàng, mải mê theo đuổi bao nhiêu việc mưu cầu, lấy ngũ trược (năm thứ vẩn đục của đời ác: thời đại đục, kiến chấp đục, phiền não đục, chúng sinh đục, thọ mạng đục) làm sự nghiệp của mình. Phật nghĩ thầm: "Mọi người chán ghét đạo lý ta tuyên giảng, không chịu đến thưa hỏi và nhận lời pháp nữa. Họ không gặp Như Lai, không nghe kinh điển chân chính, lời pháp không lọt vào tai vào lòng; lòng không suy ngẫm nên không thể tu tập gây dựng." Phật lại tự nghĩ: "Ta muốn tỏ ra như đang ở yên một chỗ tĩnh tọa, không hiện thân mà đi đến cõi Phật ở phương khác, cùng chư Phật tuyên giảng Yếu Tập (những điều cốt yếu) của chư Phật." Phật lại quán xét xem chư Phật Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính) đang hội họp ở phương nào, liền thấy ở phương đông, cách cõi này tám vạn bốn nghìn ức thế giới của chư Phật, có một nước tên là Phổ Quang, Phật ở đó hiệu là Thiên Vương Như Lai Chí Chân Đẳng Chính Giác (Như Lai: bậc từ chân lý mà đến; Chí Chân: bậc chân thật tột cùng, đáng được cúng dường; Đẳng Chính Giác: bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn), hiện đang thuyết pháp, và chư Phật đang hội họp tại đó.

 Phật bảo A-nan (vị đệ tử thường hầu cận Phật): "Như Lai sẽ vào hang Nhân-sa-cựu tĩnh tọa ba tháng. Chư thiên, rồng thần, a-tu-luân (loài thần hay ganh đua, hiếu chiến), ca-lưu-la (loài chim thần cánh vàng), chân-đà-la (loài thần ca nhạc), ma-hưu-lặc (loài thần rắn lớn), người cùng loài không phải người, nếu có ai đến thì ông hãy giải thích cho họ hiểu, chớ để họ vào thất."

 A-nan bạch Phật: "Bậc Đại Thánh rủ lòng ân, uy đức cao vời. Chư thiên thần diệu, uy lực thấu suốt, thân hình vi diệu, tâm ý khó mà thấy được; họ qua lại xoay vần, con không thể canh giữ được. A-nan con vốn yếu kém, không có sức thần túc (năng lực thần thông đi lại tự tại), lại thiếu áo giáp của đại đức; sức thần biến của con không bằng Mục-liên. Đại Mục-liên (Mục-kiền-liên, một đại đệ tử của Phật) được Như Lai khen là thần túc bậc nhất, bay đến mười phương không gì ngăn ngại; chỉ có ngài mới có thể được giao việc canh giữ về sau này."

 Phật bảo A-nan: "Đừng nói như thế. Như Lai Chí Chân không cần người canh giữ. Nay Phật quán xét trên trời và thế gian, các ma (những kẻ gây chướng ngại cho người tu), Phạm thiên (vị trời ở cõi Sắc), sa-môn (người xuất gia tu hành), phạm chí (người tu theo đạo Bà-la-môn), chư thiên, nhân dân, a-tu-luân, không ai có thể dùng uy lực mà lay chuyển được điều Như Lai vô thượng chí chân đã gây dựng. Ông hãy im lặng. Như Lai ở giữa đại chúng tự giữ mình được, không cần người canh gác.

 Lại nữa A-nan, nếu có người nam, người nữ gọi là 'hủy trừ' (?), người nam, người nữ gọi là 'huân' (?), cùng chư thiên, rồng thần, a-tu-luân, ca-lưu-la, chân-đà-la, ma-hưu-lặc, người hoặc loài không phải người, đến chỗ ấy trong khi Như Lai Chí Chân đang tĩnh tọa, thì ông hãy nói cho họ đạo lý như sau: Pháp khó gặp, nghĩa liễu nghĩa (nghĩa lý đã nói trọn vẹn, rõ ràng tận cùng) cũng khó gặp như vậy. Thân người khó được, kinh đạo hiếm có. Như Lai ra đời, trải qua nhiều kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) mới xuất hiện một lần. Có thể tin kinh điển Như Lai tuyên nói, xuất gia tu đạo, gặp được thầy bạn tốt, có thể theo đó mà thưa hỏi lãnh nhận, tinh tấn ưa thích — điều ấy cũng khó gặp. Lại được thấy vị tỳ-kheo thông hiểu kinh điển giảng pháp thanh tịnh — điều ấy khó mà có được. Lòng ưa bố thí, gặp được bậc chúng hựu (bậc ruộng phúc của chúng sinh, tức bậc thánh đáng được cúng dường) mà dâng lên cúng dường, được vị ấy nhận và làm cho phúc ấy trong sạch trọn vẹn — điều ấy cũng khó gặp. Nếu hiếu thuận, biết đền đáp ơn nghĩa, lại siêng năng học hỏi, giữ gìn kinh giới, đến chết cũng không hủy phạm — điều ấy cũng khó gặp. Nếu lại có người thương xót chúng sinh mà phát tâm cầu đạo vô thượng chính chân (đạo giác ngộ cao tột và chân chính, tức tâm nguyện thành Phật), vừa phát tâm xong liền có thể vâng theo lời dạy của Phật, đi đến chỗ rốt ráo của hạnh Bồ-tát — đó là điều khó nhất."

 Phật bảo A-nan: "Khi Như Lai tĩnh tọa, nếu bốn chúng, chư thiên, rồng thần, a-tu-luân, người cùng loài không phải người đến chỗ ấy muốn nghe kinh pháp, thì ông hãy truyền giảng cho họ giáo pháp như vầy." Phật lại nói với A-nan: "Ông vâng lời Phật dạy mà tuyên nói như thế này: Như Lai Chí Chân dùng vô số phương tiện, tùy thời giáo hóa người đời, khiến họ bỏ những điều phi pháp, mê lầm và tà kiến. Các ông hãy vâng lệnh mà tu theo giáo pháp chân chính.

 A-nan, ở đó thế nào gọi là tà kiến? Đó là lễ lạy các thuật yêu quái giả dối của người khác, chiều theo chư thiên, thờ phụng quỷ thần; thờ xương khô, gỗ mục, cây núi, sông ngòi, suối nguồn, thần đá; thờ trời đất, mặt trời mặt trăng, phương đông tây nam bắc, sao Bắc Đẩu, thần đất; thờ trăn rắn, chim thú, hươu nai, giao long; phụng sự đủ thứ yêu ma quỷ quái kỳ lạ. Đó gọi là tà kiến. Lại nữa A-nan, chấp có cái 'ta', bám vào ý niệm có người, có thọ mạng, chấp rằng chết là mất hẳn hoặc chấp rằng mọi thứ còn mãi — đó gọi là tà kiến. Nói tóm lại, ta sẽ nói thêm cho ông về những tà kiến vi tế: nếu thiện nam, thiện nữ (người con nhà dòng dõi tốt) tự khởi vọng tưởng, muốn đạt được Thanh văn thừa (con đường của người nghe Phật giảng mà tu, chỉ cầu tự giải thoát, quả cao nhất là A-la-hán) hay Duyên giác thừa (con đường của người tự quán xét nhân duyên mà ngộ, cũng chỉ cầu tự giải thoát), hoặc cho rằng nếu thành Phật thì sẽ chứng lấy diệt độ (nhập Niết-bàn, dứt hẳn sinh tử) — tất cả đều là tà kiến.

 Lại nữa A-nan, khi Như Lai Chí Chân đang ở chỗ tĩnh tọa, ông hãy giải nói những điều cốt yếu của pháp như sau: Các ông là người học đạo, phải luôn mến mộ nghĩa lý của pháp, vui với niềm vui của pháp, lấy pháp làm trên hết, giữ niệm tu tập trong sạch; ưa lòng tin vững chắc, nhiều niềm hoan hỷ; biết hổ thẹn, cung kính, cẩn trọng dè dặt như luôn lo sợ; ở trong ba cõi mà không nghi ngờ con đường giải thoát; thực hành bốn tâm bình đẳng (tứ đẳng tâm: từ — thương yêu ban vui, bi — xót thương cứu khổ, hỷ — vui theo điều lành của người, hộ — buông xả che chở bình đẳng); đi qua nơi nào cũng luôn ứng xử hợp thời; nhẫn nhục, hòa nhã, khiêm nhường, hạ mình; chỉ nương vào nghĩa lý chứ không chuộng vẻ trang sức bề ngoài; chỉ nương vào trí tuệ chứ không chấp vào cái biết phân biệt; chỉ nương vào kinh điển vi diệu chứ không chuộng lời văn hoa mỹ; chỉ nương vào chính pháp chứ không nương vào con người. Hãy dạy họ tu theo pháp nhẫn sâu xa mầu nhiệm. Điều gọi là giải thoát chính là ba cửa giải thoát (tam thoát môn: không — thấy các pháp trống rỗng không thực thể; vô tướng — không chấp vào hình tướng; vô nguyện — không còn mong cầu tạo tác): siêng năng thực hành hạnh 'không', không chấp có cái 'ta'; tu tập 'vô tướng', bỏ hết mọi mong mỏi; theo hạnh 'vô nguyện', dứt bỏ mọi điều thề nguyện mong cầu.

 Hãy vì chúng sinh mà giảng mười hai nhân duyên (mười hai mắt xích nối nhau tạo thành vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, sáu nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, già chết). Hết thảy các pháp đều do nhân duyên mà khởi lên; nếu không có nhân duyên thì không có gì khởi lên, cũng không có gì mất đi. Phải quán xét kỹ lưỡng sự khởi lên của mười hai nhân duyên, tìm xét đến cội nguồn mà vâng làm theo. Nếu họ chưa quán xét kỹ mười hai nhân duyên mà đặt ra câu hỏi khó này: 'Phải quán như thế nào?' — thì A-nan nên biết: mười hai mắt xích nối nhau ấy đều không có gì sinh ra; hiểu được không có gì sinh ra tức là bất khởi pháp nhẫn. Nếu không khởi niệm, đó là quán xét kỹ mười hai nhân duyên.

 Lại phải phân biệt hạnh chân chính của bậc hiền thánh mà thuyết pháp cho đại chúng. Thế nào là thánh đế (chân lý mà bậc thánh chứng biết)? Là điều thực hành chân thật đáng tin. Thánh đế ấy, nếu dùng tâm lắng nghe mà xét về thánh đế, thì không có chân thật cũng không có dối trá; vì không có chân thật cũng không có dối trá nên gọi là thánh đế. Nghĩa của chân đế là chân thật đáng tin mà không có gì sinh ra. Chân đế ấy thật là chân chính: là chân lý lìa dục, là chân lý của lòng tin và hiểu biết, là chân lý không lời nói, là chân lý không có gì để làm, là chân lý không tạo ra khổ, là chân lý không có gì cả, là chân lý không có ứng hợp hay không ứng hợp, không nâng lên cũng không hạ xuống — đó tức là một chân lý duy nhất; là chân lý không có tội lỗi, chân lý không phải diệt độ, tức là chân lý vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt).

 A-nan, nếu hiểu rằng hết thảy các pháp không khởi không diệt, đều không có chỗ trụ, không khác gì với chúng sinh — đó gọi là chân lý của bậc hiền thánh. Vì thế Như Lai nói pháp như vầy: người đệ tử hiền minh thực hành vô vi, muốn hiểu rõ trí tuệ, khiến khổ không khởi lên, đạt đến chỗ không có gì sinh ra — đó gọi là khổ đế (chân lý về khổ). Nếu gặp phiền não lo âu, ở trong khổ đau, mà không tập theo các hành, dứt đoạn nhân duyên; nhân duyên đã dứt, đó gọi là đã buông bỏ tập đế (chân lý về nguyên nhân tích tập gây ra khổ). Nếu có thể dứt sạch vĩnh viễn hết thảy khổ, mãi mãi không còn sinh ra, đó gọi là tận đế (chân lý về sự diệt tận của khổ).

 Thế nào là đạo đế (chân lý về con đường dứt khổ)? Nếu tu theo nghĩa lý của đạo mà không làm hai thứ nghiệp đối lập, pháp lành và pháp chẳng lành đều vào trong một ánh sáng hiểu biết; tìm cầu con đường như thế, đó gọi là ba cửa giải thoát. Chư Phật quá khứ cùng các đệ tử đều theo con đường này mà đến chỗ không có chỗ đến, rồi chứng lấy diệt độ. Đó gọi là tám con đường của bậc hiền thánh (Bát chính đạo): một là chính kiến (thấy biết đúng đắn), hai là chính niệm (ghi nhớ, suy nghĩ đúng đắn), ba là chính ngôn (lời nói đúng đắn), bốn là chính nghiệp (việc làm đúng đắn), năm là chính hoạt (sinh sống đúng đắn), sáu là chính phương tiện (siêng năng nỗ lực đúng đắn), bảy là chính ý (tâm ý đúng đắn), tám là chính định (thiền định đúng đắn). Dùng điều này để giữ gìn tâm ý, nhân đó mà nói về sự bình đẳng; tâm tính đã bình đẳng thì đối với các pháp không ôm vọng tưởng. Đó gọi là trở về con đường tắt.

 Lại nữa A-nan, thuyết pháp như thế rồi, các ông hãy siêng năng nương vào bốn ý chỉ (tứ niệm xứ: bốn chỗ an trú tâm niệm — quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán pháp), vì đại chúng mà tuyên giảng giải nói pháp tu ba mươi bảy phẩm trợ đạo (ba mươi bảy pháp giúp đi đến giác ngộ), để lập nên giáo pháp. Thế nào là ba mươi bảy phẩm ấy? Nếu an trú theo đúng nghĩa thì đều thấu suốt rằng chúng vốn tự nhiên, chỉ mượn chữ nghĩa mà thôi. Nếu bình đẳng đối với chữ nghĩa, Như Lai dùng điều này mà lập nên các pháp; các chữ nghĩa ấy cũng tự nhiên là không, không sinh không hoại. Nếu có người nói ra thì cũng ngang bằng như không nói, không thêm không bớt. Vì chữ nghĩa là bình đẳng nên chúng bình đẳng. A-nan, nếu các tỳ-kheo biết như vậy thì chữ nghĩa chính là nghĩa lý thuận theo chỗ an trú của các pháp trợ đạo.

 Lại nữa A-nan, khi Như Lai tĩnh tọa, nếu có trời, rồng, quỷ thần, càn-thát-hòa (loài thần âm nhạc cõi trời), người và loài không phải người đến, hãy giảng nói cho họ về sự bình đẳng của ba đời. Thế nào là ba đời? Quá khứ đã diệt, vị lai chưa hiện, hiện tại không dừng trụ. Rơi vào điên đảo thì cũng vốn trong sạch. Hết thảy các pháp cũng đều là không, không có ba đời, cũng không có chỗ trụ. Quá khứ đã không, vị lai cũng không, hiện tại cũng không, cũng như cái không của không; cái không không có thì cũng là không. Ba đời không thế nào thì con người cũng không như thế ấy. Ba đời đều không gọi là bình đẳng, đi vào một nghĩa duy nhất, không có nhiều thứ khác nhau. Nếu thuyết pháp như vậy, có thể trừ bỏ ba cõi, thế mới là an ổn.

 Thế nào là có thể trừ bỏ ba cõi? Nếu có tỳ-kheo đúng lúc suy ngẫm mà quán xét: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc đều do tâm tưởng sinh ra; còn tâm tưởng ấy cũng không có thật. Đã hiểu rõ ba cõi là không có thật rồi thì tưởng mà không tưởng, không tiến cũng không lười, không gây dựng gì, cũng không thề nguyện, không suy không nghĩ, buông bỏ hết mọi tâm niệm, đạt được ba cửa giải thoát; siêng năng chuyên chú mà tu tập để chứng biết sáng tỏ, vâng theo ba cửa giải thoát là không, vô tướng, vô nguyện. Thế nào là ba cửa giải thoát? Đạt đến chỗ chứng biết sáng tỏ mà không rời bình đẳng; thông suốt rằng các pháp không có tạo tác hay không tạo tác; biết hết thảy các pháp rồi đều quy về chỗ diệt tận; không đắm vào thiền định nên tâm ý không sa sút; không chấp có một, cũng không chấp có nhiều. Đó là chứng biết sáng tỏ ba cửa giải thoát.

 Lại nữa A-nan, hãy thuyết pháp khiến họ lìa bỏ năm ấm (năm nhóm hợp thành thân tâm con người). Thế nào là năm? Sắc (hình chất), thống (cảm giác khổ vui), tưởng (tri giác, hình dung), hành (tác ý, sự vận hành của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) — đó là năm ấm. Nếu chấp giữ chúng thì thành thịnh ấm (năm ấm bị chấp thủ, hừng hực sinh ra khổ); không chấp giữ thì không có ấm. Nếu người tu hành ở nơi vắng vẻ, hãy quán như thế này: Như Lai thường dạy, sắc như đám bọt nước, cảm giác như bong bóng nước, tưởng như ảo ảnh sóng nắng, hành như thân cây chuối (lột mãi không có lõi), tâm thức như trò ảo thuật. Ánh sáng của Phật vượt hơn mặt trời, trí tuệ vượt hơn hư không, chính Phật đã thân nói lời dạy bảo người tu hành phải quán như thế. Những gì Như Lai giảng có thể đi vào nghĩa lý, chỗ nào ta chưa hiểu rõ thì liền thưa hỏi để được giải (?). Cõi Dục như đám bọt nước, cũng là không; cõi Sắc cũng không có; cõi Vô sắc không có chỗ nơi. Không bám vào ba cõi; người không nương tựa thì không có chỗ nơi. Đám bọt nước không có ta, không có người, không có thọ mạng; vì thế hết thảy các pháp không có người, không có chúng sinh, đều như đám bọt nước, bong bóng nước, ảo ảnh sóng nắng, cây chuối; thức như trò ảo thuật cũng là không, không bám vào ba cõi. Nếu đi qua các pháp mà không bám vào ba cõi, không có chỗ nơi thì không nương tựa vào đâu. Cái gì là ảo hóa thì không còn ở đó mà làm ta, người, thọ mạng; người hiểu rõ sự thật cũng không có gốc rễ của ta, người, thọ mạng. Quán năm ấm như vậy là không có chỗ nơi, thì không có năm ấm.

 Lại nữa A-nan, hãy lại thuyết pháp phân biệt và tiêu trừ sáu nhập bên trong và bên ngoài, phân biệt chúng đầy đủ. Thế nào là sáu nhập (sáu cửa tiếp xúc: bên trong là sáu căn — mắt, tai, mũi, miệng, thân, ý; bên ngoài là sáu cảnh — hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, sự xúc chạm, đối tượng của ý) bên trong và bên ngoài? Như Lai thường dạy: cái 'ta' là không. Vì sao vậy? Vì tất cả vốn trong sạch. Mắt, tai, mũi, miệng, thân, ý cũng là không, vốn trong sạch, không có thân. Nếu vốn trong sạch, trống không, không có các nhập, thì không có chỗ của hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm mịn màng và đối tượng của ý. Nếu không có mắt, tai, mũi, miệng, thân, ý thì không có thức do nhân duyên, không có sáu nhập bên trong và bên ngoài. Thế nào là sáu nhập bên ngoài? Đối với hết thảy các pháp đều không nhận lấy gì, cũng không buông bỏ gì; sáu nhập bên ngoài đều từ tâm tưởng mà sinh ra; không tập theo các nhập thì không có chỗ nơi."

 Phật nói với A-nan: "Khi Như Lai tĩnh tọa, nếu có người đến, hãy giải nói cho họ nghĩa lý của pháp như thế." Phật dùng oai thần hiển hiện sự biến hóa: những ai có căn cơ đáng được độ thì đều nghe được pháp này, còn những người khác thì không thấy không nghe gì cả, chỉ thấy Phật lặng im, miệng không nói gì. Khi giảng pháp này, năm nghìn tỳ-kheo dứt sạch lậu hoặc (phiền não rỉ chảy làm tâm ô nhiễm), tâm ý được giải thoát; bốn vạn hai nghìn thiên tử xa lìa bụi bặm, sạch hết cấu uế, đạt được pháp nhãn tịnh (con mắt thấy chân lý trong sạch, tức bước đầu chứng quả thánh); ba trăm tỳ-kheo-ni (người nữ xuất gia đã thọ giới đầy đủ) chứng quả A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh); bảy nghìn người lìa được ái dục.

 Bấy giờ Thế Tôn dạy A-nan xong, lại bảo A-nan: "Ông hãy đến hang đá trải chỗ ngồi cho Như Lai, chỉ dùng cỏ khô. Như Lai sẽ ngồi trên đó tĩnh tọa ba tháng." A-nan bạch Phật: "Nên đặt giường ghế, trải đệm cho mềm mại, dùng cỏ khô làm gì?" Phật bảo A-nan: "Thôi, thôi! Chư Phật Như Lai Chí Chân Đẳng Chính Giác trong quá khứ đều dùng cỏ khô làm chỗ ngồi, không lấy chỗ ngồi mềm mại, trang trí nhiều lớp làm sung sướng. Tu tập thuận theo đạo pháp mới là sự an ổn lớn." A-nan vâng lời, liền từ chỗ ngồi đứng dậy, rời đại chúng, ra ngoài tìm cỏ. Ngay lúc ấy, vô số trăm nghìn ức vị trời, mỗi vị lấy thứ cỏ tốt mềm mại trên cõi trời đặt trước mặt A-nan. A-nan liền lấy cỏ mang đến hang đá, trải làm chỗ ngồi bằng cỏ cho Phật. Vừa trải xong, ngay lúc ấy vô số trăm nghìn ức vị trời, mỗi vị lấy áo trời trải lên trên cỏ. Số áo được trải ra nhiều vô cùng, giả như đem trải khắp thiên hạ cũng không chứa hết; nhờ oai thần của Phật biến hóa, số áo được trải chỉ cao bốn tấc mà thôi.

 Phật từ chỗ ngồi đứng dậy, đi vào hang đá Đế Thụ. Vô lượng nhạc khí không ai gảy mà tự kêu vang. Trời mưa xuống các loài hoa, khắp cõi đại thiên thế giới hoa chất cao đến đầu gối. Phật vừa tĩnh tọa liền nhập tam-muội chính thọ (trạng thái thiền định sâu, tâm chuyên nhất không tán loạn), biến hang đá ấy trở nên trong suốt như pha lê. Trong tam thiên thế giới, những chúng sinh nào có gốc lành thuần hậu đều thấy Như Lai ngồi trong hang đá, giống như soi gương sáng thấy mặt mình. Phật xòe bàn tay phải phóng ra trăm nghìn ức tia sáng, ánh sáng ấy chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới (cõi gồm một nghìn triệu thế giới, đơn vị vũ trụ lớn theo quan niệm Phật giáo), ánh sáng mặt trời mặt trăng đều bị che lấp. Lúc ấy, hết thảy chúng sinh đều dứt được tham dục, giận dữ, si mê, không còn tự cao ngạo mạn và ghen ghét, cũng không có nỗi khổ mệt nhọc và tranh cãi kiện tụng; họ đối xử với nhau bằng lòng thương yêu như cha như mẹ, như anh như em, như con như chính thân mình, bình đẳng không khác. Tam-muội của Thế Tôn vững chắc mãi mãi, không chỗ trụ, không tạo nghiệp, tự nhiên như hư không, không có vọng tưởng. Tam thiên đại thiên thế giới chấn động sáu lần. Ngay lúc ấy, trong cõi Phật, thấy oai thần và sự biến hóa bằng sức thần của Phật, hai vạn hai nghìn thiên tử đều phát tâm cầu đạo vô thượng chính chân. Mỗi vị lấy hoa trời rải lên hang đá để cúng dường Phật, đi nhiễu quanh hang ba vòng rồi bỗng nhiên biến mất. Hoa trời rải xuống phủ khắp núi khe, biến thành chùa Phật; hương thơm lan khắp tam thiên thế giới, không ai là không ngửi thấy.

 Phật liền biến thân đi đến chỗ Thiên Vương Như Lai Chí Chân Đẳng Chính Giác, tới thế giới Phổ Quang. Bấy giờ chư Phật ở các cõi nước nhiều như cát sông Hằng trong mười phương, vì chúng sinh trong đời ngũ trược khó giáo hóa, đều hiện thân đến chỗ Phật Thiên Vương, cũng giống như Năng Nhân Như Lai Chí Chân (tức Phật Thích-ca Mâu-ni). Ở các cõi ấy cũng như thế, tham dục, giận dữ, si mê hừng thịnh, người ta tự cao kiêu mạn, phản nghịch bất hiếu, nịnh hót, ý nghĩ tà vạy, chí hướng thấp hèn (?). Vì sao vậy? Vì chúng sinh ở cõi mình không chịu đến gặp Phật, không chịu thưa hỏi lãnh nhận; dù có nghe được điều gì cũng không lắng nghe, không để vào lòng, không suy nghĩ vâng làm. Vì thế chư Phật dùng thiện quyền phương tiện (cách khéo léo tùy cơ để giáo hóa) mà ngồi trong tĩnh thất, rồi lại biến hóa đổi hình đến chỗ Phật Thiên Vương ở cõi Phổ Quang, giảng nói phân biệt Yếu Tập của chư Phật.

 Thế nào là Yếu Tập của Phật? Những hạnh mà chư Phật Thế Tôn gánh vác đã đầy đủ không thiếu (?), lại tiến đến chỗ rốt ráo cuối cùng, vì thương yêu chúng sinh — đó gọi là nghĩa của kinh điển Chư Phật Yếu Tập. Sau khi Như Lai Chí Chân diệt độ, kinh này sẽ vì chúng sinh mà gỡ bỏ những gì che lấp. Chư Phật, bậc Đại Thánh, chính là chủ của pháp, đức cao hơn núi Tu-di (ngọn núi cao nhất ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), trí vượt hơn sông biển, đạo vượt hơn hư không, không thể lấy gì để ví được. Vì hết thảy người ngu biếng nhác buông lung, không thuận theo pháp giáo, nên lại trao cho kinh điển (?). Họ vì sao mà lười bỏ, mê muội, hoang phế, bị màn che của năm ấm và các phiền não quấn chặt, không thoát khỏi ba đường ác (địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh)? Chư Phật Thế Tôn thấy nghĩa ấy nên cùng hợp lại giảng pháp Yếu Tập.

 Lúc ấy, tại thế giới Phổ Quang, vô số chư Phật không thể đếm xuể đều cùng tụ hội ở cõi ấy. Vì sao gọi là Phổ Quang (ánh sáng chiếu khắp)? Cõi ấy thuần chân, không có tên gọi Thanh văn hay Duyên giác, chỉ có các vị Bồ-tát đầy khắp. Các Bồ-tát cõi ấy, mỗi vị đều tự có ánh sáng màu vàng, thân trang nghiêm bằng tướng hảo (những tướng tốt và vẻ đẹp đặc biệt nơi thân bậc thánh), ánh sáng chiếu khắp không đâu không tới, vì thế gọi là Phổ Quang.

 Thế nào là Yếu Tập của chư Phật? Đó là theo đúng chân đế mà vâng theo và tôn sùng các pháp. Thế nào là các pháp? Thế nào là tôn sùng? Thế nào là vâng theo? Hết thảy các pháp đều là một pháp; các pháp ấy cũng không phải là pháp, cũng không phải là phi pháp, cũng không thể nói được. Vì sao vậy? Cái không phải pháp thì không có gì sinh ra, cũng không có gì khởi lên; còn việc nói pháp cũng chẳng tồn tại lâu dài, chỉ là mượn lời mà thôi. Bên trong có sáu nhập, bên ngoài cũng có sáu nhập; năm ấm, các giới (?) và các nhập — đó gọi là hết thảy những gì đang có, chỉ là mượn lời mà phân chia câu chữ. Hết thảy các pháp nếu quán theo chân đế thì không có năm ấm, bốn đại (đất, nước, lửa, gió — bốn yếu tố cấu thành vật chất) và các nhập; không có đoạn diệt, cũng không có thường còn, không có gì bền chắc. Vì thế nói rằng các pháp không thể nói bằng lời. Hết thảy các pháp vốn trong sạch, tức là không, không có tên gọi của nó; những gì được đặt tên mà nói ra (?) cũng không có thật. Hết thảy các pháp cùng với tên gọi đều tự nhiên là không có thật. Đó là Yếu Tập của chư Phật.

 Thế nào là tôn sùng? Là tôn sùng sự lặng lẽ thanh đạm, hoàn toàn không có gì sinh ra; tôn sùng sự không ham muốn; tôn sùng chân đế; tôn sùng bản vô (chân như — thực tướng vốn như vậy của các pháp); tôn sùng pháp giới (toàn thể các pháp xét theo bản tính chân thật của chúng); tôn sùng bản tế (giới hạn gốc, chỗ tận cùng chân thật của các pháp). Các pháp đều là không; tôn sùng chân đế ấy. Hết thảy các pháp đều không có chỗ trụ, không có gì để tập theo, không có hành hay không hành về oai nghi lễ tiết; không nắm lấy tương lai; không có cái 'của ta', không có các nghiệp đã nhận lấy; như vậy là không có chủ tể, cũng không có áo mặc, không thể thấy được. Vì đã diệt tận rốt ráo nên không thể diệt tận; chỉ mượn có lời văn. Cái không thể diệt tận thì không có gì sinh ra; nó vốn trong sạch, nghĩa là tâm chí lặng lẽ thanh đạm, cũng không có gì sinh ra; lìa bỏ cả cái được sinh lẫn cái không được sinh. Điều đã được tôn sùng thì không có tiếng, cũng không có tĩnh lặng; không thể sa đọa, cũng không có kẻ thoái lui; trừ bỏ mọi sự khuyến khích hồi hướng, thì không có đáy cũng không phải không đáy; không khởi không sinh; giảng nói sự bình đẳng mà không có tưởng niệm; không gần không xa, cũng không có dấu chân. Vì thế gọi là tôn sùng.

 Điều được tôn sùng ấy gọi là đi vào thành pháp. Hết thảy các pháp chỉ mượn có tên gọi mà thôi: không đến không đi, không được không chẳng được, không có gì đưa đi cũng không có gì quay về; không chính không tà, không nghe không thấy, không niệm không biết, không sợ không hãi, không yêu không chỗ, không tĩnh lặng không chẳng tĩnh lặng, không thô không tế, không dài không ngắn, không ở giữa không ở bên kia, không đến không ẩn, không nắm được nhân duyên, không yên không nguy, hoàn toàn không hiểu rõ cũng không có gì để làm; không có gì dấy lên hay bỏ đi, cũng không có gì để trừ khử; không khiến phát khởi; không nuôi dưỡng không ngủ nghỉ (?); không suy không tưởng, không thông đạt không niệm, không có giới hạn, điều được nghĩ đến là vô lượng; không giữ không che chở, không gọi gì đến; không sang bờ bên kia; không có chỗ cũng không phải không chỗ; không đoạn diệt không chấp thường; không mất không được; không có quá khứ, vị lai, hiện tại; không có trí tuệ cũng không phải không trí tuệ; không nhiều không ít; không có âm thanh, không nói, cũng không có chỗ đi vào; không sợ, không chữ (?), cũng không đi vào văn tự; không động không lay; không xa không gần; không lễ không phải không lễ; không mong danh tiếng, cũng không có 'ta', không có người, không có thọ mạng; không giữ giới không phạm giới; không nhẫn không tranh; không tiến không lười; không có chỗ cũng không phải không có chỗ (?); chẳng trong sạch cũng chẳng phải không trong sạch; chẳng không cũng chẳng phải không không; không phải thân cũng không phải không thân; không giảng tên gọi, bình đẳng như cái không của không; không xong cũng không phải không xong; không giáo hóa; không nguyện không lìa; không làm cũng không phải không làm; vì không có lỗi lầm nên cũng không trừ tội; không tưởng không phải không tưởng; không động không xả; bố thí cũng không nhận, từ đầu cũng chẳng cho; không điều phục không tĩnh lặng; không diệt không bình đẳng; không khiến thành tro tàn; không bụi bặm cũng không lìa bụi bặm; không rơi không rớt; không nhiễm không phải không nhiễm; không quên không nhớ, cũng không buồn cũng không lo; không nghĩ không phải không nghĩ; không ứng hợp không phải không ứng hợp; không đôi không lẻ; không đi không ở; không bờ bên này không bờ bên kia; không kia không đây; không sát bờ không đất liền; không đáy không giữa; không dừng ở sự vượt qua, không có ai vượt qua được; không động dấu vết, không chí nguyện; không thoái lui; không hội họp; không đứt không hoại; không hợp trở lại; không so sánh; không dính không thoát; không nắm lấy không phải không nắm lấy; không phải hư không cũng không phải không không; ánh sáng không đáy; không ham thọ mạng; không có người, không có lời dạy. Thường phải giảng nói việc buông bỏ mọi chỗ nơi — đó là đi vào thành pháp. Kẻ không đi vào thì bám vào chữ 'Bồ-tát'. Nói pháp không bám víu mà không thấy chỗ trụ — đó gọi là tôn sùng. Đó là Yếu Tập của Phật.

 Thế nào là vâng theo? Các pháp thường còn, trụ trong pháp giới; ai có thể thực hành pháp như thế, đó gọi là vâng theo. Thế nào là pháp? Cái gọi là pháp thì không nghĩ đến pháp, không trừ bỏ hủy hoại gì, không ôm lòng mong cầu, cũng không phải không mong cầu; nếu không mong cầu thì cũng không tưởng đến sự đền đáp; nếu không tưởng đến sự đền đáp thì trừ được hết thảy vọng tưởng. Không làm ra nhiều, không làm ra ít, không khởi không dứt, không nghĩ đến quá khứ, không tưởng thấy vị lai, không trụ ở hiện tại. Người thực hành như thế là bình đẳng với ba đời, thì không có lời nói; vì không trụ mà đưa chúng sinh đến được — đó gọi là pháp. Vì thế Như Lai nói lời dạy này: Phật có ra đời hay không ra đời thì tướng của pháp vẫn trụ như cũ, pháp giới cũng vậy. Pháp giới trụ thì pháp giới tĩnh lặng. Vì sao gọi là pháp? Cái đưa đến tĩnh lặng thì lấy sự thuần hậu mà ví; vì thế nói các pháp tĩnh lặng.

 Thế nào là không thuần? Chấp đây là của ta, tự cho là có thân; các kiến chấp do nhân duyên, danh sắc (phần tâm và phần thân của con người), tư tưởng, chỗ nơi, lời nói, sự nhận biết và nương tựa; tức là tên gọi, sự suy nghĩ cân nhắc của tâm, quán xét gốc ngọn, điều mà ý chuyên chú nghĩ tới; nhận lấy năm ấm, bốn đại và các nhập; nghĩ rằng: 'Ta sẽ khuyến khích giáo hóa ba cõi, sẽ bỏ tham dục, giận dữ, si mê, vâng tu đạo giáo, chứng ba cửa giải thoát, đạt đến quả Đạo tích (quả thánh thứ nhất, bước vào dòng thánh), quả Vãng lai (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), đến đạo A-la-hán; ta sẽ suy niệm tu bốn ý chỉ, bốn ý đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), bốn thần túc (bốn pháp thiền định giúp đạt thần thông như ý), năm căn, năm lực (năm khả năng và năm sức mạnh: tín, tấn, niệm, định, tuệ), bảy giác ý (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), cho đến tám chính đạo — ba mươi bảy phẩm; soi rõ bốn sự thật (?), diệt sạch trần lao (phiền não làm nhọc tâm)'. Đó là Thanh văn, gọi là không thuần.

 Ở đó, thế nào là tĩnh lặng? Người thực hành Bồ-tát thừa phát tâm lớn mà nói: 'Ta sẽ thành Phật, chuyên tâm cầu trí tuệ của đạo. Trong việc thực hành này, ta sẽ bố thí, bỏ lòng keo kiệt tham lam, đem của báu pháp mà bố thí; giữ giới cấm trong sạch, dứt mọi điều sai sót; thận trọng giữ gìn hạnh, gây dựng nhẫn nhục, cắt bỏ giận dữ, thực hành hạnh mềm mỏng; sẽ tu tinh tấn, đẩy lùi bụi bẩn của sự lười biếng; vâng tu sức siêng năng, ở nơi vắng vẻ tu tập chính thọ (thiền định), giáo hóa làm thầy, lại được nhất tâm; từ tam-muội đứng dậy, nghĩ đến Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ thấu suốt chân lý, đưa người sang bờ giải thoát) mà vâng làm theo nghĩa ấy; dùng trí độ vô cực (tức Bát-nhã ba-la-mật) giáo hóa chúng sinh để cầu Phật đạo.' Hết thảy chư Phật đều do Bát-nhã mà sinh ra, rồi thành Phật đạo, hàng phục các ma, liền chuyển pháp luân (giảng pháp, ví như bánh xe pháp lăn đi nghiền nát phiền não) độ thoát nhân dân, dùng sự vô vi của Phật mà khiến họ diệt độ; rốt ráo trí tuệ của Phật, học các việc của chư Phật, tuyên dương sự nghiệp mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có), mười tám pháp riêng của Phật (mười tám đức tính chỉ Phật có, không chung với ai khác), gốc rễ các lực, bốn điều không sợ hãi (bốn sự tự tin hoàn toàn của Phật khi thuyết pháp), phân biệt biện tài, thông suốt nhiều điều. Những điều Bồ-tát nói ra và gây dựng, ứng theo niệm mà ra vào tiến lui — đó là chỗ nơi (?). Hết thảy mong tưởng, mọi điều nhận lấy, phàm những gì có thể thực hành — đều không có các pháp ấy (?). Đó gọi là cái 'không' thuần hậu tĩnh lặng. Cái tĩnh lặng ấy gọi là pháp. Đó gọi là Yếu Tập của chư Phật."

 Phật nói: "Lại nữa, điều gọi là Yếu Tập của chư Phật chính là lời dạy dành cho người mới phát tâm Bồ-tát. Thế nào là người mới phát tâm Bồ-tát? Là không từ đâu sinh ra. Vì sao vậy? Vì trong hết thảy các tâm mà không có tâm; không có tâm thì không có gì sinh ra; không có gì sinh ra chính là mới phát tâm, nhờ đó lại đạt được vô sở tòng sinh pháp nhẫn (sự an nhẫn chứng biết rằng các pháp vốn không từ đâu sinh ra). Lại nữa, người mới phát tâm Bồ-tát thì tâm ý vững chắc; Bồ-tát ấy phải phát tâm như kim cương. Thế nào là phát tâm như kim cương? Bồ-tát phát tâm có mười hạnh như kim cương. Thế nào là mười? Một là đi qua vô lượng hiểm nạn của sinh tử. Hai là hết thảy những gì mình có đều bố thí không tiếc. Ba là luôn đem lòng bình đẳng đối với chúng sinh. Bốn là: 'Ta sẽ độ hết thảy chúng sinh, dùng sự diệt độ của Phật mà khiến họ diệt độ.' Năm là độ chúng sinh rồi mà cũng không có người nào đạt diệt độ, vì hiểu rằng hết thảy các pháp không có gì sinh ra. Sáu là phân biệt hiểu rõ hết thảy các pháp. Bảy là luôn thêm tinh tấn, không bỏ sót điều gì. Tám là trí tuệ đi vào khắp nơi, không đâu không thấu suốt. Chín là đầy đủ nhất thiết trí (trí biết hết thảy), hiểu rõ mà đi vào một cửa. Mười là đối với những gì yêu quý coi trọng thì không thêm không bớt, không vì tham tiếc mà dứt bỏ được mọi sự bám víu. Đó là mười việc phát tâm của Bồ-tát, tâm như kim cương. Đó là Yếu Tập của Phật."

 Phật nói: "Bồ-tát lại có sự phát tâm như sau: đối với ba cõi đều không khởi các tưởng, cũng không khởi cái vô tưởng. Lại nữa, Yếu Tập của Phật là nói phải thực hành sáu độ vô cực (sáu hạnh ba-la-mật, tức sáu hạnh đưa người từ bờ sinh tử sang bờ giải thoát). Thế nào là sáu? Có đàn ba-la-mật (hạnh bố thí) thế tục, chìm trong thế tục, không hợp với sự vượt khỏi thế gian; cũng có đàn ba-la-mật vượt khỏi thế gian, không rơi vào thế tục. Trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm (thiền định), Bát-nhã ba-la-mật cũng như thế: có khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật thế tục, không hợp với sự vượt khỏi thế gian; có khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật vượt khỏi thế gian, không rơi vào thế tục.

 Thế nào là đàn ba-la-mật thế tục, không hợp với sự vượt khỏi thế gian? Ở đây, Bồ-tát bố thí rộng khắp, cung cấp cho sa-môn, phạm chí tu theo ngoại đạo, người nghèo khổ, kẻ ăn xin, người không yên ổn; người đói cho ăn, người khát cho uống; xe cộ, voi ngựa, giường nằm, chăn áo, vàng bạc châu báu, vợ con trai gái, nước nhà thành ấp làng xóm, cùng bao nhiêu thứ của cải bên ngoài, không tiếc thứ gì, đều có thể ban cho. Bố thí xong lại chấp có cái 'ta', nương vào điều mình bố thí: 'Nay ta đem ra nuôi người, người kia nhận lấy; ta là thí chủ, không tham tiếc gì; ta theo lời Phật dạy mà thực hành đàn ba-la-mật. Những gì nay bố thí, ta đem tâm bố thí ấy hướng trở lại, nguyện cho đến hết thảy các loài chúng sinh; đem điều này hồi hướng, khiến sự bố thí của ta làm cho chúng sinh mãi được an ổn.' Người bố thí như vậy có ba điều vướng mắc. Thế nào là ba? Một là chấp có 'ta', hai là chấp có người khác, ba là bố thí với vọng tưởng. Đó là đàn ba-la-mật thế tục, không hợp với sự vượt khỏi thế gian. Vì sao như vậy? Vì bị quấn chặt trong thế tục, không thể vượt qua được.

 Thế nào là đàn ba-la-mật vượt khỏi thế gian, không rơi vào thế tục? Là có thể làm trong sạch ba phần. Thế nào là ba? Một là ở đây khi Bồ-tát bố thí thì không thấy có 'ta'; hai là không thấy có người nhận mà nắm lấy; ba là bố thí mà chưa từng vọng tưởng cầu sự đền đáp. Đó là ba. Có Bồ-tát bố thí để hồi hướng cho hết thảy chúng sinh; nếu bố thí cho chúng sinh mà không thấy người nhận để nắm lấy, thì đem hồi hướng về đạo vô thượng chính chân; người ấy không xét thấy cái pháp được nhận lấy (?) — đó gọi là đàn ba-la-mật vượt khỏi thế gian. Vì sao vậy? Vì đã vượt khỏi thế gian. Thế nào là ở trong thế tục? Là bị năm thịnh ấm che lấp; có thể bỏ được năm thứ ấy thì gọi là vượt khỏi thế gian. Không có 'ta', không có tưởng niệm, cũng không nương tựa, hoàn toàn không bám víu — đó gọi là vượt khỏi thế gian.

 Nếu đã thọ giới rồi mà cho rằng người khác phạm giới, không làm đúng pháp; hoặc lại giáo hóa bao nhiêu đệ tử mà nghĩ: 'Họ nhờ ta mà được độ; ta sẽ thành Phật cứu giúp chúng sinh'; tự chấp có thân, không hiểu bản vô — đó là thi ba-la-mật (hạnh trì giới) thế tục, không hợp với sự vượt khỏi thế gian. Tuy đã giữ giới mà không chấp có 'ta', không thấy người khác phá pháp loạn giới, đều cứu giúp bình đẳng; không bỏ sinh tử, cũng không nương vào vô vi; tuy độ chúng sinh mà hiểu rõ hết thảy là bản vô. Nhẫn nhục, tinh tấn, nhất tâm, trí tuệ cũng như vậy: không bám víu thì hợp với sự vượt khỏi thế gian; có bám víu thì rơi vào thế tục.

 Lại nữa, các sách vở, bùa chú, văn chương câu cú, toán thuật thế gian, năm kinh sáu nghệ (các sách kinh điển và các môn học nghệ thuật của Nho gia), điển tịch của bậc vua chúa, nghề nghiệp của thần tiên — học những trí tuệ ấy mà có mong cầu, đó là Bát-nhã ba-la-mật rơi vào thế tục. Nếu đối với những điều mong cầu trong thế tục mà không cho là trí tuệ; hiểu rõ pháp không, vô tướng, vô nguyện; bình đẳng ba đời, không có quá khứ, vị lai, hiện tại; bình đẳng với ba đường ác, hiểu pháp thân (thân chân lý của Phật, tức bản thể chân thật của các pháp) là một; không ở trong sinh tử, cũng không trụ ở diệt độ; giáo hóa hết thảy mà khắp nơi không có chỗ trụ — đó là Bát-nhã ba-la-mật vượt khỏi thế gian. Đó là Yếu Tập của Phật."

 Khi nói lời này, trong nước của Phật Thiên Vương, bảy na-thuật (một con số cực lớn, ước khoảng hàng triệu, hàng trăm tỷ) Bồ-tát đều đạt được vô sở tòng sinh pháp nhẫn. Tam thiên đại thiên thế giới chấn động sáu lần, trời mưa các thứ hoa, ánh sáng lớn chiếu khắp mười phương.

 Lại nữa, Yếu Tập của Phật là nói về chỗ đi vào các địa (các tầng bậc tu chứng) của Bồ-tát. Thế nào là chỗ của các địa? Nói 'đi vào' là đối với hết thảy các pháp đều không có chỗ đi vào. Các pháp không đến cũng không đi, hết thảy các pháp cũng không mất đi đâu cả; không nghĩ đến địa của đạo, cũng không tưởng đến; tu sửa địa ấy mà không thấy chỗ nơi. Thế nào là tu sửa địa ấy? Bồ-tát tu học trụ thứ nhất (trụ: bậc tu tập) có mười pháp. Thế nào là mười? Một là làm cho tính tình trong sáng hòa nhã. Hai là thương xót mọi loài có hình hài. Ba là đem lòng bình đẳng muốn cứu giúp chúng sinh. Bốn là ưa thích bố thí, cứu giúp người nghèo thiếu. Năm là gần gũi bạn lành, thưa hỏi những điều mình chưa đạt. Sáu là tập tìm cầu kinh điển, gỡ mở những điều còn nghi. Bảy là thường nghĩ đến việc lìa bỏ gia đình, không ham mến nghề nghiệp nhà cửa. Tám là chí cầu thân Phật, thông đạt rằng thân ấy không có hình tướng. Chín là mở bày bố thí pháp để chỉ cho những người còn chưa hiểu tới. Mười là trừ bỏ sự tự cao, luôn giữ lòng thành tín. Đó là mười pháp mà Bồ-tát mới phát tâm thực hành.

 Lại nữa, Bồ-tát thực hành trụ thứ hai phải luôn siêng năng vâng làm tám pháp. Thế nào là tám? Một là giữ giới trong sạch, không chút vết nhơ. Hai là luôn tu hiếu thuận, nhớ đền ơn đức. Ba là có được sức mạnh an trụ, lấy nhẫn nhục làm gốc. Bốn là vâng tu cung kính, luôn mang lòng vui vẻ. Năm là không bỏ hết thảy các loài chúng sinh. Sáu là thực hành lòng thương xót không cùng, chưa từng quên bỏ. Bảy là kính thờ thầy và bậc trưởng thượng, coi như Thế Tôn. Tám là tinh tấn chuyên cầu các hạnh ba-la-mật. Đó là tám.

 Bồ-tát thực hành trụ thứ ba có năm pháp. Thế nào là năm? Một là cầu học rộng nghe nhiều mà không biết chán đủ. Hai là mở bày bố thí rõ ràng, lìa bỏ những pháp vì miếng ăn cái mặc. Ba là đem gốc công đức đã gây dựng hồi hướng cho cõi Phật. Bốn là chán ghét vô lượng hiểm nạn của sinh tử. Năm là an trụ trong sự biết xấu hổ, luôn mang lòng hổ thẹn. Đó là năm.

 Bồ-tát thực hành trụ thứ tư lại có mười pháp. Thế nào là mười? Một là quen ở nơi vắng vẻ, chí luôn tĩnh lặng. Hai là biết giới hạn chừng mực, lòng biết đủ. Ba là bỏ hẳn những lời đùa cợt chế giễu nói càn. Bốn là luôn cẩn thận giữ giới cấm, chưa từng hủy phạm. Năm là chán năm thứ dục (ham muốn nơi hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, xúc chạm), ở nơi hòa dịu. Sáu là phát tâm mãi mãi cho đến khi thành tựu. Bảy là hết thảy những gì mình có đều có thể ban cho, lòng không bám víu. Tám là tâm luôn dũng mãnh, không mang lòng khiếp nhược. Chín là hết thảy những gì mình có đều không tham tiếc. Mười là đem gốc công đức đã tích tập bố thí cho chúng sinh. Đó là mười.

 Bồ-tát học trụ thứ năm lại có mười pháp. Thế nào là mười? Một là bỏ việc nhà cửa. Hai là xa lánh tỳ-kheo-ni. Ba là bỏ ý niệm keo kiệt, ghen ghét vì dòng họ. Bốn là lìa khỏi bè đảng hội họp ồn ào náo động. Năm là cởi bỏ gốc rễ của giận dữ, tranh cãi kiện tụng. Sáu là không tự khen mình, không chê bai người khác. Bảy là trừ bỏ mười điều ác và ý kiêu mạn. Tám là thường cắt bỏ những lời dạy không thuận theo bốn điên đảo (bốn cái thấy sai lầm: cho vô thường là thường, khổ là vui, vô ngã là có ngã, bất tịnh là tịnh) (?). Chín là cắt đứt tham dục, giận dữ, si mê. Mười là dứt bỏ sự bám víu vào chướng ngại và vọng tưởng. Đó là mười.

 Bồ-tát học trụ thứ sáu phải đầy đủ sáu pháp, tức các hạnh ba-la-mật, và không tập theo sáu việc. Thế nào là sáu? Một là tâm lặng yên, không cầu quả Thanh văn. Hai là tâm sáng suốt, không mến mộ quả Duyên giác. Ba là tâm không bỏ hết thảy chúng sinh. Bốn là thấy người xin không mang lòng khiếp nhược. Năm là chưa từng thực hành những pháp buồn rầu lo lắng. Sáu là không ham chỗ ngồi cao sang lộng lẫy. Đó là sáu.

 Bồ-tát học trụ thứ bảy phải bỏ hai mươi việc. Thế nào là hai mươi? Một là không chấp có thân. Hai là không chấp có người. Ba là không chấp có thọ. Bốn là không chấp có mạng. Năm là không chấp đoạn diệt. Sáu là không chấp thường còn. Bảy là không mong tưởng. Tám là không chấp vào cái thấy về quả báo. Chín là không thấy có danh và sắc. Mười là không nương vào năm ấm. Mười một là không tham bốn đại. Mười hai là không dựa vào các nhập gây suy hao (sáu căn sáu trần làm tổn hại công đức). Mười ba là không bám vào ba cõi. Mười bốn là không gần gũi điều ác (?). Mười lăm là mãi an ổn, không bám víu. Mười sáu là đối với cõi không có giới hạn thì không tạo tác gì. Mười bảy là ngay cả Phật cũng không bám vào, cho đến chỗ rốt ráo. Mười tám là chưa từng thuận theo sáu mươi hai kiến chấp sai lầm (sáu mươi hai quan điểm tà vạy của các ngoại đạo thời bấy giờ). Mười chín là hiểu rõ các pháp, không chê bai cái không. Hai mươi là biết rõ bản vô, không mong cầu đạo. Thực hành pháp này thì đầy đủ hai mươi việc. Thế nào là hai mươi? Hiểu rõ hạnh không; sáng tỏ vô tướng; phân biệt vô nguyện; tu tập trong sạch ba chỗ (?); luôn mang lòng thương xót; từ ái với chúng sinh; không chấp có chúng sinh; quán các pháp bình đẳng; hiểu rõ cửa chỉ (cửa định, dừng mọi vọng niệm); vô sở tòng sinh pháp nhẫn; trí tuệ thánh không khởi; tuyên nói nghĩa của một phẩm duy nhất; trừ bỏ các niệm; dứt bỏ mọi vọng tưởng; bỏ hết tà kiến; diệt sạch nhơ bẩn của trần lao; quán địa vị tĩnh lặng; tâm điều hòa; chí không mang ý hại người; không nhiễm vào sự trói buộc bám víu. Đó là hai mươi.

 Bồ-tát ở trụ thứ tám phải thực hành bốn pháp. Thế nào là bốn? Một là tâm đi vào tâm chúng sinh, dùng trí tuệ thần thông mà giáo hóa họ. Hai là thấy cõi Phật là không, khiến những gì mình quán thấy đạt đến chỗ rốt ráo. Ba là cúi đầu đảnh lễ thân Phật, thưa hỏi lãnh nhận những điều mình chưa đạt. Bốn là đã thấy thân Phật thì quán xét kỹ càng. Đó là bốn. Lại có bốn pháp: một là hiểu rõ đầy đủ căn tính của chúng sinh, tùy theo chỗ họ ưa thích mà chỉ dạy cho. Hai là trang nghiêm làm trong sạch cõi Phật, siêng năng tinh chuyên học tam-muội như huyễn (phép thiền định thấy mọi thứ như trò ảo thuật, nhờ đó hiện hóa tự tại). Ba là theo chỗ ưa thích của chúng sinh, ai đáng được giải thoát thì cứu độ cho. Bốn là xét chỗ chúng sinh sinh ra trong năm đường (trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), theo đó mà gỡ thoát cho họ. Đó là bốn.

 Bồ-tát ở trụ thứ chín phải phân biệt học gốc rễ của những thệ nguyện tốt lành, theo điều mình đã thề nguyện mà liền được thành tựu; nhận biết lời nói của chư thiên, rồng, quỷ thần, càn-thát-hòa, a-tu-luân, ca-lưu-la, chân-đà-la, ma-hưu-lặc, người và loài không phải người, rồi dùng biện tài theo đúng âm tiếng của họ mà thuyết pháp; từ khi còn ở trong thai đã hiểu biết rõ hết, cho đến khi sinh ra, dòng họ quyến thuộc, ở nhà hay xuất gia, ngồi dưới cây Bồ-đề trang nghiêm đạo tràng (nơi thành đạo), hết thảy công đức đầy đủ Phật pháp, không gì là không trọn vẹn. Bồ-tát ở trụ thứ mười thì phải gọi là Như Lai Chí Chân. Nếu đi vào chỗ trụ này thì địa ấy chính là đạo địa của chư Phật, gọi là Yếu Tập của Phật.

 Lại nữa, Yếu Tập của Phật là bình đẳng đối với văn tự, những gì được nói ra cũng bình đẳng, đi vào các cửa 'không' của văn tự (mỗi chữ cái là một cửa dẫn vào một nghĩa lý về tính không). Thế nào là các cửa 'không' của văn tự? Hết thảy các pháp đều là cửa 'không'. Vì sao gọi là 'không'? Vì khiến các pháp trong tương lai không có gì sinh ra. Cửa chữ 'Dục' (ham muốn): các pháp, vì trừ bỏ sự bám víu. Cửa chữ 'Độ' (vượt qua): tuyên nói đến chỗ rốt ráo gốc ngọn của các pháp. Cửa chữ 'Hành' (làm): hết thảy các pháp không buông không bỏ, không mất không sinh. Cửa chữ 'Danh' (tên): hết thảy các pháp đã lìa tên chữ, tên gọi vốn trong sạch, không được không mất. Cửa chữ 'Khinh' (coi nhẹ): vượt qua hết sự mê lầm khinh mạn đối với các pháp, cùng gốc rễ ân ái và chỗ phát sinh của nhân duyên quả báo. Cửa chữ 'Thuận': tuyên nói sự điều định hàng phục các pháp. Cửa chữ 'Phược' (trói buộc): cởi gỡ hết thảy các pháp, khiến dấy lên sự vắng lặng. Cửa chữ 'Phần' (đốt): thiêu đốt các pháp, khiến chúng hết sức trong sạch. Cửa chữ 'Diễm' (ngọn lửa): đối với hết thảy các pháp không có chướng ngại, không dính không thoát. Cửa chữ 'Thú' (hướng về): dứt bỏ âm tiếng mà các pháp quy về, không bỏ gốc ban đầu. Cửa chữ 'Như': hiểu rõ gốc ban đầu, không tiến không động. Cửa chữ 'Tùy' (theo): theo hết thảy các pháp mà phát khởi chúng. Cửa chữ 'Xứ' (chỗ): đối với hết thảy các pháp cũng không có chỗ ở, không hoại, không lo buồn. Cửa chữ 'Tác' (tạo): không thấy dòng giống tạo tác của các pháp. Cửa chữ 'Đẳng' (bình đẳng): đối với hết thảy các pháp vâng tu bình đẳng mà không thoái lui. Cửa chữ 'Cấu' (nhơ): xét các pháp đã lìa nhơ bẩn, gốc ngọn không tì vết. Cửa chữ 'Thọ' (nhận): thu nhận các pháp mà không thể nắm được; chí hướng về chỗ sâu xa mầu nhiệm; đối với sáu nhập và hết thảy các pháp, ý được tĩnh lặng mãi mãi. Cửa chữ 'Ngạn' (bờ): khiến hết thảy các pháp sang bờ bên kia, mà không thấy bên này bên kia, đã vượt hay chưa vượt. Cửa chữ 'Sinh': không nắm được sinh, già, bệnh, chết của các pháp. Cửa chữ 'Tư' (nghĩ): hết thảy các pháp đều tĩnh lặng, không niệm không bỏ, không bám không phải không bám. Cửa chữ 'Pháp': pháp giới thường còn, nên tùy thời mà dấy lên hiển bày các kinh. Cửa chữ 'Tịch' (lặng): hết thảy các pháp đều ở nơi lặng lẽ thanh đạm vắng vẻ mà không có hoạn nạn. Cửa chữ 'Hư' (trống): hết thảy các pháp đều như hư không, không gốc ngọn, không chỗ trụ. Cửa chữ 'Tận' (hết): các pháp đều diệt tận mà không thoái lui, cũng đều diệt hẳn mãi mãi. Cửa chữ 'Trụ' (đứng yên): các pháp không động, không ai lay chuyển được. Cửa chữ 'Tuệ': nhân theo trí tuệ ấy mà không có gì để tập theo, hoàn toàn không thể biết, cũng không phải không biết, không nghĩ không thấy. Cửa chữ 'Tư' (này): hết thảy các pháp không có ứng hợp hay không ứng hợp, cũng không có hợp tan, lời nói trống trải (?). Cửa chữ 'Xiển' (mở bày): tuy đi qua các pháp mà trừ bỏ mọi cửa ngõ. Cửa chữ 'Cái' (che lấp): đối với hết thảy các pháp gỡ bỏ mọi thứ che lấp, khiến biết là không, bỏ hẳn sáu việc. Cửa chữ 'Niệm': đối với các pháp tiêu tan những gì sinh ra, không nhớ không quên. Cửa chữ 'Dĩ' (đã): các pháp đều do nhân là không, mà sinh ra sợ hãi, do duyên sinh ra các khổ (?). Cửa chữ 'Khứ' (bỏ đi): đối với hết thảy các pháp lìa bỏ sự chấp đoạn diệt và thường còn. Cửa chữ 'Số' (đếm): đối với các pháp đều không nêu ra cái được sinh, mọi con số đều không cao không thấp. Cửa chữ 'Lập' (đứng): hết thảy các pháp trụ, trụ mà không có chỗ trụ, trừ bỏ mọi chỗ ở. Cửa chữ 'Vô' (không có): tuy ở trong các pháp mà không đến không đi, không đứng không ngồi, không đi không ngủ, không ứng hợp không phải không ứng hợp. Cửa chữ 'Cụ' (đầy đủ): có trong các pháp mà đầy đủ, không có sáu (?), không vượt qua hay chẳng vượt qua, không có chỗ trùm khắp, giống như hư không. Cửa chữ 'Ấm': đối với các pháp đều hiểu biết năm ấm khởi lên mà không có gì khởi lên. Cửa chữ 'Hưởng' (tiếng vang): hiểu hết thảy các pháp không có âm thanh; cái gọi là không có tiếng vang là mãi lìa văn từ. Cửa chữ 'Sai' (khác biệt): hiểu rõ các pháp, tuy ở trong buông lung mà không chạy theo. Cửa chữ 'Cố' (bền chắc): biết rõ các pháp, làm tan rã sự cứng chắc, mãi khiến diệt độ. Cửa chữ 'Tiêu' (tan): thông đạt các pháp, hiểu rõ biên giới của chúng mà không có chỗ nơi, không có đầu cuối, cũng không có sinh, giống như Thế Tôn.

 Xét về văn tự thì không có gì đảm đương được; có thêm lời nói gấp bội cũng không có thật, cũng không có văn tự tên gọi, không nói năng, không bàn luận, không nắm giữ chỗ hướng về, không có viết không có đọc. Vì sao như vậy? Vì trống rỗng không thật. Các pháp như thế, do đây mà có sự đi vào tổng trì (năng lực ghi nhớ giữ gìn không quên hết thảy các pháp). Xét về cái 'không có', tuyên nói việc đi vào tính không; ai có thể đi vào điều này thì gần với hạnh Bồ-tát; đối với các văn tự hiểu biết không bị tật bệnh, không bị văn tự trói buộc; phân biệt thứ tự phát sinh của các pháp, đạt được chỗ phát sinh của âm thanh nơi trí tuệ thánh.

 Nếu Bồ-tát đi vào dấu vết của cửa ấn 'văn tự là không' này, hoặc nghe hoặc nhận, ghi nhớ ôm giữ, nói cho người khác mà tâm không sa sút, thì có thể trừ bỏ hai mươi thứ trói buộc (và đạt hai mươi điều sau): Một là chí mạnh mẽ, không khiếp nhược. Hai là ý niệm luôn còn, không lơ mơ. Ba là có thể một mình đi khắp, không e ngại gì. Bốn là tâm bền chắc, không yếu đuối. Năm là chí ở nơi biết xấu hổ, hổ thẹn vì chưa đạt tới. Sáu là ý có thể giác ngộ, không gì không thông đạt. Bảy là trí tuệ cao vời, không ai không được soi sáng. Tám là lời biện tài không chút vướng mắc. Chín là đạt tổng trì, những gì nghe được đều giữ hết, chưa từng quên mất. Mười là dứt lưới nghi, không còn do dự. Mười một là thông đạt, không ngập ngừng. Mười hai là đi đến đâu, ở giữa mọi người cũng không thêm không bớt. Mười ba là lời nói dịu dàng, ai cũng cúi đầu kính phục. Mười bốn là nghe lời thô ác không buồn lo. Mười lăm là tính không nóng nảy, luôn an tường. Mười sáu là chỗ ở sáng tỏ, phân biệt được âm tiếng. Mười bảy là hiểu rõ phẩm loại năm ấm, bốn đại, các nhập và nhân duyên quả báo. Mười tám là phân tích các pháp, không gì không thông đạt, hiểu rõ các pháp, biết tâm niệm của người mà thuyết pháp. Mười chín là biết điều hợp lẽ và không hợp lẽ, có giới hạn và không giới hạn, hiểu rõ trí tuệ, thông hiểu thiện quyền (phương tiện khéo léo), tùy thời giáo hóa. Hai mươi là phân biệt việc tiến lui ra vào, oai nghi lễ tiết, hiểu rõ sự biết xấu hổ, cầm thanh gươm bền chắc đi vào những nơi có thể đi vào, phát khởi đạo vô thượng chính chân.

 Nói cửa ấn 'văn tự là không' này, nếu nghe, nếu nhận, vâng giữ đọc tụng, vừa được nghe thì đạt mười công đức: Một là đời đời sinh ra không mang thân nữ. Hai là thoát khỏi các nạn, tức tám nơi không có thời gian rảnh tu tập (tám hoàn cảnh không thể gặp Phật nghe pháp: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, cõi trời sống lâu, vùng biên địa xa xôi, đui điếc câm ngọng, thông minh thế gian mà chấp tà, sinh ra trước hoặc sau khi Phật ra đời). Ba là ở đâu cũng thường được thong thả, không vội vã. Bốn là thường sinh vào đời có Phật, vừa thấy Thế Tôn liền sinh lòng vui mừng. Năm là tâm mênh mông rộng lớn, cúng dường bậc Đại Thánh. Sáu là Như Lai thấy tâm mà nói kinh điển cho. Bảy là nghe điều Phật nói liền vâng làm. Tám là liền đạt bậc bất thoái chuyển. Chín là hiểu rõ trí tuệ về tính không, đạt được sự không từ đâu sinh ra. Mười là mau thành đạo vô thượng chính chân. Đó là Yếu Tập của Phật.

 Lại nữa, điều có thể tuyên nói về Yếu Tập của Phật là: bình đẳng với ba đời, làm trong sạch trang nghiêm ba chỗ (?), đạt được sự không sinh, hiểu rõ pháp chân đế, hiểu rõ ba cõi, thông suốt tham dục, giận dữ, si mê vốn tự nhiên không có gì đáng ưa; không đoạn không thường, không chỗ không trụ; ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát) quy về một cửa; thông đạt các pháp mà không tranh cãi; đi vào chỗ không gì sánh bằng, không đi không bước, không tưởng không so sánh.

 Lại xét về Phật: Phật chưa từng giác ngộ thành tựu đạt chính giác tối thượng; không quyết định các pháp, không biết không được. Phật không đạt trí tuệ, cũng không phải không có trí tuệ; không hợp với trần lao, cũng không có giận ghét, cũng không chứng đắc; không được không ngại, cũng không có gì để làm; không trụ ở bình đẳng. Phật không được đạo, cũng không mất gì; không có pháp, không có chúng. Phật không được Phật, không tưởng đến Bồ-tát, không cởi không buộc; hết thảy chúng sinh vốn rất trong sạch. Phật không thấy pháp, không nghe không niệm, cũng không dạy gì. Bậc Tôn quý không nói gì, cũng không có lời lẽ; người hiểu chư Phật mới biết là không lời, từ đầu chưa từng phát ra âm thanh; ở đời vị lai cũng không tuyên nói gì; không bảo người nói, không có trí tuệ hay không trí tuệ. Phật không phải là bậc chúng hựu, cũng không phải là ruộng phúc thanh tịnh trọn vẹn — đức của bậc chúng hựu (?). Phật không ăn uống, không cho người ăn. Phật không có thân, cũng không có hình thể; đừng quán Như Lai là có thân sắc tướng. Không có tướng, không có vẻ đẹp, không có kinh điển và pháp giới. Phật không xuất hiện, cũng không thường còn, chưa từng diệt độ, cũng không có gì bị diệt. Vì sao vậy? Vì hết thảy các pháp vốn đã diệt độ mãi mãi. Phật không đứng một mình, không ở giữa đại chúng; không ai thấy được Phật, cũng không ai nghe được; không có sự cúng dường. Xét các pháp của Phật thì không có nhiều thứ, cũng không phải là một. Phật không được đạo, không cầu chỗ nơi, không chuyển pháp luân cũng không quay lui. Phật chỉ như một tên gọi tạm; cái như Phật thì âm thanh cũng như vậy; quá khứ và vị lai, âm vang không khác; đi và đến bình đẳng. Cái bình đẳng thì không thiên lệch; không thiên lệch thì không có vô lượng; không có vô lượng thì không có chết mất; không có chết mất thì không cần thuốc thang chữa trị (?). Đó là Yếu Tập của Phật.

 Sở dĩ truyền giảng những điều Phật nói là vì muốn thương xót độ thoát chúng sinh; thật ra Phật không có Yếu Tập, cũng không phân biệt, cũng không giảng luận nghĩa của Yếu Tập. Khi Thiên Vương Như Lai giảng nói nghĩa của kinh điển Chư Phật Yếu Tập này, ở thế giới Phổ Quang, một vạn hai nghìn Bồ-tát đều đạt được vô sở tòng sinh pháp nhẫn. Lúc ấy các Bồ-tát đều không thấy bao nhiêu ức Phật, chỉ thấy một vị Phật là Thiên Vương Như Lai.

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi đang ở thế giới Nhẫn (tức cõi Sa-bà, thế giới chúng ta, nơi chúng sinh phải nhẫn chịu khổ đau), tự nghĩ: "Hôm nay chư Phật Thế Tôn ở mười phương, mỗi phương nhiều như cát sông Hằng, đều đến tụ hội ở chỗ Phật Thiên Vương thuộc cõi Phật phương đông, cùng nhau tuyên giảng pháp Yếu Tập của Phật. Ta nên đến thế giới ấy, kính gặp chư Phật, thưa hỏi lãnh nhận kinh điển. Ta thường đi khắp mười phương, cúi đầu lễ chư Phật, nghe pháp các ngài nói; nay các ngài đều hội về một cõi Phật, thời cơ này khó gặp, hiếm có chưa từng có. Cõi thánh vô thượng như thế hiện ra ở đời, không thể gặp lại lần nữa, khó mà được thấy nghe." Văn-thù-sư-lợi nói với Di-lặc: "Chúng ta có thể cùng đi đến cõi Phổ Quang của Phật Thiên Vương. Vô số Phật, trăm nghìn ức vị, đều hội tại đó, cùng nhau tuyên giảng pháp Yếu Tập của Phật. Chúng ta hãy cùng nghe nhận và gặp chư Phật. Vì sao vậy? Vì các bậc Đại Thánh tôn quý đều hội một chỗ, thật khó mà gặp được."

 Bồ-tát Di-lặc đáp Văn-thù-sư-lợi: "Nhân giả muốn đi thì cứ lên đường, tôi không đi. Vì sao vậy? Hội của chư Phật đạo đức cao vời, không thể với tới hay ví được; thân này không thể thấy được, cũng không đủ sức nhìn hình nghe tiếng. Lại nữa, Văn-thù-sư-lợi, đừng dùng hình sắc mà quán chư Như Lai. Phật là pháp thân; pháp thân không thể thấy, không thể nghe, không thể cúng dường." Văn-thù hỏi: "Ông không cúng dường Như Lai sao?" Di-lặc đáp: "Tôi không cúng dường. Vì sao vậy? Như Lai Chí Chân không thể cúng dường được; vì bản vô và Như Lai không phải là hai." Văn-thù lại hỏi: "Điều gọi là không hai nghĩa là thế nào?" Di-lặc đáp: "Không hai là không bám víu, không thể cân đo chở đựng, không có nhiều thứ khác nhau. Điều gọi là không hai là không tạo hai thứ nghiệp. Thế nào là hai thứ nghiệp? Nói đây là trần lao, kia là ôm giận ghét, khởi lên những cái thấy về sinh diệt như thế; đây là giữ giới, kia là phạm giới — vọng tưởng đây kia, đó gọi là hai. Đây là Thanh văn, kia là Duyên giác, đây là Bình Đẳng Giác (Phật) — vọng tưởng như thế tức là tạo ra hai. Đây là Thanh văn, là Duyên giác, là Phật — mang những ý tưởng như thế thì gọi là hai. Nên trừ bỏ pháp này, nên vâng làm pháp kia, nên chứng biết pháp nọ — đó là hai. Phân biệt trí tuệ và cái không phải trí tuệ — đó là hai. Văn-thù, nếu giữ hai thứ trí tuệ, chí ở nơi tiến lui, cho đến xét về Phật, thì đều là tạo hai thứ nghiệp. Tôi trong một kiếp hay hơn một kiếp mà giảng nói về các thứ 'hai' thì biện tài cũng không cùng tận. Vì sao vậy? Vì xét các thứ 'hai' ấy thật ra không có hai; phàm những gì có thể tuyên nói đều đi vào một nghĩa; hết thảy các pháp đều không có nhiều thứ khác nhau."

 Văn-thù đáp: "Thân ông nay đã rơi vào điên đảo lớn. Hết thảy các pháp đều không có gì sinh ra, vậy mà ông gượng phân biệt, nói đủ thứ lời, lại tự khen mình rằng trong một kiếp hay hơn một kiếp biện tài không cùng tận." Di-lặc đáp: "Nhân nơi văn tự mà lời nói có chỗ bám víu; xét hết thảy các pháp thật không có gì sinh ra, tướng ấy không thể lay động."

 Bấy giờ Văn-thù-sư-lợi bảo các Bồ-tát khác, các thiện nam: "Chúng ta cùng nhau đến chỗ Phật Thiên Vương, gặp các Như Lai, nghe nhận điều các ngài nói." Bồ-tát Biện Tích đáp Văn-thù: "Như Lai Chí Chân không thể thấy được, vì sao nhân giả lại nói rằng chúng ta cùng đi gặp Như Lai? Như Lai ở đâu mà muốn gặp? Tôi từng nghe Phật dạy: Như Lai Chí Chân không đi không đến. Nay xét các pháp trong ba đời đều trống không, nên không thể thấy được. Vừa rồi Văn-thù nói lời rằng đi gặp Như Lai, vậy dùng con mắt nào mà thấy Như Lai? Thấy bằng nhục nhãn (con mắt thịt của thân người) chăng? Hay dùng thiên nhãn (con mắt của chư thiên, thấy được xa và những thứ mắt thường không thấy)? Nếu dùng nhục nhãn thì nhục nhãn không thấy được. Vì sao vậy? Vì nhục nhãn là không, mà cái không thì không thấy gì. Nếu dùng thiên nhãn, xét thiên nhãn thì không có tưởng niệm, mà không thể dùng tưởng niệm để thấy Như Lai."

 Văn-thù bảo: "Như điều thiện nam nghĩ hiện nay thì không có Như Lai, cũng không có kinh điển, không có thấy, không có cúng dường. Theo chỗ ý của Biện Tích hướng tới mà nói, há có thể nói năng phân biệt lời lẽ được sao? Chư Phật Như Lai, chúng sinh qua lại cúng dường phụng sự, tất cả đều mượn văn tự; mà chữ thì tự nhiên là không; vì thế mà bình đẳng, chính là nghĩa này. Như Lai không lời, không gốc, không chuyển, tất cả tự nhiên là không; nghĩa là hai việc này đều bình đẳng. Như Lai không lời, không gốc, không chuyển. Ai đủ sức thì có thể cùng đi; ai không chịu thì thôi, ta sẽ đi một mình."

 Không hình mà hiện ra hình, cũng không trụ nơi sắc tướng;

 Muốn giáo hóa chúng sinh, nên hiện thân mà có lời dạy.

 Phật không ở nơi hội của sắc tướng, cũng không bám vào cái hữu vi (những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt);

 Đã vượt qua hết thảy các số lượng, vì là bậc dẫn đường nên hiện thân.

 Kinh Chư Phật Yếu Tập, quyển thượng (hết)

Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video