Quyển hai: Bài phú "Đại Lục Nhâm Cửu Thiên Huyền Nữ chỉ chưởng". (Đại Lục Nhâm: một môn bói toán cổ của Trung Hoa. Người xem lấy vị trí mặt trời trong tháng đặt lên giờ xem, xoay vòng mười hai địa chi trên trời (thiên bàn) chồng lên vòng mười hai địa chi dưới đất (địa bàn), rồi lập ra "bốn khóa" và "ba truyền" để đoán việc. Cửu Thiên Huyền Nữ: vị nữ thần trong truyền thuyết, tương truyền đã dạy binh pháp và thuật số cho Hoàng Đế. Phú: thể văn có vần, có đối. Chỉ chưởng: rõ như chỉ trong lòng bàn tay.)
"Cửu" (chín) là số của trời; "Huyền" là màu của trời (màu đen thẳm); "Nữ" là hình tượng của âm. Sách "Hoàng Đế Âm Phù" (kinh Âm Phù, tương truyền do Hoàng Đế soạn) cũng giải như vậy, nghĩa là âm khớp hợp với trời. Cho nên chín là số của trời, mà đặt tên là Huyền Nữ, ý là trời được bao gói trong âm và âm khớp hợp với trời. "Phú" là bày việc ra mà nói thẳng, ý là chỉ đọc một lần thì từ đầu đến cuối không còn điều gì ẩn giấu.
Lục Nhâm thông suốt then chốt của muôn biến; xét việc lớn thì là việc nước, xét việc nhỏ thì là việc nhà. Nhật và Thần định ra vị trí của động và tĩnh (Nhật: can của ngày xem quẻ, gọi là can ngày; Thần: chi của ngày xem quẻ, gọi là chi ngày). Can ngày là người, chi ngày là việc.
"Biến" tức là cùng thì biến; "thông" là biến rồi thông, thông thì lâu bền. Then chốt của sự biến là chỗ mọi sự phát động. Việc nhà, việc nước phải xem từ chỗ phân dã trên địa bàn (phân dã: các vùng đất trên mặt đất được cho là ứng với từng khu vực trên trời; địa bàn: vòng mười hai địa chi cố định, tượng trưng cho đất). Nếu chỉ bàn riêng về nhà cửa thì chỉ cần xem trên chi ngày là được.
"Lớn" là can: bàn chuyện chiến tranh, ngoại giao giữa phía ta với nước địch, bàn quan hệ giữa đơn vị của ta với bên ngoài, đều lấy can ngày làm ta. "Nhỏ" là chi: bàn nhà cửa thì chỉ xét trên chi ngày. Như Thái Dương lâm trạch thì nhà cửa sáng sủa; Quý Nhân lâm trạch thì trong nhà giàu sang; Bạch Hổ lâm trạch thì nhiều bệnh; Thái Thường lâm trạch mà cưỡi lên Dậu thì nhiều rượu thịt, nếu lâm Kiếp Sát thì nhà có người nghiện rượu; v.v. (Lâm trạch: đến đóng trên chi ngày, vì chi ngày tượng trưng cho nhà cửa. Thái Dương: mặt trời, tức nguyệt tướng — vị trí mặt trời trong tháng. Quý Nhân, Bạch Hổ, Thái Thường: tên ba trong mười hai thiên tướng — mười hai vị thần tướng gồm Quý Nhân, Đằng Xà, Chu Tước, Lục Hợp, Câu Trần, Thanh Long, Thiên Không, Bạch Hổ, Thái Thường, Huyền Vũ, Thái Âm, Thiên Hậu — được xếp lên thiên bàn, mỗi vị chủ một loại việc lành hay dữ. Cưỡi: thiên tướng đóng trên một địa chi nào đó. Kiếp Sát: một hung thần chủ cướp đoạt.)
Lấy nguyệt tướng đặt lên giờ xem, bàn xoay thuận theo tiết khí (nguyệt tướng: vị trí mặt trời trong tháng, đổi theo tiết khí; tiết khí: hai mươi bốn mốc trong năm theo vị trí mặt trời). Can ngày có hai khóa, chi ngày có hai khóa, hợp thành bốn tượng (khóa: một cặp gồm chi ở dưới thuộc địa bàn và chi ở trên thuộc thiên bàn; bốn khóa là cơ sở của quẻ). Tương sinh thì chủ hòa, tương khắc thì phát dụng (phát dụng: chọn ra truyền đầu tiên, tức sơ truyền, là đầu mối của việc). Ý nghĩa theo phép Tam tài (trời, đất, người).
Thần trên can ngày gọi là Thái Dương, âm thần của can (khóa thứ hai) gọi là Thiếu Dương; thần trên chi ngày gọi là Thái Âm, âm thần của chi (khóa thứ tư) gọi là Thiếu Âm. (Ở đây là tên gọi bốn khóa, khác với tên thiên tướng.) Ở chỗ âm dương sinh nhau, hợp nhau, ngang hòa nhau thì đầu mối lành dữ không lộ ra; chỉ ở chỗ tương khắc mới hé lộ một chút sát khí, rồi từ đó mà hiện hình. Bởi không có giết thì không thành được sinh, nên lấy chỗ khắc chính là để thấy cái tinh diệu của ngũ hành tương sinh.
Khắc là đầu mối của việc; khắc là sự biến của việc.
Trên khắc dưới là khóa Nguyên Thủ: lẽ thuận mà nên việc, trăm việc đều hợp. (Nguyên Thủ: thể khóa trong bốn khóa chỉ có một chỗ chi trên khắc chi dưới, lấy chi trên đó làm sơ truyền.)
Trên là trời, dưới là đất; trời khắc đất thì lẽ và thế đều thuận, nên trăm việc đều hợp.
Dưới khắc trên (hạ tặc) là khóa Trùng Thẩm: việc người trái nghịch, mưu tính bất lợi. (Trùng Thẩm: thể khóa chỉ có một chỗ chi dưới khắc chi trên, lấy chi trên của khóa đó làm sơ truyền.)
Đất khắc trời là dưới lấn trên, nên chủ nghịch.
Hai, ba khóa có khắc thì gọi chung là Tri Nhất (thể khóa có nhiều chỗ khắc, phải chọn ra một chỗ ngang hòa với can ngày làm sơ truyền). Thần tướng hung thì họa không đến một mình; thần tướng lành thì phúc lành đến đôi. (Thần tướng: địa chi trên thiên bàn cùng thiên tướng cưỡi trên nó.)
Như có hai, ba khóa khắc nhau, thì xem chỗ khắc ấy đối với bản thân (can ngày?) (?) có ích hay không, mà quyết được phúc hay họa sẽ đến.
Tri Nhất ắt có hai, ba việc, nên chủ họa phúc thành đôi. Lại chủ ngờ vực, và việc ở gần.
Phát dụng ở Mạnh gọi là Kiến Cơ (thấy được cơ hội), nên theo thời mà làm cho thích đáng; phát dụng ở Trọng hoặc Quý gọi là Sát Vi (xét chỗ nhỏ nhặt), việc chưa nảy mầm mà phải tính trước. (Mạnh: bốn chi đầu mùa Dần, Thân, Tỵ, Hợi; Trọng: bốn chi giữa mùa Tý, Ngọ, Mão, Dậu; Quý: bốn chi cuối mùa Thìn, Tuất, Sửu, Mùi.) Khi khắc chồng chất thì so độ "thiệp hại" (đếm xem chi bị khắc phải đi qua bao nhiêu chỗ khắc trên địa bàn mới về đến vị trí gốc, chỗ nào sâu hơn thì chọn). Dùng khóa của chi ngày phát dụng thì chủ tai họa từ ngoài hại mình; dùng khóa của can ngày thì chủ họa của mình lan sang người.
Thiệp Hại lấy Mạnh, Trọng, Quý trên địa bàn để phát dụng: thiệp đến bốn Mạnh là khóa Kiến Cơ, thiệp đến Trọng, Quý là khóa Sát Vi. Nếu so độ thiệp hại mà vẫn ngang nhau, thì ngày cương (can ngày là can dương) dùng khóa bên can ngày, ngày nhu (can ngày là can âm) dùng khóa bên chi ngày. Bởi người và ta phân theo chi và can: phát dụng từ trên can ngày là ta khởi đầu trước, phát dụng từ trên chi ngày là người khởi đầu trước.
Hao Thỉ (mũi tên bằng cỏ ngải): thần ở khóa xa khắc can ngày; hai chỗ khắc thì chủ hai việc hợp lại làm một. Đạn Xạ (bắn đạn): can ngày khắc thần ở khóa xa; một chỗ khắc thì chủ một đầu mối mà tách làm hai. (Hai cách này thuộc phép dao khắc: khi bốn khóa không có chỗ nào trên dưới khắc nhau, thì lấy thần ở khóa xa khắc can ngày, hoặc bị can ngày khắc, làm sơ truyền.)
Can ngày chỉ có một mà chỗ khắc có hai, là hai việc hợp lại thành một việc. Một chỗ khắc thì xem qua lại tự thấy. Nếu hai khóa gặp hai sát Kim, Thổ thì là tên có mũi (Kim) và đạn có viên (Thổ), có thể làm người bị thương.
Mão Tinh như hổ đứng đối mặt, xem cúi hay ngửa để định nỗi lo nguy gần hay xa. (Mão Tinh: thể khóa khi bốn khóa không có khắc, cũng không có dao khắc, thì lấy chi ở trên hoặc ở dưới vị trí Dậu làm sơ truyền; sao Mão thuộc phương Tây, ứng với cung Dậu.)
Cúi nhìn thì lo việc gần, ngửa nhìn thì lo việc xa. Sát khí đến Dậu thì thịnh, nên tướng gọi là Thái Âm; cúi hay ngửa đều nói theo vị trí Dậu. Âm dương không có khắc thì phải từ chỗ cực âm tìm ra tin tức. Đây đúng là lúc người quân tử "giẫm lên sương mà biết băng giá sắp tới", lúc nhiều lo sợ.
Nên suy ngẫm kỹ nghĩa hào Sơ Lục quẻ Khôn (hào đầu của quẻ Khôn trong Kinh Dịch: "giẫm lên sương thì biết băng cứng sắp đến", ý là thấy điềm nhỏ phải đề phòng sớm), để tránh xa tai họa.
Biệt Trách như hoa chờ thời, hợp can chi ngày để định việc người khéo hay vụng. (Biệt Trách: thể khóa khi bốn khóa chỉ có ba khóa khác nhau và không có khắc, phải lấy chi hợp với can ngày hoặc chi ngày làm sơ truyền.)
Tên khóa là "không đủ" (?), việc thuộc loại phải chờ thời, có thể biết. Ngẫm chữ "biệt trách" (đòi ở chỗ khác) là nói điều quý thấy đầu mối ở chỗ này mà thành tựu ở chỗ kia.
"Như hoa chờ thời" là đầu mối việc còn chưa nảy động. Việc đột ngột kéo đến thì phải tìm cách khác. Trần Công Hiến xem cho Ngô Thái sử (Thái sử: chức quan coi việc chép sử, thiên văn) việc vào Nội các (làm đại thần đứng đầu triều), bỗng có người họ Tần ở đất Ích (?) không qua Hàn lâm viện mà vào Nội các — đều là tượng này.
Lại "như hoa chờ thời" là nói khóa Biệt Trách luận theo hướng chậm chạp. Nhưng còn phải xét kỹ khóa, truyền, thần tướng, không thể giữ một chiều.
Bát Chuyên như trai gái đang xuân động lòng, còn gọi là "không sửa màn rèm" (nhà không giữ nề nếp nam nữ). (Bát Chuyên: thể khóa ở tám ngày mà can ngày và chi ngày cùng nằm một cung, nên bốn khóa chỉ có hai khóa.)
Phàm âm dương giao hòa sinh thành thì phải có phân biệt, mà ở đây thần khiến can và chi cùng một vị trí, âm dương không phân, chủ khách chưa rõ, nên lấy tượng như vậy.
Gặp việc cũng chủ không biết đối thủ là ai, không hiểu đầu đuôi, nảy thêm rắc rối ngang, phòng không xuể.
Các ngày Đinh, Kỷ (?), Tân đi với Sửu, Mùi, gặp cách Tỉnh Lan Xạ (bắn qua thành giếng — tên một cách khóa) thì chủ tai họa sâu.
Tỉnh Lan Xạ cũng chủ đường phía trước có lo nguy.
Lấy sao Mã (Dịch Mã: sao chủ việc di chuyển, đi xa) phát dụng thì chủ việc biến động; mà trung truyền ở trên chi ngày, mạt truyền ở trên can ngày, lại động rồi quay về, cũng cùng nghĩa với Hồi Hoàn, chủ việc không vượt khuôn phép. Xem người bỏ trốn thì ắt tự quay về. (Trung truyền, mạt truyền: truyền thứ hai và thứ ba trong ba truyền.)
Phục Ngâm (gồm Tự Nhậm và Tự Tín) dùng chữ hình mà phát dụng, việc phần nhiều lật đi lật lại. (Phục Ngâm: thể khóa khi thiên bàn trùng khít với địa bàn, mọi chi nằm yên chỗ cũ; ngày can dương gọi là Tự Nhậm, ngày can âm gọi là Tự Tín; lấy chi mang quan hệ "hình" — một kiểu xung khắc tổn hại giữa các địa chi — làm truyền.)
Nói mười hai thần đều ở vị trí xung (?), không có chỗ nương tựa, chủ lật đi lật lại không yên.
Hoặc trên khắc dưới thì việc khởi từ đàn ông, hoặc thuộc về người khác; nếu dưới khắc trên thì việc do đàn bà, hoặc vì chính mình.
Đại để chỗ khắc là then động; trên khắc thì động ở phía khách, phía dương, nên là đàn ông, là người khác; dưới khắc thì xét ngược lại sẽ biết.
Trên khắc dưới là người ngoài tìm đến ta, người ngoài can dự vào ta. Dưới khắc trên thì ắt có hành động. Còn phải xem ảnh hưởng của ba truyền. Ba truyền như vua, bốn khóa như bề tôi. Sách "Kim Khẩu" (Kim Khẩu Quyết, một môn bói toán cùng hệ với Lục Nhâm) nói: "Trên khắc dưới thì việc từ ngoài vào, dưới khắc trên thì dời ra ngoài."
Tướng khắc thần là ngoại chiến (đánh nhau ở ngoài), tai họa từ ngoài đến. Thần khắc tướng là nội chiến (đánh nhau ở trong), tai họa từ trong khởi.
"Tướng" là nguyệt tướng, "thần" là quý thần (các thiên tướng do Quý Nhân đứng đầu). Tướng khắc thần thì đánh nhau ở ngoài, thần khắc tướng thì đánh nhau ở trong. Tai đến từ ngoài là do phía bên kia mà có khắc. Họa khởi từ trong là vì cái khắc ấy đặt lên chính ta.
Nội chiến hay gặp, ngoại chiến ít ứng nghiệm.
Sơ truyền ở phía trước can ngày thì việc đã qua; ở phía sau can ngày thì việc sẽ đến về sau. Can ngày hay chi ngày phát dụng thì ứng ngay lúc này; chi ngày và can ngày hình xung nhau thì việc thành mơ hồ. Năm, tháng, tuần, ngày phát dụng thì việc ứng trong năm, tháng, tiết, tuần.
Như ngày Giáp, khóa ở Dần (can Giáp gửi ở cung Dần) thì Mão là phía sau, Sửu là phía trước; bởi phía trước là đã qua, phía sau là chưa tới. "Nhật" là hôm nay; chi ngày chủ về ngày; nói can ngày phát dụng thì việc ứng ngay lúc này. Phàm can ngày nương nhờ chi ngày, chi ngày trông vào can ngày, cần hợp đức, lộc, ngang hòa, tương hợp, tương sinh mới quý. Gặp hình thì tình người không đẹp, gặp xung thì lật đi lật lại không yên, nên việc nhiều mơ hồ. Năm chủ một năm, tháng chủ một tháng, tiết chủ nửa tháng, không xem là "khí". (Hai mươi bốn tiết khí chia làm mười hai "tiết" và mười hai "khí", xen nhau.) Như Lập Xuân là tiết, Vũ Thủy là khí; nếu luận chữ "tiết" theo nghĩa "khí" thì không còn nghĩa là tháng nữa.
Hai câu này bàn lẽ ứng nghiệm của chỗ khắc, tuyệt diệu nhất. Bài ca "Khắc ứng" của Phương Sóc (Đông Phương Sóc, danh sĩ đời Hán) nói: "Khởi từ Thái Tuế thì hỏi theo năm, gặp con cóc (tức mặt trăng, chỉ tháng) thì tìm trong tháng, xem tuần thì ứng trong tuần, gặp ngày thì ứng ở chi trước ngày; khí động thì cóc chia thân (?), hậu (năm ngày) đến thì tuần gãy mình (?); các cửa từ đây mà khởi, muôn loài như thông với thần." Miêu Công nói: "Quyết khắc ứng bảy vị, thần cuối mùa đều dùng chung; trong Mộ thấy là chắc thực, lành dữ lấy hợp với xung; âm dương chia Mộ và Tuyệt, bảy vị ứng phải thông." Lại nói: xem phát dụng là thần của mùa nào: như gặp Dần, Mão thì ứng vào tháng Thìn, ngày Thìn, giờ Thìn; gặp Tỵ, Ngọ thì ứng vào tháng Mùi, ngày Mùi, giờ Mùi; nên nói là cùng với ngày. (Mộ: chi nơi một hành bị "chôn", tức thu tàng; Tuyệt: chi nơi một hành dứt hết khí.)
Hai câu này chính là lẽ đúng về thời điểm ứng nghiệm. Như phát dụng ở Sửu: chi ngày ở Tý thì hôm sau ứng; chi ngày ở Hợi thì ngày thứ ba ứng; chi ngày ở Tuất thì ngày thứ tư ứng; chi ngày ở Dậu thì không luận như vậy. Sơ truyền đặt trên Sửu cũng theo phép trước. Nhưng phép tính thời điểm ứng nghiệm biến hóa nhiều đường, thể khóa khác nhau thì phải luận linh hoạt.
Thần lành mà vượng tướng thì việc đều lành; thần dữ mà vượng tướng thì việc ắt dữ. (Vượng, tướng: trạng thái mạnh của một hành theo mùa — vượng là hành đang làm chủ mùa, tướng là hành được hành làm chủ mùa sinh ra.)
"Khí Vượng cầu quan thì lành, tranh của thì khí Tướng gần gũi; khí Tử nói tang họa nổi lên, khí Tù động thì thấy hình phạt của quan; khí Hưu đến thì lo bệnh tật; năm khí phải tìm cho kỹ." (Năm khí: năm trạng thái của ngũ hành theo mùa — Vượng, Tướng, Hưu: nghỉ, Tù: bị giam, Tử: chết.) Những điều này đều luận theo chỗ khắc can ngày. Hai thần lành và dữ là nói ở ba truyền, can ngày, bản mệnh và hành niên (năm sinh và năm tuổi đang đi của người xem), Thái Tuế (chi của năm), nguyệt kiến (chi của tháng), giờ xem, chi của phương người hỏi đến, thần trên chi ngày; không phải lục hết mười một chỗ này, mà phải xem chỗ nào sinh ta, chỗ nào khắc ta; cái sinh ta nhiều hay cái khắc ta nhiều; cái giúp kẻ sinh ta nhiều hay cái giúp kẻ khắc ta nhiều; cái sinh ta đắc địa hay cái khắc ta đắc địa — nên xét kỹ.
Lại không thể không xét quan quỷ suy thì có tai, vượng thì có phúc. (Quan quỷ: hành khắc can ngày, chủ quan chức hoặc tai họa, bệnh tật.)
Lại nữa, cái sinh ta nhiều không hẳn luận là lành, cái khắc ta nhiều không hẳn luận là dữ; phải theo thể khóa, loại việc mà luận linh hoạt. Chữ "ta" ở đây cũng không thể hoàn toàn lấy can ngày mà nói; loại việc xem khác, thể khóa khác thì tượng và nghĩa khác. Như ngày Đinh xem việc quan, Quý Nhân ở Hợi phát dụng thì Hợi là "ta"; xem người đi xa thì Mã là "ta". Sinh khắc ở đây còn bao hàm nghĩa đức, hợp, quỷ, mộ, hình, xung, phá, hại (các kiểu quan hệ tốt xấu giữa các chi), không được nghĩ sai.
Trên đây là chín phép cố định để lập khóa (cửu tông môn); sau đó xem các quẻ phụ theo vị trí đặt chồng lên nhau. Can ngày lâm lên chi ngày mà bị khắc là Loạn Thủ, chủ làm điều trái nghịch.
Như ngày Canh Ngọ, Thân đặt trên Ngọ: can Canh gửi ở cung Thân, nên đây là can ngày lâm lên chi ngày mà bị chi ngày (Ngọ Hỏa) khắc.
(Sơ đồ: vòng ngoài là thiên bàn, bên phải là bốn khóa.) Mùi Thân Dậu Tuất
Ngọ Hợi Tuất Thân Tý Tuất
Tỵ Tý Thân Ngọ Tuất Canh
Thìn Mão Dần Sửu
Chi ngày lâm lên can ngày mà bị khắc là Chuế Tế (rể ở gửi nhà vợ), không thể tự lập thân.
Như ngày Canh Dần, Dần đặt trên Thân, là chi ngày lâm lên can ngày mà bị can ngày khắc. Can ngày vốn nương ở chi ngày, nay lại khắc chi ngày, ấy là nhà mình rốt cuộc chẳng còn chỗ yên thân.
Hợi Tý Sửu Dần
Tuất Mão Dần Thân Thân Dần
Dậu Thìn Thân Dần Dần Canh
Thân Mùi Ngọ Tỵ
Chi ngày lâm lên can ngày mà sinh can ngày gọi là Tự Tại, có chí lớn rộng.
Chi ngày đến sinh ta, có thể nói là ung dung hưởng thụ.
Chủ người kia đến với ta, nhưng phải lấy ba truyền, không vong, suy vượng để định có đến được với ta hay không. (Không vong: hai chi bị bỏ trống trong mỗi tuần mười ngày, chủ trống rỗng, không thành.) Như gặp không vong thì chỉ có ý mà không có hình; như bị khắc thì có lòng mà không có sức. Lại có trường hợp gặp sinh mà không sinh được, chẳng bằng không có sinh. Thường vì được người khác giúp mà bị liên lụy. Điều này cũng nhiều khi ứng nghiệm.
Can ngày lâm lên chi ngày mà được sinh gọi là Phủ Tựu (cúi mình đến với), có cơ vinh hiển.
Ta đến với họ mà được họ sinh, vinh hiển biết bao.
Cũng chủ ở nhà, không ra ngoài.
Can ngày lâm lên chi ngày mà sinh chi ngày gọi là Lịch Hư (đi vào chỗ trống), chủ cười nói lúng túng không đâu vào đâu.
Ta đi sinh họ, họ là thoát khí (làm hao khí của ta).
Chi ngày lâm lên can ngày mà được sinh (?) gọi là Quy Phúc, phúc lộc đến cao dày.
Chi ngày là cảnh nơi ta đặt chân, nay đặt lên trên ta, hợp thể với ta mà sinh (?), chẳng phải phúc lộc cao dày sao?
Cùng loại đặt lên nhau thì cùng hòa hợp.
Vun bồi hòa hợp, nói cái hay của tỷ kiên (hành giống can ngày, như anh em ngang vai).
Lành dữ của tỷ kiên càng phải xét kỹ sự khác nhau giữa Lộc và Nhận, cùng quan hệ giữa thiên tướng với can ngày. (Lộc: chi nơi can ngày đạt khí thịnh, chủ bổng lộc; Nhận, tức Dương Nhận: chi kế sau Lộc, khí quá thịnh, chủ hung bạo.) Câu "Bỗng nhiên anh em làm quỷ lại, phải biết lại bị anh em liên lụy" là vậy. Lộc mà cưỡi tướng quỷ thì không luận như thế.
Can ngày và chi ngày sinh lẫn nhau gọi là Thoát Cốt, chủ ta và họ bày tỏ tình ý, nhiều của quý; can ngày và chi ngày khắc lẫn nhau gọi là Vô Thiệp (không dính dáng), chủ trong ngoài nghi kỵ, sinh ngờ vực.
Sinh lẫn nhau là không nhận ta mà nhận người, nên gọi là Thoát Cốt, là lòng thành tin nhau; khắc lẫn nhau thì xét ngược lại.
Sinh lẫn nhau, sách "Tất Pháp" (Tất Pháp Phú, một sách lớn về Lục Nhâm) nói "Người và nhà cùng bị thoát khí thì đều chuốc trộm cướp", tức là cách Nhân Trạch Hỗ Thoát; chủ quyến luyến nhau mà mỗi bên đều hao tổn; lành dữ phải xét ba truyền và thần tướng mà định. Khắc lẫn nhau tức là quẻ Giải Ly (lìa tan).
Khóa và truyền đều nằm ở năm, tháng, ngày, giờ gọi là Thiên Tâm (lòng trời): lo không thành lo mà vui lại thêm vui. Ba truyền không ra ngoài bốn khóa gọi là Hồi Hoàn (vòng quay về): lành không trọn lành, dữ không trọn dữ.
Cuộc biến hóa lớn của trời đất không rời chỗ ấy, tức là lòng của trời. Gọi là Hồi Hoàn, ý là không nên xem kiện tụng hay việc mong tan rã. Ba truyền là cái để biến hóa; không rời bốn khóa là ý rất ít biến động, nên lành dữ đều không trọn.
"Ba truyền là cái để biến hóa" nghĩa là sự biến hóa của việc nằm ở ba truyền; lành dữ của Hồi Hoàn còn phải xét kỹ thần tướng.
Ba khóa trên khắc dưới là Ấu Độ Ách (nạn của người nhỏ), tượng dây mục buộc đá lớn (?); ba khóa dưới khắc trên là Trưởng Độ Ách (nạn của người lớn), hình vượt biển không có thuyền chèo.
Phàm khóa Trưởng, Ấu, xem sơ truyền là tài, quan, phụ, tử thế nào (lục thân — quan hệ giữa hành của một chi với hành của can ngày: tài là hành bị can ngày khắc, chủ tiền của, vợ; quan là hành khắc can ngày; phụ là hành sinh can ngày, chủ cha mẹ, văn thư; tử là hành do can ngày sinh ra, chủ con cháu; huynh đệ là hành giống can ngày). Là tài thì hại của, các thứ khác cứ thế suy ra. Lại xem khóa còn lại: nếu là trên khắc dưới thì ắt chủ trên dưới không yên, tranh đấu. Nếu nó sinh can ngày thì cái dữ có thể giải; trên dưới tương sinh thì cái dữ cũng hơi được giải.
Bốn khóa đều trên khắc dưới là Vô Lộc, chủ cô đơn; được thần cứu thì cũng tránh được họa. Bốn khóa đều dưới khắc trên là Tuyệt Tự, chủ nghèo khổ; dù có tướng lành rốt cuộc cũng thành không.
Thần cứu là như trong ba truyền, bản mệnh, hành niên có một chỗ sinh can ngày là được. Nếu bốn khóa đều dưới khắc trên thì những gì ta gặp đều là kẻ thù, tướng lành làm gì được cho ta.
Cũng lấy ba truyền làm chính.
Can chi ngày gặp Thìn, Tuất mà lại phát dụng là Trảm Quan (chém cửa ải): ngày dương thì chủ trốn chạy, ngày âm thì chủ ẩn nấp.
Thìn, Tuất là thần động; trung truyền lại gặp chữ Dần là Thiên Lương (xà trời), chủ bay cao muôn dặm, nên ngày dương là trốn đi. Ngày âm là ẩn nấp; tóm lại đều không có dấu vết để tìm. Phàm truyền gặp Dần, Mão, Mùi, Tý cưỡi Quý Nhân, Thái Âm, Lục Hợp là cách Thiên Địa Độc Thông, đi xa thì lành.
Quý Nhân lâm Mão, Dậu, chia trước sau là Lệ Đức (gắng sửa đức): người thường thì gặp trắc trở, người quân tử thì hanh thông.
Xem âm thần của can chi ngày (thần ở khóa thứ hai và thứ tư): nếu đứng trước Quý Nhân là kẻ tiểu nhân cậy thế mà làm mạnh. Nếu dương thần (thần ở khóa thứ nhất và thứ ba) đứng sau Quý Nhân là người quân tử khiêm nhường, nên tiến. Đây là quẻ Lệ Đức. Bởi âm của can, âm của chi là thấp hèn, không nên càn đứng trước; dương của can, dương của chi là tôn quý, không nên lùi đứng sau.
Thiên Ất (tức Quý Nhân, vị đứng đầu mười hai thiên tướng) đứng ở cửa riêng Mão, Dậu, gọi là Vi Phục (mặc áo thường đi lén), cũng gọi là ôm chí khác.
Thiên Ất đến lâm, chủ cửa riêng (?); âm dương của can chi ngày đều ở sau, gặp thế này là tượng Vi Phục, chỉ lợi việc âm thầm riêng tư. "Sau Quý" là ở sau Quý Nhân; Mão, Dậu là cửa của mặt trời, mặt trăng, là tượng âm thầm riêng tư, chỉ lợi ở yên, không lợi làm việc.
Vợ chồng nếu thần trên năm sinh khắc lẫn nhau, thành quẻ Vu Dâm (rối loạn dâm dật), chủ vợ chồng bất hòa (như đàn cầm, đàn sắt không hòa tiếng).
Năm sinh của vợ chồng nếu khắc nhau, thần trên can ngày lại cùng can chi khắc lẫn nhau, đó là tượng trái ngược.
Sơ truyền là Mão gọi là Long Chiến (rồng đánh nhau), sơ truyền là Dậu gọi là Hổ Đấu (hổ đấu nhau), chủ thay đổi mà lo ngờ không định.
Phàm ngày Mão mà Mão phát dụng, hành niên lại ở Mão, gọi là quẻ Long Chiến; Hổ Đấu theo đó mà suy. Bởi ngày Mão dương khí ra phương Nam, âm khí vào phương Bắc; ngày Dậu dương khí vào phương Bắc, âm khí ra phương Nam, chủ hình phạt giết chóc. Dương chủ đức và sinh; hai bên giao chiến ở cửa nên gọi như vậy. Chủ việc nghi hoặc, lật đi lật lại không định.
Đoán khóa Lục Nhâm, cần nhất là xét kỹ âm dương lên xuống, chìm nổi. Hợi là âm đến cực, Tý là dương mới sinh; Tỵ là dương đến cực, Ngọ là âm mới sinh; Mão là cửa của dương khí, Thìn là thúc muôn vật ra; Dậu là cửa của âm khí, Tuất là thu muôn vật vào. Xét kỹ khóa và truyền ắt được tình thực. Càng nên xét kỹ phần giải nghĩa Gián Truyền và Liên Như. (Liên Như: ba truyền là ba chi liền nhau; Gián Truyền: ba truyền cách nhau một chi.)
Lục Hợp là gái dâm dật, Thiên Hậu là trai xảo quyệt, chủ Yếm Ế (che lấp mờ ám) và trai gái có chuyện dâm loạn.
Mão là cửa riêng của Lục Hợp, Dậu là cửa riêng của Thái Âm. Phàm Mão, Dậu làm truyền mà phía trước gặp Thiên Hậu, phía sau gặp Lục Hợp, là âm đi tìm dương, chẳng phải gái dâm dật thì là gì? Phía trước gặp Lục Hợp, phía sau gặp Thiên Hậu, là dương đi tìm âm, chẳng phải trai xảo quyệt thì là gì?
Ba truyền đều là bốn Mạnh gọi là Huyền Thai (thai đen thẳm): nếu không có thai nghén thì có ý bỏ cũ thay mới.
Bốn Mạnh là đất sinh của ngũ hành nên gọi là Thai; "Huyền" là màu đen của nước, ý nói vừa thành thai ở trong, trai gái chưa phân, chưa thể thấy; chủ việc có gốc rễ, ngày càng lớn lên. Như người thành thai trong bụng mẹ, đúc thành hình năm giác quan, nên nói là bỏ cũ.
Bốn Mạnh chủ việc chậm, lại chủ đổi mới.
Kim Khẩu nói "Bốn Mạnh sinh nhau thì có nhà tranh"; chữ "tranh" (cỏ) cũng có nghĩa mới dựng tạm, tức là nhà mới. Lại chủ sự việc chưa đầy đủ.
Ba truyền đều là bốn Trọng gọi là Tam Giao (ba lần giao nhau); nếu đặt lên can chi ngày thì chủ tiếng che giấu kẻ có tội.
Phàm ngày Trọng mà bốn Trọng đặt lên nhau là một giao, có khắc phát dụng là hai giao, khóa truyền lại gặp Thái Âm, Lục Hợp là quẻ Tam Giao. Tý, Ngọ, Mão, Dậu chứa năm can âm Ất, Đinh, Kỷ, Tân, Quý; âm là hình phạt, nên Thái Công (Khương Thái Công, tức Khương Tử Nha) lập khóa dời năm can âm về bốn Quý, chính là vì thế. Bởi bốn Trọng là lúc can âm vượng, như lộc của Ất ở Mão, lộc của Đinh, Kỷ (?) ở Ngọ, thì khí cực thịnh. Còn năm can dương sinh ở bốn Mạnh thì bốn Trọng là đất Mộc Dục, là đất bại (Mộc Dục: giai đoạn thứ hai trong vòng mười hai giai đoạn sinh – vượng – mộ – tuyệt của một hành, như đứa trẻ mới tắm, còn yếu, dễ hỏng); ấy là ở vị trí Trọng thì hình vượng mà đức suy. Nếu khóa truyền, bản mệnh, hành niên đều gặp cả, mọi việc chẳng lành; nên Vũ Hầu (Gia Cát Lượng) nói: đức khí ở trong, hình khí ở ngoài, gặp thế này không thể xuất quân.
Bốn Trọng cũng gọi là Nhị Phiền (hai điều phiền), chủ giết chóc thương tích mà lại gặp kiện tụng tù ngục.
Phàm Thái Dương (vị trí mặt trời, tức nguyệt tướng) đặt lên Trọng, chuôi sao Đẩu (tức Thiên Cương, là Thìn) chỉ vào Sửu, Mùi là Thiên Phiền; Thái Âm (vị trí mặt trăng, tức nguyệt túc) đặt lên Trọng, chuôi Đẩu chỉ Sửu, Mùi là Địa Phiền. Ấy là khí Đại Cát (Sửu) và Tiểu Cát (Mùi) của trời đất đều bị Thiên Cương làm hại, mà Thái Dương đặt lên Trọng là đức biến thành hình. Nguyệt túc đặt lên Trọng thì hình khí rất vượng, nên chủ tượng giết chóc, tù ngục, kiện tụng. Như Đẩu Cương chỉ vào Sửu, Mùi gọi là Đỗ Truyền (truyền bị chặn): đức ở trong, hình ở ngoài; phàm xem thì lợi tĩnh, không lợi động.
Đỗ Truyền này là một tên gọi lập riêng, khác với trường hợp trung, mạt truyền gặp không vong hay sơ truyền khởi từ tự hình. Đức là dương khí, hình là âm khí. "Đỗ" là chặn, là đóng. Sửu là hai hào dương, Mùi là hai hào âm, là vùng nuôi lớn, là lương thực của muôn vật; Thiên Cương chỉ vào thì khí nuôi lớn bị uất, không ra được, hình sát không bị chế ngự mà thành tai. Cho nên đức ở trong, hình ở ngoài: ra thì bất lợi, giữ thì được lành, nên lợi tĩnh, không lợi động.
Bốn Quý gọi là Du Tử (kẻ lãng du), cưỡi Thiên Mã mà sắp đi xa. (Thiên Mã: một thần sát chủ đi xa, di chuyển.)
Bốn chi Thổ là đất đi lại, Thiên Mã là tượng đi lại, nên gọi như vậy. Trong khóa không chỉ chủ đi xa, mà phàm việc đều chủ chuyển dời không định, dấu vết không có bằng cứ.
Sơ truyền là Thiên Mã mà trung truyền Mão, mạt truyền Ngọ gọi là Cao Cái (lọng cao), chủ tước vị công khanh.
Tháng Giêng thì Ngọ là Thiên Mã, Mão là Thiên Xa (xe trời), Tý là Hoa Cái (lọng hoa); "Cái" là tượng lợi gặp bậc đại nhân.
Mão phát dụng mà trung truyền Tuất, mạt truyền Tỵ gọi là Chước Luân (đẽo bánh xe), là ấn thụ đầy đủ (ấn thụ: con dấu và dây đeo dấu của quan, tượng chức quyền).
Mão đặt lên Canh, Tân là gỗ gặp kim mà được đục đẽo; trung truyền Tuất lại là cung gửi của can Tân; mạt truyền Tỵ là lửa luyện kim Tân, mà kim lại chặt gỗ Mão thành đồ dùng. Vả lại kim Tân trong Tuất gặp lửa Tỵ lại thành đúc ấn, mà Tuất lại là ấn thụ, nên nói ấn thụ đầy đủ, là tượng tước lộc cao sang.
Cũng chủ việc trang sức, thợ mộc, thợ khéo. Việc thì chậm.
Tuất, Mão là Chú Ấn (đúc ấn), Thặng Hiên (ngồi xe quan); gặp Dịch Mã, Lục Hợp thì thăng quan tước.
Bính và Tân hợp là Chú Ấn, Mão và Tuất hợp là Thặng Hiên; sao Phòng (tức sao Tứ, chủ ngựa kéo xe) là chỉ Mão; như Mão phát dụng là tượng thăng quan.
Nếu gặp phá thực sự thì là tượng mắc tội với vua; hại khí đặt lên mà đi xa thì có nạn sông hồ.
Phàm hình, xung, phá, hại đều gọi là phá; với người làm quan là mắc tội, với người buôn bán là nạn sông hồ, vì là cảnh xe thuyền quanh co (?).
Giờ xem gặp Thái Tuế làm Quý Nhân, lại phát dụng mà cưỡi nguyệt tướng, gọi là Thời Thái (thời vận thông), có tượng được ban tước thăng quan. Can ngày, giờ, nguyệt kiến hội với Thanh Long mà lấy khí năm làm sơ truyền, gọi là Phú Quý, chủ điềm lợi gặp bậc đại nhân.
Thiên Ất phát dụng, lại can chi ngày, nguyệt kiến gặp Thanh Long (?), chi của năm làm Thiên Ất là dùng khí năm; ý nói trong một lúc mà các điều lành cùng hội đến.
Ngày trước Tứ Ly một ngày là Thiên Khấu (giặc trời), lợi ở nhà, không lợi đi xa. Ngày trước Tứ Tuyệt một ngày là Thiên Họa, việc đã dứt mà lại nổi lên lần nữa.
Ngày trước Xuân phân, Thu phân, Hạ chí, Đông chí một ngày là Tứ Ly (bốn ngày lìa), vốn đã chẳng phải tượng lành cho đi xa, huống chi nguyệt túc cực âm, Huyền Vũ (thiên tướng chủ trộm cắp, mờ ám) chủ âm thầm lại chồng thêm, nên chủ gặp trộm cướp. Ngày trước Lập Xuân, Lập Hạ, Lập Thu, Lập Đông một ngày là Tứ Tuyệt (bốn ngày dứt), là ngày âm dương giao tiếp, huống chi "lập" và "tuyệt" giao nhau, ấy là như kẻ đang nắm quyền trút gánh mà hai bên đều không đắc lực, nên việc dứt rồi lại nổi.
Theo bốn mùa, chi trước là Cô, chi sau là Quả; nếu gặp không vong thì khổ sở không nơi nương tựa. Bế Khẩu (ngậm miệng) ở cuối tuần, nếu cưỡi Huyền Vũ mà phát dụng thì bệnh nguy không sai.
Như ngày Dần, Mão đương mùa xuân thì Tỵ là Cô (mồ côi), Sửu là Quả (góa); nếu không có tượng lành nào khác thì là khóa Cô Quả. Bế Khẩu có hai cách: như Huyền Vũ đặt lên thiên bàn, địa bàn, hợp với sáu ngày Giáp thì thành hai cách. Bệnh gặp Bế Khẩu thì không ăn uống được; kiện tụng gặp Bế Khẩu thì oan ức khó bày tỏ.
Giờ xem khắc can ngày mà sơ truyền lại giúp nó gọi là Thiên Võng (lưới trời), có nguy chết chóc, tang tóc. Sơ truyền là thần ở thế Tử, Tù mà Đẩu (Thìn) đặt lên gốc của can ngày gọi là Thiên Ngục (ngục trời), chủ tai bị bắt giam.
Giờ xem và sơ truyền khắc can ngày là Thiên Võng. Như mùa xuân xem ngày Giáp, sơ truyền là thần Thổ, Kim ở thế Tử, Tù, mà có Thìn lại đặt lên Hợi là gốc của can ngày (nơi trường sinh của Giáp Mộc), thì gốc rễ của Mộc bị tổn thương, sơ truyền lại không vượng, việc bị giam giữ có thể biết.
Phàm khóa gặp Thiên Võng, bắt giặc ắt bắt được, đánh trận ắt thắng.
Trên dưới đều vượng tướng là Tam Quang (ba ánh sáng), từ đầu đến cuối đều lành. Thần tướng xếp thuận là Tam Dương (ba dương), làm việc gì cũng thành.
Sơ truyền vượng tướng là một quang, thần lành lâm sơ truyền là hai quang, can chi ngày vượng tướng đương lệnh là ba quang. Sơ truyền vượng tướng là một dương, can ngày ở trước Thiên Ất là hai dương, Quý Nhân xếp thuận là ba dương. Kỵ khắc, phá, hình, xung, hại.
Truyền gặp Lục Nghi thì bệnh sắp khỏi, người tù được ra; Tam Kỳ phát dụng thì nghi hoặc được giải, khí vui nảy sinh.
Tuần thủ phát dụng là Lục Nghi (tuần thủ: chi đi kèm ngày Giáp đứng đầu mỗi tuần mười ngày; có sáu tuần nên gọi là sáu nghi). Tuần Giáp Tý, Giáp Tuất thì Kỳ ở Sửu; tuần Giáp Thân, Giáp Ngọ thì Kỳ ở Tý; tuần Giáp Thìn, Giáp Dần thì Kỳ ở Hợi. Sửu là Ngọc Đường, gà gáy vào giờ Sửu mà tinh khí mặt trời đầy đủ; Tý là Minh Đường, hạc kêu vào giờ Tý mà tinh khí mặt trăng đầy đủ; Hợi là Giáng Cung, sao Bắc Đẩu xoay đến Hợi mà tinh khí các sao đầy đủ.
Sơ truyền khởi từ Thiên Khôi là Phục Ương (tai ương ẩn nấp), có ách giết chóc thương tích; truyền có Bạch Hổ cưỡi Tử Thần là Phách Hóa (vía tan), có lo chết chóc tang tóc. Sơ truyền là Tang Phách thì người khỏe suy yếu, người bệnh chết; truyền khởi Phi Hồn (hồn bay) thì nhà có lỗi, người có tai. (Thiên Khôi, Tử Thần, Tang Phách, Phi Hồn: tên các hung thần sát.)
Thiên Khôi tháng Giêng ở Dậu, đi nghịch theo bốn Trọng, không phải Hà Khôi (tên tướng của Tuất). Tử Thần tháng Giêng ở Tỵ, đi thuận qua mười hai chi; ấy là Bạch Hổ cưỡi Tử Thần đặt lên can ngày thì chủ chết, đặt lên chi ngày thì chủ tang; có điều lành thì giải được. Tang Phách tháng Giêng ở Mùi, đi nghịch theo bốn Quý; Phi Hồn tháng Giêng ở Hợi, đi nghịch qua mười hai chi.
Quẻ nói: đầu cuối thì xem thần tướng, ngẫm chỗ khắc chiến mới biết; tên khóa mới hay cũ thì dùng cương nhu, xét sống chết mới thấy.
Đầu cuối phải gồm cả vượng, tướng, hưu, tù (?), tìm xét kỹ càng; nhưng cũng là nói về ba truyền, vì ba truyền vốn bao gồm đầu cuối của sự việc: hoặc đầu khắc cuối sinh, hoặc đầu sinh cuối khắc, hoặc đầu sinh cuối mộ, hoặc đầu mộ cuối sinh, đều là nghĩa đầu cuối. Xem thần tướng: thần tướng lấy việc sinh ta làm lành, không sinh ta thì dù lành cũng giảm sức. Phàm can dương phát dụng gặp âm là cũ, gặp dương là mới; can âm phát dụng gặp dương là cũ, gặp âm là mới. Dương chủ việc mới sinh mà đang lớn lên (?); âm chủ việc đã chết, đã qua, không còn nắm quyền. Sống chết tức là nghĩa đắc lệnh hay không đắc lệnh.
Đầu cuối là bàn về ba truyền. Tất Pháp nói "Có đầu không cuối, khó đổi dời" là vậy. Có đầu không cuối là đầu sinh cuối mộ; khó đổi dời là đầu mộ cuối sinh. Lại nói "Khổ đi ngọt đến, trong vui có buồn", cũng hợp ý này. Đầu khắc cuối sinh thì quan hóa thành ấn; đầu sinh cuối khắc thì quan ở cuối giúp ấn ở đầu; nên xét kỹ ấn hư hay thực, mạnh hay yếu mà định. (Ấn: tức phụ mẫu, hành sinh can ngày, chủ văn thư, sự che chở.)
Phàm xem mới hay cũ, nên xét kỹ sơ truyền hưu hay vượng mà nói, chưa thể lấy âm dương mà nói.
Bát Truân (tám điều gian truân) thì thấy ngay lo nguy; tướng đến Ngũ Phúc (năm điều phúc) thì ắt phúc lộc cùng đến.
Bát Truân, Ngũ Phúc không nhất định là đúng tám việc, năm việc. Tám là số âm: mọi thần dữ, tướng dữ khắc can ngày, lại kèm hình, hại, là âm thảm đến cực điểm, nên gọi như vậy. Năm là số giữa của trời, tượng cực dương: như truyền gặp sinh vượng, Quý Nhân, nhật đức (thần đức của can ngày), thì dù có dữ cũng được giải cứu.
Nếu quẻ đặt thuận lên nhau, truyền xếp Tỵ, Thân, Hợi, Dần: xem mùa xuân là Huyền Thai, ý sống đã nảy ở bên trong; mùa hạ là Lệ Dương (gắng sức khi dương thịnh), then máy hơi lộ ra ngoài; mùa thu xem là Tứ Mẫu (bốn ngựa đực kéo xe, lấy ý từ Kinh Thi), rong ruổi không ngừng; mùa đông xem là Toàn Phúc (phúc trọn vẹn), đi hay ở đều hanh thông.
Phàm ba truyền đặt thuận, khởi tính từ Thân đặt trên Tỵ. Bốn Mạnh là đất trường sinh của ngũ hành (trường sinh: giai đoạn khởi sinh của một hành), đặt thuận thì Thủy, Mộc, Kim đều về đúng chỗ sinh ra mình, ấy là bốn thần sinh lại đều ở vị trí trường sinh. Như mùa xuân Dần Mộc nắm quyền, mầm cong nhú lên, vỏ hạt nứt ra, ý sống đang non, là khởi đầu của sinh sôi, nên gọi là Thai. Bốn Mạnh đến mùa hạ thì sinh khí ngày một lớn mạnh; gọi là Lệ Dương là nói dương khí đang thịnh mà trong đó đã ngầm có suy, người quân tử nên gắng sức, chớ buông thả, có ý lui ẩn. Mùa thu sinh khí dần yếu, sát khí dần thịnh; vả lại, vì sao vị trí Thân gọi là Truyền Tống (đưa tiễn)? Sự biến hóa của trời đất đến tháng Bảy là bước ngoặt giữa sinh và sát, là lúc tiễn cái đi, đón cái đến. Bởi Tỵ là góc biển, Tỵ Dậu Sửu tam hợp là rộng lớn, Khôn là ngựa, tức Tứ Mẫu, tức Truyền Tống. Thân đặt lên Tỵ là đi trên đất rộng lớn, đúng ý rong ruổi không ngừng. Đến mùa đông muôn vật về gốc, bốn chi sinh mỗi cái về chỗ sinh, là phúc trọn vẹn mà không hại, đi hay ở lẽ nào chẳng hanh thông, nhanh chóng?
Giải câu này: Huyền Thai là Tỵ Thân Hợi; Lệ Dương là Thân Hợi Dần; Tứ Mẫu là Hợi Dần Tỵ; Toàn Phúc là Dần Tỵ Thân. Ba truyền đều đặt lên vị trí trường sinh, là Sinh Huyền Thai, sinh sôi không ngừng, ngày tới còn dài, hai khí âm dương đều thuận, nên chủ động, chủ tiến, chủ phúc, chủ sinh; cùng lẽ với Quý Nhân thuận, truyền thuận. Chỉ là khi thuận thời, hai khí âm dương dần lên thì nên tiến, nên Huyền Thai và Tứ Mẫu lấy thuận tiến làm nghĩa; lên gần đến cực thì phải răn đầy tránh tràn, nên lui ẩn, nên Lệ Dương và Toàn Phúc lấy lui ẩn làm phúc. Nhưng phán đoán lành dữ lại phải so với can chi ngày mới biết.
Lại nữa, ba truyền Tỵ Thân Hợi, Hợi Dần Tỵ chỉ khóa dao khắc mới có, phép khắc tặc không có lệ này. Thân Hợi Dần: sơ truyền không khắc mạt truyền, lành dữ đều thành; Dần Tỵ Thân: mạt truyền chế sơ truyền, dữ không thành mà lành cũng không nên.
Bốn Trọng đặt lên nhau, Tý Ngọ Mão Dậu: xem mùa xuân là Quan Cách (ải chắn), như dê đực húc rào mắc sừng, tiến lui không được; xem mùa hạ là Quan Lan (ngắm sóng), như cá bơi nuốt mồi; xem mùa thu là Tứ Bình, gặp ngày trăng huyền, trăng rằm, cuối tháng, đầu tháng gọi là Tam Quang Bất Nhân (ba nguồn sáng chẳng nhân từ); xem mùa đông là Nặc Dương (dương bị giấu), giờ gặp mặt trời, mặt trăng (Mão, Dậu) với Thìn, Tuất gọi là Tứ Môn Câu Bế (bốn cửa đều đóng).
Bốn Trọng là đất Tứ Bại (bốn chỗ bại); lấy Mão đặt lên Tý mà tính, bốn Trọng đặt lên nhau: ở Mão là âm không đủ, vì mặt trời mọc ở Mão, rời Thái Âm (mặt trăng); ở Dậu là dương không đủ, vì mặt trời lặn ở Dậu, rời Thái Dương. Ở Tý một dương mới trở lại, dương khí chưa mạnh; ở Ngọ một âm mới sinh, âm khí chưa mạnh. Ngẫm tên và nghĩa của thể khóa, âm chồng âm đổi chỗ cho nhau, biết là chẳng có điều lành nào. Mùa xuân gọi là húc rào, nghĩa là bị âm trói buộc, tiến lui không tự do. Quan Lan cùng ý: bởi Ngọ (?) sinh ở Dần, bại ở Mão, phía trước gặp Thìn là kho của Thủy, ấy là ngắm sóng mà không dám tiến. Trăng huyền dần tiến, trăng rằm đã đầy, trăng cuối tháng đã hết, trăng đầu tháng mới sinh; âm chồng lên âm, lại gặp huyền, rằm, cuối, đầu tháng, thêm thiên tướng của bốn Trọng như Lục Hợp, Thái Âm, âm đều là tượng u ám che lấp, nên gọi Tam Quang Bất Nhân. Mặt trời, mặt trăng là Mão, Dậu; bốn Trọng đặt lên nhau, lại trên Mão, Dậu gặp Thìn, Tuất, đều là ý âm dương bế tắc. Lại nữa, Tý là một dương mới sinh, nay đặt lên phương Dậu, hướng vào đường bế tắc, đâu thấy sinh cơ, nên gọi là Nặc Dương.
Bốn Trọng là bốn chỗ cực, nên quá thì cũng như không kịp, không luận là lành. Đây là một nghĩa.
Nghĩa thứ hai: câu này lấy tên bốn Trọng mà thực ra giải cái thực của hai khí âm dương. Như câu "Tý là một dương mới sinh, nay đặt lên phương Dậu, hướng vào đường bế tắc, đâu thấy sinh cơ" — ý sâu thay! Các chỗ khác cứ thế suy ra.
Ngoài ra, bốn câu bàn ở đây, mỗi câu lấy Mão, Ngọ, Dậu, Tý làm điểm cực mà giải, cũng là chỗ tinh vi của sách "Chỉ Nam".
Then chốt của việc đoán khóa thực ra nằm trong nguyên lý ngũ hành.
Bốn Quý truyền nhau, Sửu Thìn Mùi Tuất: mùa xuân là Giá Sắc (cày cấy gặt hái), sinh trưởng đúng thời; mùa hạ là Du Tử, trôi dạt không định; mùa thu là Địa Giác (góc đất), giữ một góc mà quên cả thiên hạ; mùa đông là Ngũ Mộ (năm mồ), bỏ triều đình chợ búa mà giữ gò mả.
Giá Sắc lấy Thìn đặt lên Sửu khởi tính là thuận; Thổ sinh ra muôn vật nên mùa xuân là Giá Sắc; vả lại Thìn đặt lên Sửu, khí Thổ chợt mở, ý sinh sôi mới động. Lại nữa, Thổ thịnh ở mùa hạ, nhờ Tỵ, Ngọ (Hỏa) sinh cho, có thế nghìn dặm, nên gọi là Du Tử. Đến mùa thu khí Thổ dần suy, công sinh vật mất đi, gọi là giữ một góc mà quên thiên hạ, khác với sự thông đạt của mùa hạ. Bốn chi Thổ đều là kho, mà riêng mùa đông gọi là mộ, là vì Thổ đang ở thế hưu, tù.
Ba truyền toàn Thổ, mồ mả chồng chất, xem thông thường đều luận là dữ. Chỉ khi gặp hai Mã (Dịch Mã, Thiên Mã), Đinh trong tuần (Tuần Đinh: chi mang can Đinh trong tuần, chủ động), và Dần, Mão (Mộc) khắc động, mới tiêu tai tránh nạn được, nhưng tóm lại chẳng thấy chỗ lành.
Nếu đặt nghịch lên nhau thì thế và tình trái ngược: ba truyền Hợi Thân Tỵ Dần, là lục hợp, cũng gọi là lục hại (lục hợp: sáu cặp chi hợp nhau; lục hại: sáu cặp chi hại nhau). Mùa xuân là Kháng Dục (nuôi quá mức), có hình đầu động cuối lười; mùa hạ là Hồng Quân (bàn xoay lớn của tạo hóa), tượng nắm cán cân trung chính; mùa thu là Hàm Chương (ngậm vẻ đẹp), từ không mà sinh ra có; mùa đông là Đãi Khánh (chờ phúc), việc tối sắp sáng.
Đặt nghịch là lấy Hợi đặt lên Thân khởi tính; lục hợp, lục hại thấy ở chỗ đặt lên nhau. Dần thịnh ở mùa xuân, vốn đã được nuôi lớn, lại gặp Hợi sinh thì nuôi quá mức, nên gọi là Kháng Dục; vả Hợi đặt lên Dần là khí hưu nắm việc, nên nói đầu siêng cuối lười. Dần đặt lên Tỵ, Mộc Hỏa thông sáng, là Hồng Quân; Tỵ đặt lên Thân, đúng lúc Hỏa vượng mùa hạ, là hội tốt đẹp hanh thông, gọi là cán cân trung chính, vốn nên lấy Kim Thân chế ước làm nghĩa. Tỵ đặt lên Thân là Kim sinh ở Tỵ, ý Hàm Chương, nên nói từ không mà sinh có. Thân đặt lên Hợi, là "trời một sinh nước" (theo thuyết số Hà Đồ, số một của trời sinh ra Thủy), được ánh Kim Thân trào lên, sinh lẫn nhau, là sắp sáng; từ đây mà sang xuân, sang hạ, sang thu, phúc sinh trưởng muôn vật đều đang chờ.
Đây là bàn về Bệnh Huyền Thai. Kháng Dục là Hợi Thân Tỵ, Hồng Quân là Dần Hợi Thân, Hàm Chương là Tỵ Dần Hợi, Đãi Khánh là Thân Tỵ Dần. Ba truyền Hợi Thân Tỵ, Dần Hợi Thân, Thân Tỵ Dần chỉ khóa dao khắc mới có, khóa khắc tặc không có lệ này. Dần Hợi Thân, Tỵ Dần Hợi nếu sơ truyền là thần lành, tướng lành thì việc vui thành được; nhưng mạt truyền chế nó, khó lâu dài.
Bốn Trọng truyền nghịch, Tý Dậu Ngọ Mão: mùa xuân xem là Tỉnh Hãm (sa giếng), như chim vào lồng; mùa hạ xem là Chính Phiền, như trâu chịu dao; mùa thu là Thất Hữu (mất bạn), đã tan lìa rồi lại hợp; mùa đông là Xuất Tiệm (?) (dần ra), âm cực mà dương sinh.
Bốn Trọng lấy Dậu đặt lên Tý khởi tính thì đều nghịch, là đất Tử của ngũ hành; như Kim mộ ở Sửu thì Dậu chết ở Tý; các trường hợp khác suy ra; "vào lồng" chính là để tỏ rõ tượng ấy. Chính Phiền có bản chép là Nhị Phiền, phân theo nhật túc, nguyệt túc đặt lên bốn Trọng; nói "chịu dao" là sinh khí đã hết. Kim là sát khí; Dậu đặt lên Tý là tiết bớt sát khí, khí đã suy nên là Thất Hữu. Dậu, Mùi (?) là thần lìa cách, đặt lên đất một dương mới sinh, là âm tĩnh mà dương trở lại, nên là tượng đang lìa mà lại hợp.
Bốn Quý truyền nghịch, Sửu Tuất Mùi Thìn: mùa xuân xem là Việt Khố (tràn kho), tiêu của không đúng đạo; mùa hạ gọi là Chuyển Khôi, giao phó không đúng người; mùa thu là Sát Mộ, thế sắp nổi dậy; mùa đông là Phục Âm (âm ẩn), then máy dần thu, dần cất.
Bốn Quý lấy Thìn đặt lên Mùi khởi tính. Mùa xuân Thìn Thổ bị Ất Mộc trong Mùi khắc, là kho bị phát tán, của đã tiêu; nói "không đúng đạo" là vì thuận thì hợp đạo, nghịch thì không theo đạo. Tuất là Thiên Khôi, bên trong chứa Tân Kim; mùa hạ Mùi Thổ là kho của Mộc đặt lên Tuất mà bị Tân Kim trong Tuất khắc, Tuất lại là kho Hỏa làm tiết khí Mộc; ấy là Mùi chuyển lên trên Khôi, là giao phó không đúng người. Tuất là kho Hỏa, Sửu là kho Kim; Hỏa đặt lên Kim thì giết Kim; tượng âm vốn nằm im không động, gặp Hỏa luyện thì có thế phát lên. Sửu là kho Kim, Thìn là kho Thủy; Sửu đặt lên Thìn thì Kim Thủy ngậm lẫn nhau, tượng âm chồng âm, lại là con gặp mẹ, nên gọi là thu cất.
Nếu tam hợp thuận (tam hợp: ba chi cách đều nhau hợp thành một cục ngũ hành) thì lẽ và thế tự nhiên: Thân Tý Thìn là Nhuận Hạ (Thủy cục, nước thấm xuống), lấy hòa thuận làm nghĩa; Dần Ngọ Tuất là Viêm Thượng (Hỏa cục, lửa bốc lên), lấy phát đạt làm tên; Hợi Mão Mùi là Khúc Trực (Mộc cục, cong và thẳng), cất người ngay, bỏ kẻ cong; Tỵ Dậu Sửu là Tòng Cách (Kim cục, theo sự đổi thay), bỏ cũ dựng mới; ba truyền là Giá Sắc (Thổ) thì ruộng đất ngưng trệ.
Tý là Thủy, Thân là đất sinh của Thủy, Thìn là kho Thủy; từ Thân đến Tý đến Thìn, lẽ thế tự nhiên, lẽ nào lại không hòa thuận? Ngày Giáp, Ất thì là sinh khí. Viêm Thượng thuận thứ tự, tự nhiên lửa ngùn ngụt đầy trời, giải như hòa thuận. Lại được Dịch Mã là Ỷ Quyền (dựa quyền), lợi tâu đối với vua. Phàm sự sống chết của Mộc là cong và thẳng; cất người ngay bỏ kẻ cong, chính là ý bỏ cong (?) hướng về thẳng. Kim có nghĩa đổi cũ, nói đổi cũ thì tự có thế dựng mới. Phàm xem được bốn chi Thổ, tuy gọi là Giá Sắc, vẫn phải ngẫm thuận nghịch, ngẫm bốn mùa, đoạn trên đã nói đủ.
Tý Thìn Thân là Xuất Kỳ, tự đổi mới, sửa lỗi; Ngọ Tuất Dần là Gián Khôi (?), bỏ nhà ra sân; Mão Mùi Hợi là Hợp Tòng, ta và người đều có lỗi, ôm giận; Dậu Sửu Tỵ là Hiến Nhận (dâng dao), xa gần đều bị thương; Thìn Thân Tý là Trình Đẩu, ngắm xem thiên tượng; Tuất Dần Ngọ là Đinh Mộ, hội tin tức ở nơi đất đai (?); Sửu Dậu Tỵ là Tàng Kim (giấu kim), nhân việc mà ẩn giấu; Mùi Hợi Mão là Tòng Cát, chờ thời mà động.
Nếu tam hợp nghịch thì việc chủ trái ngược: Thìn Tý Thân là Đặc Thuận (?), quý ở chỗ không vượt bậc; Tuất Ngọ Dần là Tựu Táo (đến chỗ khô), làm việc hợp đạo trung dung; Mùi Mão Hợi là Chính Dương, theo ý phát sinh; Sửu Dậu Tỵ là Pháp Cương, phòng uy thế túc sát (giết chóc lạnh lùng); bốn chi Thổ đi nghịch thì càng nên giữ chính đạo.
Cục Thủy đi nghịch mà nói "không vượt bậc" là muốn nó theo thuận và chính. Hỏa không thuận thì khô, nên phải sửa cho đúng bằng trung dung. Ngẫm chữ "theo" là nói nên theo lẽ sinh sôi gốc mà không thiên lệch về dương. Cương là sát khí, Kim nghịch thì sát khí càng thịnh, nên phải phòng túc sát. Thổ sinh được Kim, nếu sinh nghịch e còn chưa ra từ chính đạo, nên đặc biệt răn.
Tý Thân Thìn là Ngưỡng Huyền, giữ nỗi khốn rét lạnh đông cứng; Ngọ Dần Tuất là Chính Nghĩa, hiện hình mùa hạ đỏ rực; Mão Hợi Mùi là Tiên Xuân, chưa nảy mầm đã động trước, sai thời; Dậu Tỵ Sửu là Thao Hội, thời đã qua mới nhận, há chẳng lỡ (?); Thân Thìn Tý là Gián Thập, gom khí tốt vào trong lòng; Dần Tuất Ngọ là Hoa Minh, tỏ ánh sáng tinh anh ra ngoài trời; Hợi Mùi Mão là Chuyển Luân, nhân vấp ngã mà tự quay lại; Tỵ Sửu Dậu là Phản Xạ, ôm lòng sát phạt mà báo ơn.
Thiên Cương (Thìn) đặt lên bốn Trọng là Quan Cách, việc người tỏ ra mà chậm (?); Đăng Minh (tên tướng của Hợi) đặt lên (?) can chi ngày là Tụy Như (tụ hợp), sự tình hòa đẹp.
Mão, Dậu là cửa của mặt trời, mặt trăng; Tý, Ngọ là cửa của mặt trời, mặt trăng; Thìn, Tuất là sát La Võng (lưới trời lưới đất). Thìn đặt lên bốn Trọng là cửa bị ngăn cách, việc người sao thông suốt được? Tý, Ngọ là Quan (ải), Mão, Dậu là Cách (ngăn); đã là cửa ngõ của mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ, mà Tý, Ngọ lại là đất âm chết dương sinh, dương chết âm sinh, thì việc người một động một tĩnh, rời được cửa ngõ này sao? Nay bị sát La Võng ngăn cách, việc người há được hanh thông? Hợi là vị trí quẻ Càn, đặt lên can chi ngày là đức bao trùm trời tụ ở can chi ngày; thiên đức soi xuống, tình người tự nhiên hòa đẹp.
Sơ truyền là cửa khởi đầu, trung truyền là nơi dời đổi, mạt truyền là chốn quy kết.
Thái Công lập ba truyền, coi trọng nhất ở chỗ khởi đầu, quy kết ở mạt truyền.
Mạnh là thần còn ở trong nhà, Trọng là thần ở cửa, Quý là ứng ở bên ngoài.
Mạnh, Trọng, Quý là bàn chung, lẽ ấy không thuộc lệ của truyền. Mạnh là đất sinh, Trọng là đất vượng, Quý là đất kết quả; đây đúng là ý từ nhỏ đến rõ, từ nhỏ mà lớn.
Xem người đi xa: Thiên Cương đặt lên Mạnh thì chưa khởi hành, đặt lên Trọng thì đang nửa đường, đặt lên Quý thì đến ngay; vì Mạnh là non, Trọng là mạnh, Quý là già; Mạnh là đầu, Trọng là giữa, Quý là cuối, nên như vậy.
Sơ truyền sinh trung truyền, trung truyền sinh mạt truyền, gọi là Di Thất (bỏ mất), việc lâu dần suy đồi; mạt truyền sinh trung truyền, trung truyền sinh sơ truyền, gọi là Vinh Thịnh, được nhiều người tiến cử. Sơ khắc trung, trung khắc mạt là Điệt Phệ (cắn nhau liên tiếp), bị đám đông lừa ức; mạt khắc trung, trung khắc sơ là Tiếm Vong, chuốc lấy sự khinh nhục của người ngoài.
Tất Pháp nói: ba truyền sinh nối nhau thì có người tiến cử; trọng ở dưới sinh lên, không trọng ở trên sinh xuống. Đại để khí của sơ truyền cần không bị chia rẽ, dồn một lòng tụ lên can ngày mới tốt. Nếu sơ truyền sinh trung, mạt truyền thì khí giúp ta mỏng đi, nên việc lâu dần suy đồi. Chỉ khi mạt truyền sinh lên truyền trên, chuyên giúp ta, nên mới vinh thịnh. Lại nữa, trên khắc dưới là Điệt Phệ, dưới khắc trên là Giai Vong (?), bị đám đông xâm lấn lừa ức.
Ba truyền sinh can ngày thì trăm việc đều hợp; can ngày sinh ba truyền thì nguồn của hao tổn. Can ngày khắc ba truyền thì cầu của đáng mừng; ba truyền khắc can ngày thì đám quỷ (tai họa) khó chịu nổi. Sơ truyền khắc mạt truyền thì việc thành không; mạt truyền khắc sơ truyền thì việc thành được. Truyền gặp thê tài thì lợi ích nhiều; gặp phụ mẫu thì dồi dào sinh khí; gặp huynh đệ thì sinh chuyện miệng tiếng; gặp tử tôn thì phúc lộc đầy; gặp quan quỷ thì có hai đường: bệnh tật, kiện tụng thì đáng sợ, còn quan vị thì hiển đạt. Con truyền sang cha thì nghịch mà ngờ; mẹ truyền sang con thì thuận mà tiện. Ba truyền dữ thì mưu việc không thành, rốt cuộc không vui; ba truyền lành mà can chi ngày dữ, thì việc vẫn lành, thành được, chẳng phải ngại chút nào. Chi ngày truyền sang can ngày là người cầu ta; can ngày truyền sang chi ngày là ta cầu người.
Khóa Liên Như (ba chi liền nhau): truyền nghịch thì nhanh, truyền thuận thì chậm. Khóa Việt Tam Gián (ba chi cách nhau một chi): hướng về dương thì sáng, hướng về âm thì tối. Cho nên khóa Thuận Tam Gián: Hợi Sửu Mão là Minh Mông (mờ mịt), việc nhiều mờ ám; Tý Dần Thìn là Hướng Tam Dương (hướng về ba dương), dần mong sáng sủa; Sửu Mão Tỵ là Xuất Hộ (ra cửa), sấm xuân làm động loài vật ngủ đông; Dần Thìn Ngọ là Xuất Tam Dương, như cá chép vàng giữa sóng; Mão Tỵ Mùi là Nghênh Dương (đón dương), như chim loan phượng hót trên đồi cao; Thìn Ngọ Thân là Đăng Tam Thiên (lên ba tầng trời), như giao long gặp mây mưa; Tỵ (?) Mùi Dậu là Biến Doanh (đổi đầy), gọi là mùa màng tiếng thu; Ngọ Thân Tuất là Xuất Tam Thiên, như hạc kêu trên trời; Mùi Dậu Hợi là Nhập Minh (?) (vào chỗ tối), chủ lòng nhọc mà ngày càng vụng; Thân Tuất Tý là Thiệp Tam Uyên (lội qua ba vực), nên ẩn nơi núi rừng; Dậu Hợi Sửu là Ngưng Âm (âm đông đặc), nỗi lo không giải được; Tuất Tý Dần là Nhập Tam Uyên (vào ba vực), oan ức không bày tỏ được.
Khí của trời đất: phương đông nam thuộc dương, phương tây bắc thuộc âm. Từ Dần đến Dậu là ban ngày, từ Dậu đến Sửu là ban đêm. (Dần, Dậu, Sửu… là các địa chi. Địa chi là mười hai chữ Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi, dùng để chỉ giờ, tháng, phương hướng và các ô vị trí trên bàn quẻ.) Người ta mặt trời mọc thì làm việc, cùng mở ra với khí dương, nên hướng về dương thì sáng. Mặt trời lặn thì nghỉ, cùng khép lại với khí âm, nên hướng về âm thì tối. Người ta đi ngược là trở về, trở về thì nhanh; đi xuôi là rong ruổi, rong ruổi thì xa. Đó là lẽ tự nhiên. Nếu cả ba truyền đều nằm ở phương ban đêm thì há chẳng tối tăm sao? (Ba truyền, tức tam truyền, gồm sơ truyền, trung truyền và mạt truyền. Đó là ba chi rút ra từ bàn quẻ, cho biết lúc đầu, quá trình và kết cục của sự việc.)
Dần là chỗ "tam dương" (ba hào dương, ứng với tháng Giêng khi khí dương đã lên), mà các truyền trước sau đều chầu về nó, há chẳng sáng sủa sao? Mão là cửa ngõ, ra cửa thì hướng về dương, giống như tiếng sấm làm các loài nằm đông tỉnh dậy, khí dương thì đi xuống (?). Dần là đất tam dương, từ đây ra đi một mạch về hướng đông nam, gặp khí vượng của Thìn và Ngọ, nên biết là hanh thông nhanh chóng, đó là hình ảnh cá gặp nước. Ngọ là dương, Mão và Tỵ đón lấy nó, đúng là hình ảnh chim hạc kêu trên gò cao. Xem việc thì nên làm cho xong ngay (?), chậm một chút là hết khí.
Ngọ và Thân ở phương nam, là vị trí quẻ Càn theo Tiên thiên bát quái (cách xếp tám quẻ tương truyền do Phục Hy đặt, trong đó quẻ Càn tượng trưng cho trời đứng ở phương nam), nên gọi là trời. Thìn ở đông nam cũng là vị trí dương sáng. Gộp lại gọi là "ba tầng trời", leo lên đó nên có hình ảnh giao long gặp mây mưa. Chỉ có một chữ Tỵ đứng trước Ngọ, còn Mùi và Dậu thì đã đi về phía tây. Dương hết thì âm bắt đầu, khí mùa thu nghiêm ngặt tiến tới, muôn vật đã thành (?), nên gọi là "Lên ba tầng trời". Ngọ là chỗ dương đến cực điểm, còn Thân, Tuất thì đã trôi về Dậu. Câu "ở chỗ khuất mà con họa theo" (lấy ý Kinh Dịch, quẻ Trung Phu: chim hạc kêu ở chỗ khuất, con nó họa theo) là nói nghe tiếng mà không thấy hình.
Mùi, Dậu, Hợi thì khí âm đã thịnh. Phàm người lòng nhọc nhằn không ngơi đều thuộc về âm. Kinh Thư nói: làm điều lành thì lòng yên, ngày càng tốt đẹp; làm điều ác thì ngày càng nhọc, ngày càng vụng. Ranh giới giữa thiện và ác cũng chính là chỗ phân biệt âm và dương. Thân và Tý hợp thành thủy cục (bộ ba chi cùng hóa thành hành Thủy) nên có hình ảnh rừng cây. Tuất là đất, có hình ảnh núi. Ý nói người ở phương ban đêm giống như người ẩn dật giữ lòng ngay thẳng. Dậu, Hợi, Sửu đều ở vị trí ban đêm, là chỗ khí âm đọng lại, còn gì đáng lo hơn (?). Tuất và Dần thuộc hỏa cục, mà Tý là nước nằm ở phương bắc, đang lúc vượng, thành vực sâu, thì lửa cũng hóa thành… (?) (chữ bị khuyết). Vì thế gọi là "Vào ba vực sâu", co lại mà không duỗi ra được, toàn là ý tối tăm.
Người bàn về phép Nhâm (Lục Nhâm: một môn bói toán cổ của Trung Hoa, lấy giờ và ngày xem quẻ để lập bàn trời, bàn đất, bốn khóa, ba truyền rồi đoán việc) ắt phải hiểu rõ lẽ của ngũ hành (năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ, sinh nhau và khắc nhau), phân biệt rõ âm và dương, ngày và đêm, lên và xuống, sáng và tối, thịnh và suy, hiện và ẩn.
Còn như các khóa "ba truyền cách quãng đi ngược" (tức nghịch gián truyền: ba truyền đi lùi, mỗi truyền cách nhau một chi), thì: Hợi–Dậu–Mùi gọi là "Thời độn" (lánh đời theo thời), không có ý ra khỏi chỗ ẩn. Tuất–Thân–Ngọ gọi là "Bội lệ" (ngang trái), có lòng truy hối. Dậu–Mùi–Tỵ gọi là "Lệ minh" (gắng theo sáng): ra vào làm việc đều được tiện. Thân–Ngọ–Thìn gọi là "Ngưng dương" (dương tụ lại): động hay dừng đều không trái lòng. Mùi–Tỵ–Mão gọi là "Hồi minh" (quay về chỗ sáng), có lợi khi đi xa lâu dài. Ngọ–Thìn–Dần gọi là "Cố tổ" (ngoái nhìn về tổ), vui vẻ hòa bình.
Tỵ–Mão–Sửu gọi là "Chuyển bội" (ngang trái mà xoay chuyển), ở giữa lành và dữ. Thìn–Dần–Tý gọi là "Thiệp nghi" (lội vào chỗ ngờ vực), là con đường họa phúc đều có hai mặt. Mão–Sửu–Hợi gọi là "Đoạn giản" (khe suối đứt đoạn), nghĩa và lợi phân biệt rõ ràng. Dần–Tý–Tuất gọi là "Minh dương" (dương chìm vào chỗ tối), người lành coi đó là báu. Sửu–Hợi–Dậu gọi là "Cực âm", như trăng khuất sau núi tây. Tý–Tuất–Thân gọi là "Yển kiển" (khó khăn trắc trở), như ngựa phi trên đường sạn đạo (đường gỗ bắc men vách núi hiểm).
Hợi–Dậu–Mùi truyền ngược: Hợi lánh vào Dậu, Dậu lánh vào Mùi, có ý lui về ở ẩn. Tuất và Ngọ thuộc hỏa cục, ở giữa xen một chữ Thân, trái lại thành thế khắc (Hỏa khắc Kim), không hòa hợp với nhau, nên gọi là "Bội lệ". Từ Dậu đến Mùi, Dậu có hình ảnh quay lưng chỗ tối mà theo chỗ sáng; gọi là "Lệ minh" là nói gắng sức để theo sự sáng. Thân, Ngọ, Thìn đều ở vị trí dương phương đông nam, nên gọi là dương ngưng tụ, vì thế đi hay dừng đều như ý. Ngọ là sáng, Mùi, Tỵ, Mão vòng quanh mà hướng về nó, nên có lợi khi đi xa lâu dài. Lửa Ngọ sinh ra ở Dần, ba truyền Ngọ–Thìn–Dần có ý ngoái nhìn về mẹ. "Hòa bình" là nói được nơi sinh ra mình mà đi theo (?).
Tỵ–Sửu–Dậu là kim cục, là lệnh ngang trái của sát khí. Trung truyền không dùng Dậu mà dùng Mão, đó là cái ngang trái đã xoay chuyển; xoay chuyển thì lành. Nhưng vẫn chưa lìa khỏi sát khí, nên cũng chủ việc dữ, vì thế ở giữa hai đằng. Thìn–Tý là thủy cục, trung truyền gặp Dần, tuy có lội vào chỗ đọng (?) nhưng không chìm xuống vực, chỉ vì hai cục không thuần nhất nên gọi là họa phúc hai mặt.
Kinh nói: "Khe đứt làm sao lội qua, đó là lúc mất trước quên sau. Người quân tử nên lui khỏi chức, kẻ tiểu nhân ắt phải buồn." Vì Hợi là nước, Sửu và Mão có ý như cầu bắc qua (?), ý nói khó tiến. Cao cao thấp thấp, nghĩa và lợi há chẳng rõ ràng sao? Dần–Tuất là hỏa cục, trung truyền gặp Tý, dương chìm vào biển tối, đó là ý ôm của báu mà không đem ra. Sửu, Hợi, Dậu đều là phương ban đêm, không thấy ánh sáng. Tý–Thân–Thìn là thủy cục, ở giữa xen một chữ Tuất (?) là đất, nước quẻ Khảm gặp hiểm (quẻ Khảm tượng nước, chủ hiểm nạn), há phải đường bằng phẳng?
Nếu là khóa "liền chùm đi thuận" (tức thuận liên như: ba truyền là ba chi liền nhau, như rễ cỏ tranh nhổ lên kéo theo cả chùm), lấy Hợi mà đi thuận, thì: Hợi–Tý–Sửu là "Long tiềm" (rồng ẩn), ánh dương ở dưới, uổng ôm tài báu mà để nước rối ren (lấy ý sách Luận Ngữ: có tài mà không ra giúp đời). Tý–Sửu–Dần là "Hàm xuân" (ngậm khí xuân), khí hòa tích bên trong, chớ khoe ngọc để mong bán (chớ khoe tài để cầu được dùng). Sửu–Dần–Mão là "Tương thái" (sắp thông suốt), có tiếng tăm mà chưa được lợi thật. Dần–Mão–Thìn là "Chính hòa", thi thố mưu lược và quả được ơn trên soi đến.
Mão–Thìn–Tỵ gọi là "Ly tiệm" (dần đến chỗ sáng), lợi việc làm khách nơi nhà vua (lấy ý Kinh Dịch, quẻ Quán: được vua tiếp đãi như khách quý). Thìn–Tỵ–Ngọ là "Thăng giai" (bước lên bậc thềm), được tận mắt chiêm ngưỡng vẻ sáng của nước lớn. Tỵ–Ngọ–Mùi là "Cận dương" (gần mặt trời), danh và thực đi đôi với nhau. Ngọ–Mùi–Thân là "Lệ danh" (danh vẻ vang), uy quyền riêng mình thịnh. Mùi–Thân–Dậu là "Hồi xuân", như ngọn đèn tàn lúc nửa đêm. Thân–Dậu–Tuất gọi là "Lưu kim" (kim chảy), như phi ngựa trên cầu phủ sương. Dậu–Tuất–Hợi là bỏ cũ theo mới, kẻ tiểu nhân tiến lên, người quân tử lui về. Tuất–Hợi–Tý là "Ẩn minh" (ánh sáng ẩn đi), việc riêng thì lành, việc công thì dữ.
Mười hai khóa liền chùm này, đem so với cả đời của tiên sư Khổng Tử, đại khái cũng không vượt ra ngoài.
Hợi, Tý, Sửu đều ở phương ban đêm, hoàn toàn không có khí dương, nên gọi như thế, tức là ý "rồng ẩn chớ dùng" trong Kinh Dịch, quẻ Càn. Tý–Sửu–Dần đã được khí dương mà chưa thông suốt, vẫn nên giấu tài nuôi dưỡng, chớ đem ra dùng. Dần là "tam dương khai thái" (ba hào dương mở ra vận thông suốt, ứng tháng Giêng đầu xuân); lúc này từ Sửu mới bắt đầu bước vào, tuy có tiếng là sắp hưng thịnh nhưng công nghiệp vẫn chưa thành. Dần–Mão–Thìn là lúc ngày mới bắt đầu, đúng là dịp người quân tử hướng về chỗ sáng mà cầu việc trị nước. Mão–Thìn–Tỵ áp sát lửa Ly (quẻ Ly tượng lửa, ánh sáng), đó là người quân tử làm khách nơi triều vua.
Ngọ là chính dương, có hình ảnh bậc thềm thái bình; từ Thìn, Tỵ bước lên đó, há chẳng phải là chiêm ngưỡng vẻ sáng sao? Ngọ là ngôi vua dương sáng, Tỵ và Mùi đứng gần, vua tôi cùng một đức, là hình ảnh công thành danh toại. Ngọ–Mùi–Thân là hình ảnh vua sáng đang ngôi, nắm quyền cai quản kẻ dưới. Mùi–Thân–Dậu thì khí đông nam đã tắt, vì thế ví như ngọn đèn tàn để răn. Thân–Dậu–Tuất là đất Kim, khí giết chóc nghiêm ngặt, còn gì hiểm bằng? Nói "phi ngựa trên cầu phủ sương" là để chỉ sự nguy. Dậu–Tuất–Hợi toàn là phương ban đêm, là lúc đạo tiểu nhân lớn lên, đạo quân tử tiêu đi. Tuất–Hợi–Tý lấy sáng tối mà phân việc công việc riêng; nếu xem việc trốn chạy, trộm cướp thì lại nên dùng phương ban đêm.
Từ đông nam đến tây bắc, từ chỗ sáng của Ly dần vào chỗ tối tăm. Nghĩa của các khóa liền chùm và cách quãng chính là từ chỗ tiêu và lớn, đầy và vơi mà suy ra. Đại để, từ tối mà ra sáng thì sinh sôi, tiến lên; từ sáng mà vào tối thì suy bại, lui về, hối hận. Không thể không xét kỹ ý nghĩa ấy.
Nếu là khóa liền chùm đi ngược, từ vị trí Hợi suy ngược lại, thì: Hợi–Tuất–Dậu là "Hồi âm" (quay về âm), trong lòng ôm điều riêng tư mờ ám. Dậu–Tuất–Thân (?) là "Phản giá" (quay xe), chủ việc đi theo đường sát phạt. Dậu–Thân–Mùi gọi là "Xuất ngục" (ra khỏi ngục), chủ việc lìa bỏ đám người xấu mà vượt khỏi bầy, kẻ xa thành thân mà kẻ thân thành xa. Thân–Mùi–Ngọ gọi là "Lăng âm" (lấn lên âm), đi chỗ hiểm mà cầu may, yên hóa nguy mà nguy hóa yên.
Mùi–Ngọ–Tỵ là "Tiệm hy" (dần dần sáng ra (?)), thoát khỏi chỗ phàm tục mà dần vào chỗ cao sáng. Ngọ–Tỵ–Thìn (?) gọi là "Đăng dung" (được cất nhắc), bỏ thân ếch ngồi đáy giếng mà bay lên cung trăng. Tỵ–Thìn–Mão gọi là "Chính kỷ" (sửa mình cho ngay), người và vật đều hanh thông. Thìn–Mão–Dần là "Phản chiếu" (ánh sáng chiếu ngược lại), ra làm hay ở ẩn đều lợi. Mão–Dần–Sửu là "Liên phương" (hoa thơm nối nhau): khi có điều hối lận (hối hận và hổ thẹn, tức điều xấu nhỏ) thì nên biết hết vận bĩ ắt đến vận thái (hết khốn cùng thì đến hanh thông). Dần–Sửu–Tý là "Du hồn" (hồn lang thang), gặp điều dữ, ngồi nhìn việc vừa thành đã bại. Sửu–Tý–Hợi là "Nhập mộ" (vào mồ), có dáng thu cất. Tý–Hợi–Tuất là "Trùng âm" (âm chồng lên âm), là thế yên ổn (?), thà cam chịu suốt đời (?).
Từ Hợi lùi về Tuất, từ Tuất lùi về Dậu, toàn là khí âm làm chủ, có thể đoán được điều cất giấu trong lòng người. Tuất–Dậu–Thân là đất sát phạt. Xưa Tôn Tẫn (quân sư nước Tề thời Chiến Quốc) xem được khóa này, chưa đến kỳ hạn đã bị chặt chân mà quay về, nên có tên như thế. Tuất là đất lao ngục; Dậu không hướng về Tuất mà hướng về Thân, đó là ra khỏi ngục, không làm bạn với đám xấu của Tuất mà đi về tây nam, nên những kẻ vốn thân lại thành xa, kẻ vốn xa lại thành thân.
Thân là âm mà Mùi, Ngọ lấn lên nó, âm dương giao tiếp nhau, đó là then chốt của yên và nguy. Tỵ sáng ra (?) mà Ngọ, Mùi dần dần đi vào, là ý thoát cảnh phàm mà vào chỗ cao sáng. Ngọ–Tỵ–Thìn đi ngược; trong Mùi có sao Tỉnh (Tỉnh nghĩa là giếng, một trong hai mươi tám chòm sao), Ngọ đi ngược hướng về Tỵ, trong Tỵ có con cóc (theo truyền thuyết, con cóc sống trên mặt trăng), đó chính là cung trăng. Tỵ rộng lớn, có hình ảnh sửa mình cho ngay. Từ Tỵ đến Thìn, Mão, sửa mình cho ngay rồi sửa vật cho ngay, người và vật đều về chỗ thông đạt. Trong Dần có lửa mới sinh (Hỏa trường sinh ở Dần), Thìn và Mão quay lại theo nó, đó là ánh sáng chiếu ngược lại.
Dương sáng đứng kề nhau, ra làm hay ở ẩn đều tự có lợi; nhưng phát tiết quá mức thì bên trong trống rỗng, trái lại thành điều đáng hổ thẹn. Nay đem Dần, Mão quy về Sửu, như tỉa cành mà quay về gốc, mới là hình ảnh vận thái đến. Khí dương của Dần đang lúc nên vươn ra, lại đi vào chỗ âm cực của Sửu, nên mọi việc không lợi. Hồn thuộc dương, phách thuộc âm; trời tối thì vào nghỉ ngơi (lấy ý Kinh Dịch, quẻ Tùy), trăm việc đều thu cất. Người xem gặp khóa này thì thà giữ chí đến suốt đời, lặng lẽ chờ đợi mà không dám tiến.
Cục có ý tiến và lui, khí có chỗ khác nhau giữa vượng và tuyệt. Suy và mộ đều đoán chung là lui; thai và sinh là khí tiến, không có gì đáng lo. (Suy, mộ, thai, sinh, vượng, tuyệt là các giai đoạn trong vòng mười hai trường sinh, nói ở đoạn sau.) Khí lui thì việc lành thành dữ, việc dữ trái lại thành lành. Khí tiến thì người đang yên càng yên, người đang nguy càng nguy.
Mười hai giai đoạn trường sinh là để mô phỏng lúc đầu và lúc cuối của đời người (vòng trường sinh gồm: trường sinh, mộc dục, quan đới, lâm quan, đế vượng, suy, bệnh, tử, mộ, tuyệt, thai, dưỡng — tả sự sinh ra, lớn lên, thịnh, suy, chết rồi lại thai nghén của mỗi hành). Phải nói từ chỗ "thai": thai là còn trong bụng mẹ; "dưỡng" là lúc sắp sinh; "trường sinh" là từ lúc mới sinh mà dần dần lớn lên. Lẽ ra nên tiếp ngay "quan đới" (đội mũ, tức trưởng thành), sao lại có "mộc dục" (tắm gội)? Vì khí ngũ hành không bị dồn nén thì không vươn ra được, không ngưng tụ thì không tỏa ra được. Đó đúng là ý quẻ Phục (quẻ chỉ có một hào dương mới sinh dưới năm hào âm) dạy giữ yên lặng để nuôi khí dương còn yếu. Chút sức sống ấy nếu không qua một phen đóng kín cất giấu ở chỗ mộc dục, thì làm sao được quan đới, rồi "lâm quan" (ra làm quan, sức đang mạnh), rồi "đế vượng" (cực thịnh)?
Đến chỗ đế vượng thì sự nghiệp một đời đã đến hết mức, suy, bệnh, chết là lẽ tất nhiên. Đến sau "mộ" (nằm trong mồ) thì có thể nói chuyện thai được rồi, sao lại thêm một chữ "tuyệt"? Vì không sinh thì không có; tháng Mười thuần âm làm sao có được một khí dương sinh ra? Tuyệt chính là chỗ giao nhau giữa chết và sống thay đổi cho nhau, là ngã rẽ giữa người và ma. Nghĩa của khóa tuy nói ngũ hành, nhưng thật ra chữ nào cũng sát với việc người. Ngẫm kỹ hai chữ "tiến" và "lui" (?), đều phân biệt ở năm chữ vượng, tướng, hưu, tù, tử (năm trạng thái mạnh yếu của mỗi hành theo mùa: vượng là đang làm chủ, rất mạnh; tướng là được sinh, sắp mạnh; hưu là nghỉ, đã qua thời; tù là bị giam, bị chế; tử là chết, yếu nhất). Đại để, khí lành tiến thì tụ lại; nếu tan thì điều lành không còn lành nữa. Khí lui thì tan; tan thì điều dữ không còn dữ nữa.
Khóa liền chùm đi thuận mà gặp không vong (xem giải nghĩa ở dưới), gọi là "Tiếng vọng hang trống", lui thì lành, tiến thì không nên. Khóa liền chùm đi ngược mà gặp không vong, gọi là "Hụt chân rơi vào không vong", nên giữ theo thời, không được lui. Các khóa cách quãng cũng có duyên do riêng: bốn khóa và ba truyền đều là sáu dương thì lợi việc công (bốn khóa, tức tứ khóa, là bốn cặp chi lập ra từ can ngày và chi ngày trên bàn quẻ); đều là sáu âm thì lợi dùng mưu kín; nửa âm nửa dương thì xét theo tình và thế; âm nhiều dương ít thì lấy lý mà suy.
Dương là đức, âm là hình (đức là ân lành, hình là trừng phạt); âm theo chồng, dương tự đứng riêng. Quý là âm (?), Đinh chủ động; đóng lại là chết, động là sống.
Tý, Ngọ, Mão, Dậu phần nhiều là nơi năm can âm gửi vào (?), mà nói rằng đức theo về dương. Can (mười can: Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) đứng ở bốn vị trí "mạnh" (tứ mạnh: Dần, Thân, Tỵ, Hợi — các chi đầu mùa), như lộc của Giáp ở Dần, lộc của Ất ở Mão (lộc: chỗ can được hưởng phúc, có của ăn). Giáp hợp với Kỷ, nên lấy Dần làm đức lộc; Ất thì hợp với Canh, nên theo Thân của Canh làm đức. Các can khác cũng theo lệ ấy. Quý là nước, tính chảy xuống; gặp lúc ở cuối tuần (tuần là mười ngày từ Giáp đến Quý; can Quý đứng cuối tuần) gọi là "bế khẩu" (ngậm miệng), là nói khí nước ở trên, không mở miệng được. Ví như người ở trong nước, một khi ngậm miệng thì không sống được. Tính của lửa Đinh chủ dương, chủ động, là hình ảnh của sự sống, đúng là trái ngược với Quý.
Không vong là thần làm hao tán: ở sơ truyền là chém đầu, ở trung truyền là gãy lưng, ở mạt truyền là chặt chân. Thìn và Tuất là sát giăng lưới (thiên la địa võng: lưới trời, lưới đất). Ở trên chi ngày thì là lật tổ, ở trên can ngày là phá trứng, ở chỗ phát dụng (sơ truyền, chỗ khởi phát việc) thì là giăng lưới giữa ngã đường (?).
Không vong là "Thiên trung sát" (sát ở giữa trời). Người ta chỉ biết tuần không là chỗ mười can không đi tới (mỗi tuần mười ngày, mười can phối với mười chi, còn thừa hai chi không có can phối — hai chi ấy gọi là tuần không, tức không vong), mà không biết chỉ có chỗ trống rỗng mới khởi được biến hóa, đây đúng là chỗ giữa của trời, nên gọi là Thiên trung sát. Trong phép số, hễ gặp không vong thì không được nói ngay là xấu, phải xét kỹ mới thấy rõ thực hư. Khí của Thiên cương (tên gọi chi Thìn) cổ động muôn vật đi ra, khí của Thiên khôi (tên gọi chi Tuất) thu muôn vật đi vào; "sát giăng lưới bốn mùa" là nói một mẻ lưới không sót gì. Ở trên can ngày, chi ngày (can và chi của ngày xem quẻ; can ngày tượng trưng cho người xem, chi ngày tượng trưng cho nhà cửa, sự việc) là chỗ tĩnh, nên là lật tổ, phá trứng; ở chỗ phát dụng là chỗ khởi động, nên là giăng lưới ngã đường, ý nói vừa đi là bị vướng.
Nếu năm mệnh (hành niên và bản mệnh của người xem, tức tuổi và năm sinh) đứng trên Khôi, Cương (Tuất, Thìn) thì cái động hóa tĩnh, cái tĩnh hóa động. Can chi ngày gia lên Mão, Dậu thì cái đang lìa sẽ hợp, cái đang hợp sẽ lìa.
"Đứng" là nói thần mà năm mệnh cưỡi lên đứng trên Thìn, Tuất của địa bàn (bàn đất: mười hai chi xếp cố định theo phương vị; bàn trời, tức thiên bàn, là mười hai chi xoay chồng lên trên tùy giờ xem), chứ không phải Thìn, Tuất là năm mệnh.
Thìn, Tuất, Mão, Dậu đều có ý lay động; có điều Thìn và Mão là khí dương động mà ra, Tuất và Dậu là khí âm động mà ra.
Ba truyền toàn là tử tôn thì không cầu của mà của tự đến; toàn là phụ mẫu thì không lo thân mà thân tự yên; toàn là thê tài thì phụ mẫu bị khắc hại; toàn là quan quỷ thì huynh đệ gặp tai họa. (Đây là lục thân, xác định theo quan hệ sinh khắc với hành của can ngày: cái can ngày sinh ra là tử tôn — con cháu; cái sinh ra can ngày là phụ mẫu — cha mẹ, cũng chỉ văn thư; cái can ngày khắc là thê tài — vợ và tiền của; cái khắc can ngày là quan quỷ — quan chức, cũng chỉ tai họa; cái cùng hành là huynh đệ — anh em, bạn bè.)
Sách Tất pháp (tức "Đại Lục Nhâm Tất pháp phú", sách tóm các phép đoán của môn Lục Nhâm) nói: "Sáu hào hiện ra một loại thì phải đề phòng cái nó khắc", chính là ý này.
Thấy khắc mà không khắc là theo kẻ quỷ giặc: như ngựa đến sát bờ vực mà ghìm cương lại. Thấy sinh mà không sinh: như chim hết thì cất cung, thỏ chết thì nấu chó săn (ý nói xong việc thì người giúp mình bị bỏ). Thấy cứu mà không cứu thì tai họa phải tự chịu, như chim yến chim sẻ làm tổ trên nóc nhà mà không biết nhà sắp cháy. Thấy bị trộm mà không mất thì gốc rễ không hao, nên biết đó như chim phượng làm tổ trong bụi gai.
Phàm thấy thần khắc thì phải xem kỹ chỗ nó đứng. Nếu là đất sinh nó thì nó mải quyến luyến chỗ sinh mà không đến khắc ta; nếu là chỗ khắc nó thì nó tự bị khắc, không khắc được ta. Ba câu dưới đều xem như thế. Như người đến bờ vực cao mà còn ghìm được cương, thì nguy mà không nguy. "Chim hết thỏ hết" là nói ơn người làm cho ta nay đã cạn. Yến sẻ làm tổ trên nhà mà không biết nguy sắp đến, là thần cứu không có sức. "Bụi gai" để giải chữ "trộm", "chim phượng làm tổ" là ý bị trộm mà không mất.
Bốn câu này không được xem một cách cứng nhắc; nên biết là có lòng mà không có sức, ắt có tiếng tăm hão làm người ta sợ hão, mừng hão, rồi sau đó tan đi không còn dấu vết.
Trong chỗ hợp mà có sát thì như trong mật giấu thạch tín. Sát gặp không vong thì như đói được ăn mận ngọt. Giao xa (can ngày và chi ngày giao nhau: thần trên can ngày quan hệ với chi ngày, thần trên chi ngày quan hệ với can ngày) mà vào chỗ trường sinh thì hết khổ đến sướng; giao xa mà ngồi ở cung hình, hại (hình và hại là các quan hệ làm tổn thương nhau giữa các chi) thì trong may có rủi.
Trong lành có dữ, trong dữ có lành, phải xét kỹ đường đi của can và chi, chỉ ở chỗ trên dưới chiếu vào nhau, nên gọi là giao xa. Ở chỗ này hình, xung (hai chi đối nhau trên vòng mười hai chi), khắc, hại rất quan trọng. Hai câu về giao xa có lẽ chỉ việc giao xa đứng trên chỗ trường sinh hay hình hại của địa bàn; ngẫm chữ "vị" (chỗ) và chữ "cung" thì tự thấy, nếu không thì trùng với đoạn dưới.
Trước sinh sau khắc thì vui quá hóa buồn. Kiếp sát vào chi ngày thì họa nổi lên ngay trong nhà.
"Vui quá hóa buồn" tức ý "trong vui có buồn" của Tất pháp. Kiếp sát (một loại thần sát chủ cướp đoạt, tai họa), như ngày Hợi, Mão, Mùi thì kiếp sát ở Thân, ứng nghiệm rất nhanh. "Trong nhà" (nguyên văn: bức bình phong trong nhà) là ứng với chữ "chi ngày".
Thần tướng ở can chi ngày giao hội nhau thì như rồng hổ tụ hội lúc tốt lành sáng sủa (?); thần tướng ở can chi ngày khắc nhau thì như vượn và hạc tranh tổ trăng gió. (Thần tướng: "thần" là mười hai chi của thiên bàn, "tướng" là mười hai thiên tướng — mười hai vị thần như Quý nhân, Thanh long, Bạch hổ… xếp lên thiên bàn.)
Rồng hổ là dáng hợp khí, vượn hạc là dáng không hợp khí; dùng để chỉ giao sinh và giao khắc có thể nói là rất sát.
Giao xa vào mộ thì câm và mù cả hai mắt; giao xa xung hình thì bại liệt, ngây dại, nghẹn tắc.
Câm và mù đều hợp với chữ "mộ"; bại liệt hợp với chữ "hình, xung". Có thể thấy phàm đoán đều phải theo loại của nó.
Ất, Mậu, Kỷ, Tân, Nhâm cùng với bốn chi trọng (?) gọi là "Cửu xú" (chín điều xấu), trời đất giáng tai ương. Khí chết, tuyệt, hưu, tù gia lên can chi ngày gọi là "Nhị nan" (hai cái khó), vợ chồng trở mặt nhau.
Phàm các ngày Mậu Tý, Mậu Ngọ, Nhâm Tý, Nhâm Ngọ, Ất Mão, Ất Dậu, Kỷ Mão, Kỷ Dậu, Tân Mão, Tân Dậu mà Đại cát (tên gọi chi Sửu) lại gia lên trên Tý, Ngọ, Mão, Dậu của can chi ngày, thì là quẻ Cửu xú thật. Vì Ất là ngày sấm chớp bắt đầu động, là chỗ chấn động không yên. Mậu, Kỷ là ngày các thần xuống ngôi; Mậu, Kỷ là Khôn (quẻ Khôn tượng đất), khí trong trẻo của các thần hợp đức với Càn (trời), chuyển vào phương Khôn, nên gọi là xuống ngôi. Nhâm là chỗ ba thứ sáng (mặt trời, mặt trăng, sao) không chiếu tới; lộc của Nhâm ở Hợi, sáu âm đã đủ, ánh sáng mặt trời mặt trăng đến đây bị giảm.
Tân là chỗ giết vật ở phương tây, sao lại còn ở trên bốn chi trọng là chỗ cực âm (tứ trọng: Tý, Ngọ, Mão, Dậu — các chi giữa mùa). Đại cát là chủ của các thần mười hai cung, là nhà gốc của Quý nhân, nên gọi là "Tinh kỷ" (mối giềng các sao), các sao đều chầu về sao Đẩu; nay lại gia lên chỗ cực âm của bốn chi trọng, nên là Cửu xú. "Cửu" (chín) là số dương; "xú" (xấu) là nói cái xấu của dương. "Nhị nan" đúng là ứng với hai chữ vợ chồng.
Trên dưới lục hợp (sáu cặp chi hợp nhau: Tý–Sửu, Dần–Hợi, Mão–Tuất, Thìn–Dậu, Tỵ–Thân, Ngọ–Mùi) thì chủ và khách hợp nhau; trên dưới hình hại thì kẻ oán thù gặp nhau. Dẫn trước theo sau can chi ngày gọi là "dùng mối", nhà ắt hưng, người ắt vượng. Đầu là can, cuối là chi, gọi là "Hồi hoàn" (vòng quay lại), việc thành thì lành, việc tan thì dữ.
Chi năm của trai và can năm của gái hợp nhau thì về sau thành hôn. Chi ngày gia lên La (lưới trời) và can ngày gia lên Võng (lưới đất) thì khéo hóa vụng. Thái dương (tức Nguyệt tướng: vị thần chủ của tháng, ứng với vị trí mặt trời, dùng đặt lên giờ xem để lập thiên bàn) chiếu Huyền vũ thì nên bắt trộm cướp. Nguyệt tướng gia lên chi ngày thì nhà cửa rạng rỡ. Khôi (Tuất) vượt qua Thiên môn (cửa trời, tức Hợi) thì đi đường nhiều trở ngại. Cương (Thìn) lấp Quỷ hộ (cửa quỷ, tức Dần) thì việc gì cũng mặc sức mưu tính.
Ý nghĩa mấy câu này giống như trong Tất pháp.
Đã định được bốn khóa và ba truyền thì tiếp đó xem thần và tướng. Quý nhân là chủ của trăm thần, đắc vị thì là phúc, thất vị thì là tai ương. Đằng xà là thần thấp hèn, vượng tướng thì có chuyện quái lạ, hưu tù cũng chủ lo sợ. Chu tước chủ văn thư, cũng chủ hình phạt, giết chóc, gièm pha, cãi cọ. Bạch hổ chủ đường sá, lại là kiện tụng quan trường, bệnh tật, chết chóc. Câu trần chủ việc chậm trễ, dây dưa; bị tù thì chủ kiện tụng, vượng thì chủ sinh sôi. Huyền vũ là thần trộm cướp, hao hụt; hưu thì mất người, vượng thì mất của.
Lục hợp chủ hôn nhân, hòa hợp; đàn bà gặp phải thì là tư thông. Thái thường chủ rượu thịt, áo xiêm; quan võ xem gặp thì được cất nhắc. Thanh long chủ tiền của; quan văn gặp thì được ơn sủng. Thiên hậu tuy chỉ đàn bà, nhưng thường dân gặp được cũng chủ hanh thông tốt đẹp. Thiên không chủ tôi tớ, chuyện hoang đường dối trá; Thái âm chủ mờ ám không rõ ràng.
Thái Công (?) trước kia chỉ dùng mười hai thiên tướng, về sau thấy vị trí Sửu là tinh của đất Kỷ, là then chốt của sao Bắc Đẩu, là chỗ khí hóa của mười hai cung chầu vào, nhân đó thêm một vị gọi là Thiên ất quý nhân; Quý nhân tức là Sửu. Năm vị phía trước dẫn đường, sáu vị phía sau đi theo, trong đó chia văn võ, sang hèn, nam nữ: như Thiên hậu là vợ Quý nhân, Thái âm là thiếp của Quý nhân, Thiên không và Đằng xà đều là tôi tớ của Quý nhân, Thanh long và Chu tước là quan văn, Thái thường và Câu trần là tướng võ — điều này không thể không biết.
Đằng xà thuộc quẻ Tốn (tượng gió), gió lửa lay động không yên, nên chủ sợ hãi ngờ vực. Chu tước (?) phòng lửa, ngoài sáng trong tối, nên gọi là gièm pha; lửa sắc đỏ, nên chủ hình phạt giết chóc. Bạch hổ ở phương Khôn, nên chủ đường sá; lại là Thân kim giết vật, nên chủ việc quan, bệnh tật. Câu trần là Thìn, muôn vật đến đây mầm vừa nhú, vỏ vừa nứt mà chưa vươn ra được, là hình ảnh chậm trễ dây dưa. Huyền vũ là nước Hợi, riêng tư mờ ám nên hao hụt. Lục hợp là ý hòa hợp, đàn bà há nên hòa hợp riêng tư?
Mùi nghĩa là vị (mùi vị), ý nói vật đến tháng này mới bắt đầu thành vị, nên gọi là rượu thịt; "áo xiêm" là nói gai, bông, tơ, lụa đều đến tháng này mới xong xuôi. Gọi là quan võ, vì kim do Tỵ, Ngọ sinh ra, được đất Mùi thì khí cứng sắc tụ đủ, đến Thân mới hiện ra kim thuần, có thể thấy kim trong Mùi tự vượng, nên là quan võ. Dần là ba dương mở vận thái, gọi là Thanh long, đúng là ứng với đức văn võ. Tiền của trong đời, lành dữ, khách quý, sống chết, tang tế, sang hèn, tôn ti, nam nữ, già trẻ, việc nào thiếu được nó? Cho nên thuộc về Thanh long, ý nói biến hóa khôn lường. Thiên hậu có ý ân trạch, nên cũng nói là hanh thông tốt đẹp. Thiên không là dối trá, Thái âm là riêng tư, đúng vậy.
Dần là Công tào, chủ đồ gỗ, văn thư. Thân là Truyền tống, chủ đường đi, tin tức. Mão là Thái xung, chủ rừng cây, thuyền xe. Dậu là Tòng khôi, chủ dao kiếm, tôi tớ. Thiên cương (Thìn) là kiện tụng, kiêm chủ chết chóc tang ma. Tuất là Thiên khôi, là lừa dối, hoặc gọi là ấn tín (ấn và dây đeo ấn của quan). Tỵ là Thái ất, chủ kinh sợ quái lạ, điên cuồng. Hợi là Đăng minh, chủ riêng tư, khóc lóc. Ngọ là Thắng quang, chủ kiện tụng quan trường kéo dài. Tý là Thần hậu, chủ gian dâm, đàn bà. Sửu là Đại cát, chủ nguyền rủa, oán thù. Mùi là Tiểu cát, chủ rượu chè ca hát, thuốc men. (Đây là tên gọi của mười hai Nguyệt tướng, tức mười hai chi trên thiên bàn.)
Thìn cưỡi Quý nhân, hợp với lộc, là sai dịch nơi cửa quan; gặp Mã (dịch mã: thần sát chủ đi lại, di chuyển) thì là người làm việc công phải chạy ngược chạy xuôi. Tuất gặp không vong và lộc, đứng trên chi mạnh, là lính canh nơi biên giới (?); gặp Đinh (độn can Đinh, chủ động) thì là kẻ trốn chạy khỏi trận. Đại cát, Tiểu cát làm Câu trần thì tranh giành ruộng đất. Thiên khôi, Tòng khôi làm Lục hợp thì tôi tớ bỏ trốn. Tòng khôi nếu cưỡi Huyền vũ, Lục hợp thì vợ hoặc thiếp có thai. Truyền tống gặp Thanh long thì con cháu hao tổn tiền của. Thắng quang nếu gặp Thiên mã thì ắt hỏi về người đi xa. Thái ất nếu gặp Bạch hổ thì trong nhà nhiều bệnh tật.
Mùi gặp Thiên hậu thì đàn bà gian dâm. Sửu hợp với Quý nhân, Thái thường thì sắp có thêm tiền của, việc vui. Thiên không đến Dậu thì tôi tớ trong nhà bỏ đi. Thái thường gặp Đăng minh thì có rượu thịt với người thân bạn bè. Thìn, Tuất gặp Thiên không, Huyền vũ thì tôi tớ bỏ trốn. Tiểu cát chỉ gặp Lục hợp thì là lễ cưới hỏi.
Trên Thìn vốn không có Quý nhân; nếu Thiên ất đứng trên Thìn của địa bàn thì sang mà không sang; nếu hợp lộc của can ngày thì là sai dịch nơi cửa quan, chỉ được ăn bổng của công mà thôi; lại mang dịch mã của ngày thì là người làm việc công phải chạy vạy. Tuất gia Thiên không là hình ảnh người lính; đứng trên chi mạnh mà là lính canh, ý nói đường đi còn xa. Đinh nghĩa là khỏe mạnh, chỉ người khỏe mạnh mới chạy giỏi, nên rơi vào giữa trận cũng trốn ra được.
Tòng khôi là vợ thiếp, Huyền vũ là thai, hợp lại là có mang. Con cháu đời đời nối nhau, đó là ý "truyền tống" (đưa truyền). Thanh long là tiền của, ở Thân thì bị khắc, chẳng phải hao tiền là gì? Thắng quang là lửa Ly, là tinh của mặt trời, là hình ảnh đi lại du hành, lại cưỡi Thiên mã, há chẳng phải hỏi việc người đi xa? Thái ất ở trong vòng sao Tử vi, là hình ảnh nhà cửa, gặp thần bệnh tật, hình sát thì biết là có người đau ốm. Đất Mùi mới lìa khỏi dương, dần vào âm, lại cưỡi Thiên hậu, ắt có gian dâm.
Sửu là nhà gốc của Quý nhân, Thái thường là tiền của, là ruộng đất; hợp lại mà được thì việc tài sản ắt được thêm vào, không còn ngờ. Thiên không là tôi tớ, Dậu là cửa ngõ; tôi tớ đến cửa ngõ là quay lưng chủ mà đi ngược. Hợi, Mão, Mùi là tam hợp, nên Mùi và Hợi là người thân bạn bè; lại rượu thịt trong Mùi cùng chung với Hợi. Thìn, Tuất động mà không tĩnh, có hình ảnh chạy trốn; Thiên không là tôi trai, Huyền vũ là tớ gái, đến Thìn, Tuất nên nói như thế. Tiểu cát chủ lễ nghi, rượu thịt, lại gặp Lục hợp là thần mối lái, thì biết là việc cưới hỏi.
Thìn gặp Câu trần, Bạch hổ thì ắt hỏi về ruộng đất, mồ mả. Sửu làm Bạch hổ, Câu trần thì mồ mả ruộng đất bị hư hại. Thái tuế (thần của năm hiện tại, tượng trưng cho vua) gặp Thanh long, Thái thường thì đến xem việc quan chức. Tý cưỡi Thanh long, Lục hợp thì con gái được ơn vua. Dần cưỡi Thanh long, Lục hợp thì con cháu vui mừng. Hai, tám (tức Mão và Dậu) cùng gặp Thái âm, Huyền vũ thì có tư thông, cửa nhà lay động. Tỵ, Hợi nếu gặp Thái âm, Thiên hậu thì hai người đàn bà bỏ theo trai, dâm loạn không thôi.
Tý (?) làm Lục hợp là đàn bà lẳng lơ; gặp Hợi cũng là trẻ con. Sửu gặp Thiên không là người lùn; gặp Thân gọi là hòa thượng. Dần làm Chu tước, gặp Mão là người văn chương; Dần cưỡi Huyền vũ, gặp Tỵ là đạo sĩ luyện đan. Trên Mão cưỡi Truyền tống là thợ đẽo gỗ; trên Thìn gặp Bạch hổ là người đồ tể. Tỵ vào cung Dậu là phạm tội bị đày đi xa; gặp Thái âm cũng là gái điếm dâm đãng. Dậu gia trên Ngọ là tớ gái được sủng ái lên nhà trên; gặp Lục hợp ắt chủ dâm loạn. Mùi gia Dậu là mẹ kế; Thân cưỡi Lục hợp là thầy thuốc. Tuất làm Thiên không là tôi tớ khỏe mạnh, lính lại; Hợi cưỡi Huyền vũ là kẻ ăn mày, ma quỷ.
Thiên cương chủ động; Câu trần thuộc Thìn, là hình ảnh ruộng đất mồ mả; lại gặp Bạch hổ là thần tang chế dữ, thì việc hỏi ắt là ruộng hoặc mồ mả. Đất Sửu chủ tĩnh, gặp các thần dữ Câu trần, Bạch hổ ắt chủ việc mồ mả ruộng đất hư hại. Thái tuế là hình ảnh vua; quan văn xem Thanh long, quan võ xem Thái thường; người xem nếu gần Thái tuế há chẳng phải hỏi quan chức? Tý là Thiên hậu, Thanh long là ơn sủng, con gái là Lục hợp, tự là hình ảnh nhận ơn vua. Dần Mão tức là Thanh long, thần vui mừng; Lục hợp là con cháu, nên chủ ắt là việc mừng.
"Hai, tám" là Mão và Dậu, nếu cưỡi Thái âm, Huyền vũ là các thần che giấu chuyện riêng, thì cửa nhà ắt ô uế dâm loạn. Tỵ là Song nữ (cung Xử nữ, hai cô gái), Hợi (?) là Song ngư (hai con cá), đều là hình ảnh dâm loạn. Tý là đàn bà, gặp thần riêng tư Lục hợp thì tự nhiên chủ lẳng lơ. Hợi là con nhỏ, cưỡi Lục hợp là thần con cháu, là trẻ con không còn ngờ. Thiên không là Tuất, là chân, mà gia lên Sửu; chân bị hình thì không lớn cao được, nên là người lùn. Thiên không cũng là hòa thượng; Thân giải là thân mình, thân gặp "không" thì thân vào cửa không (cửa Phật).
Dần là sách vở văn chương, Mão là thuật (?), Chu tước là hình ảnh văn minh; khóa gặp thế này, tự là người văn chương có tiếng tốt. Dần là đạo sĩ; Huyền vũ là thần không ngay, là kẻ lấy trộm của cải; Tỵ là lò bếp; gặp nhau là luyện đan thì biết rồi. Một thuyết nói: Dần thuộc Cấn, "thành tựu ở Cấn" (lời Kinh Dịch), đạo Cấn là ở đó. Trên là Huyền vũ, dưới là lửa Tỵ, nước trên lửa dưới, đúng như sách luyện đan nói: "Lấy chỗ đặc giữa lòng quẻ Khảm, điểm hóa chỗ rỗng trong bụng quẻ Ly" (thuật ngữ đan đạo: lấy tinh hoa của nước để bổ cho lửa, luyện thành đan).
Thân là thân mình, thân mình đẽo gỗ là làm thợ; lại Mão gia Thân là đẽo thành đồ vật. Thiên cương thành Bạch hổ, sát khí quá vượng, nên là đồ tể. Dậu chủ giết, là quan hình phạt của trời đất; Tỵ từ Tốn vào Đoài mà khắc nhau, là nghĩa phạm hình; lại Tỵ gia Dậu là đày, hình phạt ắt là đày đi xa. Tỵ là Song nữ, gặp Thái âm là tướng che giấu chuyện riêng, ắt chủ việc dâm tà. Ngọ là chính dương, có hình ảnh nhà trên; Tòng khôi là tớ gái, gia Ngọ là lên nhà trên; nếu gặp Lục hợp là hình ảnh riêng tư thì biết là dâm ô.
Đất sinh ra kim; kim vượng ở Dậu, đất bại ở Dậu; lấy khí bại mà sinh kim đang vượng, như con đã lớn mà mẹ lại sinh nữa, nên là mẹ kế. Thân là thân mình, thân vào giữa thuốc men của Lục hợp, há chẳng phải dòng thầy thuốc? Tuất là "thú" (canh giữ biên cương), Thiên không là bản vị của Tuất, nên là lính, tôi tớ. Huyền vũ là hao thoát, Hợi là cửa trời, nên nói là ăn mày, ma quỷ.
Bạch hổ chiếm cửa hai, tám thì tám nạn nổi lên, ba tai phát ra. Quý nhân đứng trên đất Thiên môn thì sáu thần ẩn đi, bốn sát mất đi.
Mão, Dậu là cửa hai, tám, mọi việc đều phải đi qua. Nay bị Bạch hổ chiếm, tai nạn tự nổi lên. Chỉ khi Sửu Quý nhân gia lên Hợi mới nói được là bốn sát mất, sáu thần ẩn. Bốn sát tức Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, gia lên bốn chi mạnh thì hóa dữ thành lành. Sáu thần ẩn là: Đằng xà đến Tý, Chu tước đến Sửu, Câu trần đến Mão, Thiên không đến Tỵ, Bạch hổ đến Ngọ, Huyền vũ đến Thân.
Thái thường gặp phá toái là tang phục; như gặp Thiên ngục, Đằng xà thì chủ tai họa, sinh kiện tụng. Thiên không gặp Câu trần là đánh nhau tranh giành; gặp Phục ương hóa quỷ thì nhà tan người ly tán. Thiên hậu đến Mão, Dậu thì một lần thi là đỗ; Nguyệt tướng cưỡi Thanh long thì một lời nói mà vào làm tể tướng. Câu trần, Thanh long cùng ở đất vượng thì tiền của như ruộng (?); Thái thường, Quý nhân cùng vào chỗ quan thì nắm quyền chính ở triều đình.
"Bốn mạnh là gà vàng (Dậu), bốn trọng là rắn (Tỵ), bốn quý là Sửu, ấy là cát đỏ" — đó là phá toái sát (thần sát chủ vỡ nát, hư hỏng: tháng thuộc bốn chi mạnh thì ở Dậu, bốn chi trọng thì ở Tỵ, bốn chi quý — Thìn, Tuất, Sửu, Mùi, các chi cuối mùa — thì ở Sửu). Thái thường chủ áo quần mà gặp phá toái, há chẳng phải hình ảnh tang phục? Thiên ngục tức Thiên ngục sát (thần sát chủ lao ngục), hoặc gặp quẻ Thiên ngục cũng là Thái thường cưỡi ở đây, lại gặp Đằng xà là tướng sợ hãi, thì ắt tai họa, kiện tụng. Thiên không tức là Tuất, Câu trần tức là Thìn, Thìn tranh nhau lại Khôi Cương lay động, há chẳng phải đánh nhau tranh giành?
Phục ương đúng là Dậu đi ngược theo bốn chi trọng; phàm bốn chi trọng là đất của năm âm, âm thịnh hóa quỷ, là hình ảnh nhà tan người ly tán. Lại Thiên hậu là thần ân trạch; Nguyệt tướng là hình ảnh tướng gần vua; Thanh long là ơn sủng; Thái âm thuộc kim là thần tiền lụa; Câu trần là thần tích tụ đông đúc; hay ở chỗ cùng ở đất vượng. Bốn chữ cuối hỏi về một việc công danh, đại để cần sao quan (quan quỷ) được đất; nếu Thái thường, Thiên ất vào chỗ quan mà chỗ khác lại không có khắc hại thì là điềm tốt thăng quan đổi chức.
Năm mệnh đến chỗ cô quả thì tự cam nửa đời một ngọn đèn cô đơn. Can ngày gặp không vong phần nhiều chủ chết đói như ở núi Thủ Dương (điển Bá Di, Thúc Tề không ăn lúa nhà Chu, chết đói ở núi Thủ Dương). Thái dương gia lên vị trí Thần hậu thì có tai họa nước lửa. Thái âm đến cung Thắng quang thì có họa thắt cổ. Tài gặp cung tuyệt mà trên cưỡi khí vượng thì ắt tay trắng làm nên nhà. Tử tôn làm Bạch hổ mà dưới gặp lửa Ly sáng thì phần nhiều chủ nuôi con nuôi nối dõi. Năm mệnh gia lên Mão, Dậu thì làm việc sáng đổi chiều thay. Thanh long, Lục hợp ở trên Sửu, Mùi thì là người miệng Phật lòng rắn.
Huyền vũ gặp Thái âm thì cợt gió đùa trăng (trăng hoa); Bạch hổ cùng Thiên hậu thì mê gái mê rượu. Tài cùng Chu tước thì chủ kiếm tiền nhờ cái miệng; Huyền vũ gặp quan quỷ thì nhờ gian dối mà thành việc. Tài là Thiên hậu thì chủ nhà, chủ vợ; tài là Thái âm thì là tôi trai tớ gái. Năm mệnh là Mão, Dậu mà vào Thân không vong thì theo mẹ đi bước nữa. Giờ gặp Dậu, Mùi mà cưỡi dương nhận, tuyệt thì đánh bạc nơi chợ búa (dương nhận: thần sát chủ dao kiếm, hung bạo).
Lục hợp, Huyền vũ cưỡi khí vượng đến Dậu, Dần thì không bị sét đánh cũng chủ chết đuối. Bạch hổ, Đằng xà mang sát đến Mùi, Tỵ thì không bị thú cắn cũng chủ bị rắn cắn. Tý, Ngọ, Mão, Dậu là quan cách (bị đóng chặn, như cửa ải đóng), mưu cầu phần nhiều khó thành. Thìn, Tuất, Sửu, Mùi là thần mộ, phát dụng thì phần nhiều do bị che lấp.
Theo bốn mùa, phía trước là cô thần, phía sau là quả tú (thần sát chủ cô đơn, góa bụa), hoặc gặp tuần không đều là cô quả. Nếu năm của người đến đất cô quả thì xem hôn nhân rất kỵ. Can ngày gặp không vong, chỉ nói can ngày rơi vào không, thì chủ việc thiếu thốn. Nước lửa kích nhau mà thành tai họa. Lửa (Ngọ) khắc kim Càn; Càn là đầu, lửa là tim, tim tự hại đầu, nên có hình ảnh thắt cổ. Tiền của gặp tuyệt là hình ảnh tay trắng; trên cưỡi khí vượng thì tuyệt mà lại hưng. Hổ hại con cái thì không thấy con; may có lửa Ly khắc hổ, nên tuyệt mà không tuyệt.
Mão, Dậu là cửa mặt trời mặt trăng qua lại, nên chủ dời đổi không nhất định. Lục hợp, Thanh long là khí chủ của phương đông, chủ hiền từ; mà đến trên Sửu, Mùi lại chủ khắc, ấy là miệng hiền mà lòng độc. Thái âm là kim âm, chủ âm; nước tượng dâm tràn; lại kim nước bao bọc nhau, nên trăng gió hữu tình. Bạch hổ là thần Truyền tống, gặp Thiên hậu thì chốn khuê phòng sao được trinh tĩnh? Phàm việc thành hay không phải xem quan quỷ; Miêu công (một nhà Lục Nhâm đời trước) nói "không khắc thì không thành việc" là vậy.
Thân là Khôn, là mẹ; Thân gặp không thì mẹ không yên ở nhà, năm của người lại gia lên Mão, Dậu, ắt chủ biến động, nên nói vậy. Dậu là cổ họng ca hát, Mùi là quán rượu, lại cưỡi dương nhận và tuyệt, nên không làm nghề chính đáng, chỉ ngày một đi vào chỗ bại hao. Lục hợp coi quẻ Chấn (sấm), Huyền vũ thuộc nước, nước và sấm là quẻ Truân, đúng là sấm mưa động đầy khắp, nên nói vậy. Lại Đằng xà, Bạch hổ là thần dữ, sát (?) cưỡi lên chỗ sinh của Tỵ, Mùi thì càng dữ, nên chủ bị thương, bị che lấp. Cần bàn đến hưu, vượng.
Xem trời thì xem mây theo rồng, gió theo hổ (lấy ý Kinh Dịch: cùng loại thì ứng nhau), xét sự lên xuống của nước và lửa để phân biệt mưa hay nắng. Xem đất (đất mồ mả) thì xem ngọc tảo, kim anh (?), xem sự sinh khắc của thần tướng để biết lành dữ. Xem nhà, xem người thì xem can chi ngày, rồi tiếp đến xét kỹ nghĩa của khóa. Xem lao ngục, xem bệnh thì xem Câu trần, Bạch hổ, và việc cứu giải thì cùng bàn chung. Bắt kẻ trốn thì có thể bắt được ở dưới chỗ "tam gian"; việc ma quỷ thì suy xét ở chỗ phiền thần (?).
Xem hôn nhân thì xem Thiên hậu, thê tài có hòa hợp với can chi ngày không. Xem thai nghén thì xem trên năm của vợ chồng mới phán được trai hay gái. Xem mưu cầu thì cần thành thần hợp khí; xem cầu tài thì cần xem Thanh long, Thái thường có vượng tướng không. Xem công danh thì trước xem thần lành, tướng lành; xem quan chức thì phải rõ Thiên lại, Thiên thành (các thần sát liên quan đến quan chức).
Xem đất thì dương thần của chi ngày (thần trên chi ngày) là mộ, âm thần của chi ngày (thần trên dương thần ấy) là huyệt; ngọc tảo, kim anh là ở đó. Câu trần chủ lao ngục, Bạch hổ chủ bệnh; gặp chúng thì nên xem thần cứu. Phàm Hợi, Tý, Sửu có một chi gia lên chi trọng của địa bàn, thì chỗ đối xung với nó là "tam gian". Đối xung thì xem Thiên hậu trên thiên bàn; sự hòa hợp của can chi ngày đều quan trọng. Nếu một chỗ đều lành thì có thể nói là lành. Trai hay gái thì suy từ trên năm của vợ chồng mà định. Thành thần thì tháng Giêng ở Tỵ, đi thuận theo bốn chi mạnh; hợp khí là khí vượng tướng, ý nói thành thần có khí, không bị hưu. Thanh long, Thái thường là thần tiền của.
Xuất hành thì can ngày là đường bộ, chi ngày là đường thủy, xem sinh khắc của thần tướng để phân biệt lành dữ. Buôn bán thì chi ngày là chủ, can ngày là khách, xem suy vượng của thần tướng để định có hợp hay không. Tử tôn động thì cầu quan không lành; quan quỷ động thì anh em khốn đốn; huynh đệ động thì vợ và tiền của bị tổn; thê tài động thì cha mẹ gặp tai nguy; phụ mẫu động thì con cháu bị khắc; quan quỷ động cũng lo cho thân mình.
Thần lành nên vượng, nên tướng; sát dữ cần mộ, cần không. Thần lành mà không vong thì cái lành không trúng, không lành; sát dữ mà không vong thì bên trong cái dữ lại không dữ. Lành ở cung đức, lộc thì ra khỏi chỗ ẩn mà đón điềm lành, đem phúc đến; dữ ở đất sinh, khắc (?) thì quyến luyến chỗ sinh, giải được khắc mà không hại. Quý nhân đi thuận thì thần dữ ít giáng tai ương; Thiên ất đi ngược thì tướng lành cũng chỉ ban ơn được chút ít.
Vì từ Tý đến Tỵ là dương, từ Hợi đến Ngọ là âm, đó là một lần đóng mở lớn của trời đất. Quý nhân đi thuận hướng về nam thì mọi việc lành; đi ngược hướng về chỗ âm thì mọi việc chủ ít lành.
Thần dữ hình hại can chi ngày thì tai họa liên miên; tướng lành giao nhau trong khóa truyền thì vui mừng không dứt. Thần dữ hòa hợp thì tuy có tai họa nhưng không đến nỗi nguy nặng; tướng lành bị hình thương thì có mừng mà rốt cuộc khó trọn vẹn. Can chi ngày có sự phân biệt người với ta; thần tướng có sự phân biệt tôn ti. Khắc can ngày thì tai họa đến bản thân; hình chi ngày thì chủ họa lan đến nhà cửa. Trai thì suy theo can ngày, gái thì suy theo chi ngày, chỗ này huyền diệu; khóa dương thì sáng tỏ, khóa âm thì mờ tối, chỗ này sâu kín.
Phát dụng ở chi mạnh, chi trọng thì việc ứng với người trên, người thân; chi quý làm sơ truyền thì định ứng với người dưới, người nhỏ. Thần dụng để nghiệm việc người: hòa hợp là thân, là gần; không hòa hợp là xa, là sơ. Thần tướng để đoán lành dữ: vượng thì ngày mới tháng thịnh, suy thì dần lui rồi sụp đổ. Quý thần mang ấn mà khắc can ngày (?) thì có chức có lộc; Thân, Ngọ hợp nhau mà cưỡi Thiên hậu thì là người bảo lãnh, làm mối. Bạch hổ khắc can chi ngày thì kiện tụng quan trường, bệnh lao; Câu trần hình Mão, Dậu thì chết ngoài đường, phải khiêng xác.
Bạch hổ gặp kim vượng tướng mà khắc hại năm mệnh thì khó tránh họa một nhát dao; Câu trần hợp với thần Thái tuế mà hình xung can chi ngày thì ắt gặp tai ách chết mất xác (?) (nguyên văn "thi giải": chữ của Đạo giáo, chỉ chết để lại xác mà thành tiên; ở đây chỉ cái chết thảm). Năm gặp quỷ âm thì ở chỗ kín (?) sinh tai họa; ngày gặp quan dương thì ở chỗ sáng được phúc.
Đại phàm chỗ hợp là có đường để đến. Mang ấn không phải là ấn sinh ta, mà là Tỵ gia Tuất là "đúc ấn". Tuất là ấn tín, đều gọi là mang ấn. Kinh nói: mang ấn đều chỉ độn can (can đi kèm chi theo tuần đang xét) sinh Quý nhân; thuyết này rất có lý. Truyền tống tượng người mối lái, bảo lãnh; Chu là Chu tước, là kiếm tiền nhờ cái miệng. Lại Truyền tống ở đường sá mà phát dụng ở Thiên hậu. Can ngày chủ kiện tụng, chi ngày chủ bệnh; Câu trần chủ xác chết, Mão Dậu chủ đường sá; kim vượng thì hổ càng vượng, cái dữ càng nặng. Thái tuế hợp Câu trần mà hình xung can chi ngày thì cái dữ không giải được. Nói Câu trần, Bạch hổ là vì hai sát này vốn là khí cực hình, cực âm. Quỷ âm là quỷ do độn can mà đến; quan dương thì thấy ở trên rồi.
Quý thần mang ấn là nói Quý thần sinh can ngày, là điềm có chức có lộc. Quý thần nếu khắc can ngày thì người trên không ưa, sao được lợi? Tôi gặp loại khóa này rất nhiều: Quý nhân, Thanh long, Thái thường khắc can ngày thì không tránh khỏi tai ương, còn nói gì đến lộc vị?
Muốn thấy hình trạng theo từng loại thì phải xem sự chia vùng đất (phân dã: chia đất đai ứng với các chi, các vì sao). Tý thuộc Thanh châu, cũng chủ sông hồ, ngòi khe. Sửu là đất Dương châu, lại là cung điện, cầu cống. Dần chủ đất U, Yên, cũng chủ rường cột, chùa quán. Mão là Dự châu, lại là quan quách, cửa ngõ (?). Thìn là Duyện châu, cũng chủ giếng suối, mồ mả. Tỵ định là Kinh châu, kiêm là cung nỏ, rèm, sọt. Ngọ chủ đất Tam Hà, cũng chủ núi rừng, sách vở tranh vẽ. Mùi là Ung châu, quán rượu, quán trà. Thân là vùng đất Tấn, lại chủ đền thần, nhà ma. Dậu là đất Ký, lại là nhà kho, gò núi. Tuất chủ Từ châu, cũng chủ thành châu, lao ngục. Hợi là đất Bân, lại là nhà ở, đình tạ, chuồng ngựa. Đây chỉ nêu đại khái, trong đó phải suy xét tỉ mỉ.
Tý là buồng trong, đàn bà, ma quỷ, kiêm bệnh tiêu chảy. Sửu là sân vườn, đầu trọc, bệnh bụng, bệnh lá lách, ruột. Dần chủ đường sá, vào chỗ trường sinh thì là đạo sĩ, chủ râu tóc, bệnh phong, ghẻ lở. Mão là cửa ngõ, gặp Huyền vũ thì là người buôn bán (?), chủ tay, lưng, và bệnh ở chỗ cao hoang (chỗ sâu nhất trong cơ thể, bệnh khó chữa). Thìn là tường vách, sổ sách, chủ tai họa sưng phù da lông. Tỵ là lò bếp, miệng nhỏ, chủ cổ họng, mặt, răng, đổ máu.
Ngọ là nhà chính, chủ tim, mắt, nôn mửa (?), ôn dịch. Mùi là giếng, sân, chủ đầu, dạ dày, nghẹn ở hoành cách, xương sống (?). Thân là trạm dịch, chủ xương cốt, tim ngực, mạch lạc không thông. Dậu là cửa ngõ (?), chủ miệng, tai, ruột non, ho hen khó chịu. Tuất là tường sân, chân đùi, cũng chủ mộng mị đảo điên. Hợi là nhà xí, bệnh sốt rét, kiết lỵ, định ứng với lá lách, sán khí, bàng quang. Từ đây gặp loại nào thì suy rộng ra loại ấy, nên theo lệ này mà suy xét.
Thiên hậu là đàn bà; "trời số một sinh ra nước" (theo Hà đồ, số một ứng với nước ở phương bắc), là chỗ bắt đầu tạo hóa của quỷ thần. Sửu là Tinh kỷ, đất lạnh không mọc lông, nên đầu trọc. Mộc chủ gan; lại trên cao dưới hoang là bên ngoài của gan. Tốn là gió, chủ đi vào. Đằng xà là lửa. Mùi là sao Tỉnh; theo Tiên thiên, Ngọ, Mùi thuộc Càn, là đầu. Mùi là vị, nên nói dạ dày. Hồn cất ở Thìn, Tuất; phách cất ở Sửu, Mùi; sốt rét, kiết lỵ là lạnh nóng qua lại.
Các bậc tiền hiền xét giờ để biết tình ý người đến hỏi, đầu mối không gì không ứng nghiệm. Giờ gặp không vong thì ắt chủ lấn át, lừa dối giả trá. Giờ cưỡi dịch mã thì ắt chủ thay đổi, dời chuyển. Giờ xung can ngày, xung chi ngày thì người và ta đều lưu lạc, điên đảo khốn đốn; giờ cùng chi với ngày thì việc trắc trở, chậm trễ, do dự. Giờ và ngày sinh nhau thì thay nhau làm ơn; ngày và giờ khắc hại nhau thì người thân thành kẻ thù. Can ngày khắc giờ thì là tiền của; giờ khắc can ngày thì là quỷ. Gặp Tý, gặp Ngọ thì lúc đi lúc lại; gặp Mão, gặp Dậu là cửa, là ngõ.
Giờ cưỡi mộ của can ngày thì tuy thành mà rốt cuộc mờ ám. Ngày dương (?) gặp giờ đêm mà thấy Quý nhân thì trái lại thành điềm chẳng lành. Can ngày gặp giờ phá thì chủ tai họa mất mát; chi ngày gặp giờ hình thì ứng với họa kiện tụng, lao ngục. Can của giờ hợp với can ngày thì việc bên ngoài hòa hợp; chi của giờ hợp với chi ngày thì hôn nhân hòa hợp. Can chi ngày đều hợp với giờ chính (giờ xem quẻ) thì trong ngoài một khối hòa khí; giờ chính xung hình Nguyệt tướng thì trong khoảnh khắc có tai họa bất ngờ ập đến.
Người xưa coi giờ là cửa tiên phong, nên khi chưa lập được khóa thì trước xem giờ chính so với lộc, mộ, sinh, khắc của can ngày thế nào; lại lấy thần mà giờ chính trên thiên bàn cưỡi làm "trực sự" (thần trực việc), thì đầu đuôi sự việc đã có thể biết được. Như ngày Thân giờ Tỵ, Tỵ làm Đằng xà, thì biết là việc lo lắng ngờ vực về con cháu.
Đại để, trong bốn khóa ba truyền mà khắc nhiều thì việc rối ren, khắc ít thì việc chỉ có một. Sinh nhiều thì hư ảo hoang đường, sinh ít thì lý lẽ rõ ràng.
Trong ba truyền có khắc sát thì tử tôn là thần cứu; không có khắc thì tử tôn là thoát khí (làm hao khí của mình). Can chi ngày giao nhau vào mộ, thì thần xung gọi là "thiên ân" (ơn trời); gặp mộ thì rốt cuộc thành hư hỏng.
Trời đất cốt đạt đến chỗ trung hòa, âm dương không nên thiên lệch bên nào hơn.
Quỷ đến chỗ nó sợ thì đáng lo mà không phải lo; tài vào chỗ quỷ thì nghe tin mừng mà không mừng.
Thần và tướng khắc nhau thì xem đến việc vợ chồng; cùng loại hại nhau thì việc do anh em.
Tài gặp Thiên trung thì sản nghiệp sụp đổ; quỷ đến tuần vĩ thì tai họa quan trường không nổi lên được.
Lành hay dữ thì xét ở thần và tướng; sống hay chết thì phân biệt ở chỗ yên hay nguy.
Các lệ tuy nhiều nhưng đều quy về một lý; nêu một góc thì nên suy ra ba góc còn lại.
Thiên trung là nói không vong; tuần vĩ là nói bế khẩu.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video