Thiên 1 — Tập đầu

 "Cười Cho Hay", tập đầu. Thạch Thành Kim, hiệu Thiên Cơ, người Dương Châu, soạn và tập hợp.

 Người ta lấy truyện cười để cười, còn ta lấy truyện cười để thức tỉnh người.

 Tuy chỉ là trò đùa vui đạt đến chỗ tinh tuý ("du hí tam muội": tam muội vốn là thuật ngữ nhà Phật, chỉ trạng thái tâm hoàn toàn chuyên chú; ở đây ý nói đùa vui mà vẫn chứa điều sâu sắc), nhưng cũng có thể gọi là "cây kim vàng cứu đời" (phương cách quý để giúp người đời tỉnh ngộ).

 Lo lễ mừng thọ hai trăm tuổi

 Có một ông lão vừa giàu vừa sang, con cháu đầy nhà. Đến ngày mừng thọ trăm tuổi, khách đến chúc chật cửa, vậy mà ông lão cứ nhíu mày như có điều không vui. Mọi người hỏi: "Phúc trọn vẹn như thế, còn lo gì nữa?" Ông lão đáp: "Chuyện gì tôi cũng chẳng lo, chỉ lo sau này mừng thọ hai trăm tuổi, người đến chúc lại thêm mấy nghìn mấy trăm, bảo tôi làm sao nhớ cho hết được."

 Hai trăm năm sau, mấy nghìn mấy trăm người đến chúc, từng người một thì đón đưa thế nào? Tiếp đãi thế nào?

 Cảm tạ thế nào? Cũng phải lo trước đi, mới khỏi bị coi là ngớ ngẩn.

 Cứt nhồi vào tim (câu cuối phải nhăn mày nhíu trán, nói một hơi, mới gây cười.)

 Rồng là đứng đầu trăm loài sâu bọ. Một hôm rồng ra lệnh: tra xét trong loài sâu bọ, con nào có ba tên thì đều phải trị tội. Giun đất và giòi cùng nhau đi trốn. Giòi hỏi giun đất: "Sao anh lại có ba tên?" Giun đất đáp: "Người biết chữ thì gọi tôi là 'khâu dẫn'; người không biết chữ thì gọi tôi là 'khúc thiện'; dân quê ngu dốt lại gọi tôi là 'hàn hiện': chẳng phải ba tên là gì?" Giun đất hỏi giòi: "Anh có ba tên nào, cũng nói cho tôi biết với." Giòi đáp: "Tôi một tên là giòi, một tên là sâu thóc, người ta lại còn gọi tôi là 'cậu học trò'." Giun đất nói: "Anh đã là cậu học trò thì hãy đem nhân nghĩa đạo đức trong sách ra giảng cho tôi nghe xem nào?" Giòi bèn nhăn mày nói: "Bây giờ vì cứt đã nhồi đầy tim tôi rồi, nên nhân nghĩa đạo đức trong sách, tôi chẳng còn biết chút nào nữa."

 Nhân nghĩa đạo đức chép trong sách đều là lời hay dạy bảo của thánh hiền, lẽ ra phải ra sức thực hành; vì sao lại không làm, nếu chẳng phải cứt làm mê muội trái tim thì là gì? Ta thấy trên đời, kẻ không đọc sách vẫn còn có người làm điều nhân nghĩa đạo đức; trái lại, chính người đọc sách, làm việc gì, nói câu gì cũng toàn dối lòng lừa mình, ruột gan cong queo, quấy quá chối cãi với người khác. Cho nên gọi con giòi ăn cứt là "cậu học trò", chính là ý ấy. Nói rồi mà không chịu sửa thì chắc chắn sẽ hoá thành giòi.

 Ả kỹ nữ răng đen, ả kỹ nữ răng trắng (phải ngậm miệng giấu răng mà nói, rồi nhe miệng phô răng mà nói, nét mặt làm cho giống, mới gây cười.)

 Có hai ả kỹ nữ, một ả răng đen sì, một ả răng trắng như tuyết; một ả muốn che chỗ đen, một ả muốn khoe chỗ trắng. Có người hỏi ả răng đen họ gì, ả ta ngậm chặt miệng, phồng má lên, trong cổ họng đáp: họ "Cố" (đọc là "cù", không cần hé răng). Hỏi bao nhiêu tuổi, lại phồng má đáp: mười lăm ("thập ngũ", đọc là "sứ ủ", cũng không hở răng). Hỏi biết làm gì, lại từ trong cổ họng đáp: biết đánh trống ("xao cổ", đọc là "chiêu củ"). Lại hỏi ả răng trắng họ gì, ả ta nhe miệng ra (chữ "nhe" ở đây đọc là "tư"), đáp: họ "Tần" (đọc là "chín", phải nhe răng). Hỏi xuân xanh mấy tuổi, miệng lại nhe ra, đáp: mười bảy ("thập thất", đọc là "sứ chi"). Hỏi biết làm việc gì, lại nhe miệng thật to, răng trắng phô ra hết, nói: biết gảy đàn ("đàn cầm", đọc là "thán chín").

 Người đời nay hễ có chút việc xấu là tìm đủ cách che đậy, có chút việc tốt là gặp ai cũng khoe khoang; kẻ giống hai ả kỹ nữ này quả thật không ít. Đáng cười nhất là: vừa có chút tiền bạc đã vênh mặt ra vẻ giàu; vừa đọc được dăm câu sách đã đi khắp nơi phê bình người khác, tỏ ra mình học rộng tài cao; vừa làm được vài việc tầm thường đã khoe mình giỏi giang đủ thứ. Xem ra, đều là ả kỹ nữ răng trắng này cả.

 Chỉ còn sót lại thằng ăn mày nghèo cho tôi

 Hai người họ Trương và họ Lý cùng đi, thấy một ông nhà giàu ngồi kiệu khiêng, đầy tớ đi theo rất đông. Trương bèn kéo Lý nấp sau cửa nhà người ta, nói: "Người ngồi trong kiệu kia là bà con ruột thịt của tôi; tôi mà không tránh, ông ấy sẽ xuống kiệu chào hỏi, hai bên đều nhọc công phiền phức." Lý nói: "Thế là phải." Tránh xong lại cùng đi tiếp. Lát sau, thấy một vị quyền quý cưỡi ngựa, áo mũ chỉnh tề, nhiều người hầu theo sau. Trương lại kéo Lý nấp sau cửa nhà người ta, nói: "Người cưỡi ngựa này là bạn chí thân của tôi từ thuở nhỏ; tôi mà không tránh, ông ấy nhìn thấy tôi sẽ xuống ngựa chào hỏi, hai bên đều nhọc công phiền phức." Lý nói: "Thế cũng phải." Tránh xong lại cùng đi tiếp. Tình cờ gặp một gã ăn mày, áo rách mũ rách, vừa đi vừa kêu xin. Lần này Lý kéo Trương nấp sau cửa nhà người ta, nói: "Thằng ăn mày nghèo này là bà con ruột của tôi, lại là bạn thân của tôi, tôi phải tránh nó; nếu không, nó thấy tôi lại chẳng xấu hổ sao?" Trương kinh ngạc hỏi: "Sao anh lại có bà con bạn bè như thế?" Lý đáp: "Hễ ai giàu sang khá giả một chút thì anh đã chọn lấy hết rồi, chỉ còn sót lại thằng ăn mày nghèo cho tôi qua lại thôi."

 Đi kể với người khác rằng mình qua lại với kẻ giàu sang thế nào, thân thiết ra sao, là kẻ hết sức thiếu hiểu biết; dẫu trong bà con bạn bè thật có người giàu sang, cứ luôn miệng kể với người ta thì cũng khiến người ta chán ghét chê bai; huống chi còn có kẻ bịa đặt nói dối, càng đáng xấu hổ.

 Xin hoá làm cha

 Một ông nhà giàu gọi những người nợ mình đến nhà, dặn rằng: "Các người nếu quả thật nghèo xơ xác không trả nổi, thì cứ thề với ta, xin kiếp sau trả thế nào, ta sẽ đốt giấy nợ, không đòi nữa." Người nợ ít nói: "Tôi xin kiếp sau hoá làm ngựa, cho chủ nhân cưỡi, để trả món nợ cũ." Ông gật đầu, đốt giấy vay nợ. Lại một người nợ bậc vừa nói: "Tôi xin kiếp sau hoá làm trâu, ra sức thay chủ nhân cày ruộng bừa đất, để trả món nợ cũ." Ông gật đầu, cũng đốt giấy vay nợ. Cuối cùng một người nợ nhiều nói: "Tôi xin kiếp sau hoá làm cha ông để trả nợ." Ông giận lắm, nói: "Mày nợ ta bao nhiêu bạc, không trả thì thôi, lại còn muốn chiếm lợi của ta, thế là đạo lý gì?" Đang định đánh mắng, người ấy nói: "Xin nghe tôi nói thật: món nợ tôi thiếu rất nhiều, không phải hoá trâu hoá ngựa là trả hết được. Cho nên tôi mới cam lòng kiếp sau hoá làm cha ông, vất vả cả đời, chẳng tiếc thân mạng, gây dựng được cơ nghiệp ruộng nhà to lớn, bản thân không chịu hưởng, để lại hết cho ông sung sướng hưởng thụ, như thế chẳng phải là trả được món nợ cũ của ông sao?"

 Còn muốn ăn cơm của tôi

 Có hai cha con ở riêng mấy năm, con có của dư, còn cha vì già yếu đau ốm không làm ăn được, nghèo đến phải đi ăn mày. Tình cờ đi qua cửa nhà con, có người quen chỉ ông cha hỏi người con: "Người này chắc không phải cha anh sao, sao anh chẳng đoái hoài gì đến?" Người con đáp: "Tôi tuy do ông ấy sinh ra, nhưng nay tôi không đòi ăn cơm của ông ấy là đủ rồi, lẽ nào cơm của chính ông ấy, ông ấy còn muốn tôi cho ăn hay sao?"

 Người đời tuy không bất hiếu đến mức ấy, nhưng nuôi cha mẹ mà không kính trọng thì cũng có khá nhiều người.

 Xưng con trai

 Hai cha con cùng đi, có người không biết, chỉ người con hỏi: "Vị này là ai?" Người cha đáp: "Người này tuy là con rể chính thức của cháu đời thứ chín của cháu ngoại ruột quan Lại bộ Thượng thư (vị quan đứng đầu bộ Lại, bộ trông coi việc tuyển chọn và bổ nhiệm quan lại) được triều đình hết mực sủng ái, nhưng lại là con trai do tôi sinh ra." Câu ba mươi ba chữ này phải nói một hơi.

 Trong bụng có cả một mâm họ hàng sang trọng, hễ mở miệng là phải nói ra cho bằng được, chẳng hề thấy xấu hổ.

 Đề danh hiệu

 Có một bà Vương, nhà giàu mà hay khoe khoang, muốn đề chữ lên cỗ quan tài sắm sẵn, biếu đạo sĩ thật hậu, dặn phải viết nhiều chữ đẹp đẽ để làm vẻ vang với làng xóm. Đạo sĩ nghĩ mãi, chẳng có gì đáng xưng tụng, bèn đề rằng: "Linh cữu của bà Vương ở sát vách nhà quan Hàn lâm viện Thị giảng Đại học sĩ (chức quan văn cao cấp ở viện Hàn lâm, chuyên giảng sách cho vua) kiêm Quốc tử giám Tế tửu (người đứng đầu Quốc tử giám, trường học cao nhất của triều đình)."

 Phép xem tướng không đúng

 Có người hỏi thầy tướng: "Phép xem tướng của ông xưa nay rất linh nghiệm, sao bây giờ chẳng đúng chút nào?" Thầy tướng nhíu trán đáp: "Tướng người xưa và nay khác nhau: người xưa hễ gặp ai mặt vuông đầu to thì nhất định giàu sang; còn ngày nay gặp người mặt vuông đầu to lại hoá ra lận đận; chỉ có kẻ đầu nhọn miệng nhọn, vì chuyên giỏi luồn lách chui rúc, lại được giàu sang, bảo tôi xem tướng sao cho đúng được?"

 Người chấm thi nếu không phải mặt sắt lòng băng (cứng rắn, trong sạch), thì chỉ mong ai ai cũng đến luồn lách cầu cạnh.

 Nhường chuột và ong

 Chuột và ong kết làm anh em, mời một ông tú tài (người đỗ khoa thi thấp nhất ở cấp huyện, phủ) chủ trì lễ kết nghĩa. Ông tú tài bất đắc dĩ phải đến, và được xếp hàng thứ ba. Có người hỏi: "Sao ông lại chịu đứng dưới lũ chuột ấy?" Tú tài đáp: "Hai đứa nó, một đứa giỏi khoét, một đứa giỏi chích (ghép lại thành 'khoét chích', nghĩa bóng là luồn lách cầu cạnh), tôi đành phải nhường chúng một chút thôi!"

 Kẻ không biết luồn lách cầu cạnh mới là tú tài thật.

 Xem viết sổ quyên góp (phải làm mặt lúc mừng lúc bực, người lúc đứng dậy lúc quỳ xuống, mới gây cười.)

 Có một người lính mặc áo vải, đi giày vải, vào chơi chùa. Nhà sư tưởng là người thường, không chào đón lễ độ. Người lính hỏi sư: "Tôi thấy chùa của thầy cũng khá đạm bạc, nếu còn thiếu gì cần tu sửa xây dựng thì cứ mang sổ quyên góp (sổ ghi tên và số tiền người cúng dường cho chùa) ra đây, để tôi ghi cúng." Nhà sư mừng lắm, lập tức dâng trà, rất mực cung kính. Đến khi viết sổ, dòng đầu vừa viết bốn chữ to "Tổng đốc bộ viện" (quan Tổng đốc, vị quan đứng đầu cai quản một hoặc vài tỉnh), sư tưởng là quan to đi vi hành, sợ hãi quỳ xuống. Người ấy viết thêm dưới chữ "Tổng đốc bộ viện" mấy chữ "quan binh doanh Tả thuộc quân trực thuộc", sư biết chỉ là lính, mặt liền sầm lại, đứng dậy không quỳ nữa. Lại thấy viết thêm "vui lòng cúng ba mươi", sư tưởng là ba mươi lạng bạc, mặt lại tươi lên, lại quỳ xuống. Đến khi viết thêm hai chữ "đồng tiền" (đồng tiền đồng lẻ, giá trị rất nhỏ), sư thấy tiền cúng quá ít, lại đứng phắt dậy không quỳ, người ngoảnh đi một cái (?), mặt lại sầm xuống.

 Lúc đầu không lễ độ vì người ta không có tiền, sau rất cung kính vì người ta có tiền; lần quỳ trước là vì sợ quyền thế, lần quỳ sau là vì ham lợi. Người đời đều như vậy, há chẳng đáng than sao!

 Người câm nói chuyện

 Có một gã ăn mày giả làm người câm, đi xin tiền ngoài phố chợ. Hắn thường lấy tay chỉ vào cái bát gỗ, rồi chỉ vào miệng mình mà kêu: "Ú ớ." Một hôm cầm hai

 đồng tiền đi mua rượu, uống hết rồi nói: "Rót thêm ít rượu cho tôi." Chủ quán hỏi: "Ngày thường anh đến, không biết nói, sao hôm nay lại nói được thế?" Gã ăn mày đáp: "Mọi ngày không có tiền, bảo tôi nói làm sao được? Hôm nay có hai đồng tiền rồi, tự nhiên biết nói."

 Ngày nay toàn là tiền nói, làm gì có người nói.

 Anh em chung tiền mua giày ống

 Hai anh em góp tiền mua chung một đôi giày ống, giao hẹn cùng đi chung. Mua về rồi, người em ngày ngày mang đi, người anh chẳng được phần nào. Anh trong lòng không cam, bèn mang giày đi ban đêm, chẳng ngủ nghê gì (chữ "giác" ở đây đọc là "giáo", nghĩa là giấc ngủ), chẳng mấy hôm giày rách. Em bảo anh: "Lại góp tiền mua chung một đôi mới đi." Anh nhăn mày nói: "Không mua nữa, để ban đêm anh còn được ngủ cho ngon."

 Người xưa nói: "Thuyền chung thì dột, ngựa chung thì gầy." Tóm lại, cứ coi là của chung thì chẳng ai biết quý tiếc; nếu hai bên đồng lòng gây dựng, há chẳng đều được lợi lớn sao.

 Lời nói không linh

 Có người đến đền thần xin xăm (rút thẻ tre ở đền để đoán việc lành dữ), nhờ đạo sĩ giải đoán. Đạo sĩ nói: "Trước hết phải đưa tiền nhang, lời nói ra mới linh; nếu không có tiền, dẫu có lời giải cũng chẳng ứng nghiệm chút nào."

 Người ta mà không có tiền, dẫu có lời hay, ai thèm nghe.

 Thối càng dữ hơn (phải bắt chước vẻ lấy tay vẫy hơi lại mà hít, mới gây cười.)

 Một ông nhà giàu đang ngồi tiếp khách, tình cờ đánh rắm một cái. Vừa hay có hai người khách bên cạnh. Một người nói: "Rắm tuy kêu to nhưng chẳng ngửi thấy một chút mùi thối nào." Người kia nói: "Chẳng những không thối, lại còn có một mùi thơm lạ." Ông nhà giàu nhăn mày nói: "Tôi nghe nói rắm mà không thối thì năm tạng bên trong đã hư tổn, sắp chết đến nơi rồi, chẳng lẽ tôi sắp chết sao?" Một người khách bèn lấy tay vẫy vẫy trong không khí, mũi hít lấy hít để, nói: "Giờ mới thấy mùi thối bay tới." Người khách kia nhăn mũi lại, hít mạnh liền mấy hơi, rồi lấy tay bịt mũi, nhíu trán nói: "Chỗ tôi đây thối càng dữ hơn."

 Đánh một cái rắm mà đã nịnh nọt đến thế, nếu làm việc khác, chẳng biết còn đến mức nào (?).

 Cơm gạo đỏ

 Một người có tang, tình cờ ăn cơm gạo đỏ. Một ông nhà nho cổ hủ cho là không hợp với người đang để tang, người kia hỏi vì sao, ông bảo màu đỏ là màu vui mừng. Người ấy đáp: "Ăn cơm gạo đỏ thì người có tang không được ăn; lẽ nào ai ăn cơm gạo trắng (màu trắng là màu tang) đều là người đang mặc đồ tang cả sao?"

 Kẻ cổ hủ thường đem chuyện vô lý ra trách móc bừa bãi, nên lấy chuyện đồ tang mà đáp lại.

 Vở diễn buồn tẻ quá

 Có người bày tiệc có gánh hát để đãi ông thông gia ngu dốt, diễn vở "Tỳ bà ký" (vở tuồng nổi tiếng kể chuyện tình nghĩa vợ chồng, toàn cảnh văn, không có đánh nhau). Diễn đã hơn mười màn, ông kia chê không có cảnh đánh nhau, mặt lộ vẻ giận, nói: "Vở diễn buồn tẻ quá." Chủ nhà ngầm dặn đào kép đổi sang diễn tuồng võ, đánh nhau rất hăng, ông kia mừng lắm, quay sang ông chủ nói: "Thế mới phải chứ, tôi mà không nói thì người ta lại tưởng tôi không sành."

 Thường thường giả vờ sành sỏi, lại còn tự khoe khoang.

 Đòi cơm

 Một ông nhà giàu có mấy kho thóc gạo. Gặp năm mất mùa, dân làng xin vay chịu lãi một phần mười, hai phần mười, ông đều chê lãi ít, không cho vay. Có người hiến kế: "Ông có thể đem mấy kho gạo ấy nấu hết thành cháo cho người ta vay, mỗi thùng cháo hẹn đến năm được mùa trả lại hai thùng cơm. Đến năm được mùa, con cháu ông lại đông, gần thì ông tự đi đòi cơm, nếu xa một chút thì con cháu đi đòi cơm (cũng có nghĩa là đi ăn mày), chẳng sai chút nào."

 Thiệt to

 Có một người lo chi tiêu trong nhà, toàn dùng bạc ròng (bạc nén nguyên chất). Có người khuyên đem nấu đúc lại thành bạc tám, chín thành (bạc pha, chỉ có tám chín phần bạc thật) để tiêu lặt vặt, sẽ có lợi. Người ấy lấy ra một nén bạc lớn năm mươi lạng, nhờ đúc thành bạc tám thành. Người kia chỉ đúc bốn mươi lạng đưa cho ông, ăn chặn phần còn lại. Ông hỏi: "Bạc bao nhiêu?" Đáp: "Bốn mươi lạng." Lại hỏi: "Nén bạc năm mươi lạng, sao đúc ra chỉ có bốn mươi lạng?" Đáp: "Đây là bạc tám thành, năm lần tám là bốn mươi, chẳng sai một li nào." Người ấy vội nói: "Tôi nghe nhầm lời anh, dùng bạc pha, thật là thiệt to."

 Bạc pha qua tay hết người này đến người khác, rốt cuộc dồn về tay người nghèo, thật đáng thương. Dẫu có được chút lợi, cũng bị người ta ngấm ngầm tính mất; người ta không tính thì trời cũng trừ lại gấp bội. Câu "thiệt to" thật là nghìn lần đúng, vạn lần chắc.

 Đốt kiến bằng cái ki nhà hàng xóm (phải vừa niệm Phật vừa nói, mới gây cười.)

 Có một bà chủ nhà, tay lần tràng hạt, miệng niệm to "A Di Đà Phật, A Di Đà Phật", rồi liền gọi: "Nhị Hán, Nhị Hán, trên nồi kiến nhiều lắm, tao ghét chúng nó quá, mang lửa lại đốt chết bớt cho tao." Lại niệm to: "A Di Đà Phật, A Di Đà Phật." Rồi lại gọi: "Nhị Hán, Nhị Hán, mày cào bớt tro lửa dưới nồi cho tao, cái ki đừng dùng của nhà mình, sợ cháy hỏng, cứ dùng cái của nhà Trương Tam hàng xóm ấy."

 Lòng sát sinh như thế, lòng ích kỷ như thế, dù mỗi ngày niệm Phật vạn lần thì tội lỗi vẫn còn. Phải lòng và miệng đi đôi với nhau, mới có công đức (phúc lành tích được nhờ làm việc thiện, theo nhà Phật).

 Ăn người không nhả xương

 Con mèo mắt lim dim, miệng gừ gừ ngồi đó. Có hai con chuột đứng xa trông thấy, bảo nhỏ nhau: "Hôm nay mèo đổi tính làm lành, tụng kinh rồi, chúng

 ta có thể ra ngoài được." Chuột vừa ra khỏi hang, mèo đuổi theo, ngoạm được một con, ăn sạch cả xương. Con chuột chạy thoát nói với cả bọn: "Tôi cứ tưởng nó nhắm mắt tụng kinh, ắt là kẻ hiền lành tốt bụng, nào ngờ việc nó làm ra lại là thứ ăn người không nhả xương."

 Có kẻ biết tụng kinh mà cũng biết làm điều xấu. Có kẻ không tụng kinh mà cũng chẳng làm điều xấu. Xin hỏi bậc cao minh, ai đúng ai sai? Chẳng cần bàn có tụng kinh hay không, chỉ xét việc người ta làm.

 Kể cả tôi mới được ba người

 Một nhà nho nói với người ta: "Từ xưa đến nay, thánh nhân khó xuất hiện nhất. Thuở xưa Bàn Cổ (vị thần trong truyền thuyết Trung Hoa đã mở trời dựng đất) mở trời dựng đất, sinh ra người và muôn vật, ai sánh được với ông? Ta phải nhường ông." Bèn gập một ngón tay. "Sau đó Khổng phu tử (Khổng Tử) vượt hẳn mọi người, soạn định Thi, Thư, Lễ, Nhạc (các kinh sách và phép lễ, nhạc của Nho gia), làm bậc thầy mẫu mực muôn đời, ai mà chẳng kính phục ông? Ta đành nhường người thứ hai này." Bèn gập ngón thứ hai. "Từ sau hai người ấy, không còn ai khiến ta phải gập ngón tay nữa." Ngồi lặng nghĩ hồi lâu, gật đầu nói: "Phải rồi, anh bảo thánh nhân có khó không, kể cả tôi mới được có ba người!"

 Nói khoác không biết ngượng, tự đề cao mình, ta biết mặt hắn dày lắm.

 Thiếu gạo, thiếu giường

 Một người nghèo khoe với đám khách: "Nhà tôi tuy không giàu lắm, nhưng đồ đạc thứ gì cũng không thiếu." Bèn gập ngón tay đếm: "Thứ còn thiếu chỉ là xe rồng kiệu phượng (xe kiệu của vua). Đồ ăn uống món gì cũng có." Bèn gập ngón tay đếm: "Thứ không có chỉ là tim rồng gan phượng." Bên cạnh có thằng bé nhăn mày nói: "Đêm đến giường cũng không có mà nằm, phải trải rơm dưới đất ngủ, bữa tối hôm nay một hạt gạo cũng không còn, mà còn đứng trước mặt người ta nói chuyện trên trời!" Người ấy ngửa mặt nghĩ một lúc rồi nói: "Phải lắm, phải lắm, tôi quên mất. Nhà tôi rốt cuộc thứ gì cũng có, thứ thiếu chẳng qua chỉ là tim rồng gan phượng, gạo nấu bữa tối, xe rồng kiệu phượng, giường nằm ban đêm."

 Trút giận

 Một đứa con hư thường đánh cha nó, còn ông cha thì bế cháu không rời tay, rất mực yêu quý. Hàng xóm hỏi: "Con trai ông bất hiếu, thế mà ông lại rất yêu cháu nội, là vì sao?" Ông đáp: "Chẳng vì gì khác, tôi muốn bế nó cho lớn, để nó trút giận thay tôi."

 Nhọt đau

 Có người bị một cái nhọt độc ở chân, đau đớn lắm, kêu la không ngớt. Bỗng hắn khoét một cái lỗ trên tường, thò chân qua lỗ. Người ta hỏi vì sao. Người bệnh nhíu mày đáp: "Cái nhọt này ở trên chân tôi, tôi đau không chịu nổi, nên khoét cái lỗ tường thò chân sang, để nó sang nhà người khác mà đau."

 Mình bị hại thì muốn đẩy sang người khác, nào biết cái hại vẫn ở nơi mình, mất hết lương tâm thì được ích gì.

 Xét: chuyện này cũng thấy trong sách "Tuyết Đào tiểu thuyết", mục "Nhậm sự".

 Con rắn vuông

 Có người từng gặp con rắn lớn, khoác lác rằng nó rộng mười trượng (trượng: đơn vị đo chiều dài, khoảng 3,3 mét), dài trăm trượng; người nghe không tin. Người ấy vội rút xuống còn hai mươi trượng, người ta vẫn không tin. Lại rút dần xuống ba mươi trượng, hai mươi trượng, rồi còn mười trượng, bỗng tự nhận ra mình nói hớ, bảo: "Ối chà, con rắn hoá ra dài rộng bằng nhau, thành vuông mất rồi."

 Trên đời có lời nói dối nào mà không bị người ta vạch ra, khổ nỗi kẻ nói dối không tự nhận ra được.

 Chậu tắm lớn

 Có hai người khách từ hai nơi xa gặp nhau, mỗi người kể chuyện lạ ở quê mình. Một người nói: "Quê tôi có cái chậu tắm chứa được hơn nghìn người tắm bên trong." Người kia nói: "Cái chậu ấy chưa lạ; quê tôi có một cây tre, cao trên chạm trời, dưới chạm đất, nay trên trời không mọc lên được nữa, lại quặt ngược xuống, cong cong mọc về phía đất, thế mới là chuyện lạ." Người kia hỏi: "Làm gì có cây tre lớn như thế?" Người này đáp: "Nếu không có cây tre lớn của tôi, thì lấy gì làm đai bó cái chậu tắm lớn như thế của anh?"

 Có kẻ phụ hoạ như vậy mới nói khoác như thế được, mà cũng chỉ lừa được chính mình thôi.

 Khóc thuê (phải bắt chước tiếng khóc, mới gây cười.)

 Theo tục ở Dương Châu, nhà có tang khi mở lễ viếng thì để đàn bà khóc bên quan tài. Con cái chịu tang phần nhiều thuê bà cụ hàng xóm khóc thay. Khóc lâu, bà cụ khá mỏi mệt, bèn khóc rằng: "Nghĩ lại thì việc này can gì đến tôi hở trời?" Khách nghe thấy, trách: "Dẫu là người được thuê, đã nhận tiền của nhà người ta thì cũng không nên khóc kiểu ấy chứ?" Bà cụ nghe vậy bèn đổi câu khóc: "Nghĩ lại thì việc này lại can gì đến ông hở trời?"

 Lời thợ giày da kể chuyện kiện tụng (phải bắt chước giọng Tô Châu, tay làm điệu bộ, mới gây cười.)

 Hai người thợ giày da kiện nhau. Một người bạn hỏi: "Vụ kiện nhà anh thế nào rồi?" Người thợ đáp: "Tay chân nó khéo, luồn chỉ thông đường (ý nói chạy chọt được đường dây), lót đế bên trong thật kỹ (ý nói lo lót người trong nha môn); may mà khi ra trước quan, lưỡi nó đóng cứng như miếng vá đế giày (ý nói líu lưỡi, nói không nên lời; chữ 'cương' ở đây đọc là 'chưởng'), bị tôi nói kim nhỏ chỉ dày như thế (ý nói trình bày cặn kẽ, chặt chẽ), quan cũng chẳng dám ép bừa, cho miễn khai mà đuổi ra. Tôi đi vòng một vòng (?), rình chờ nó ra, tát cho nó hai cái như thế đấy!"

 Cái bàn hai chân

 Một người đóng bàn, muốn tiết kiệm gỗ. Người thợ chiều ý, nói: "Chỉ làm hai chân thôi, kê dựa vào cột nhà mà dùng là được." Một đêm trăng sáng, ông ta muốn khiêng bàn ra sân, khó mà đặt cho vững, bèn gọi thợ đến trách hỏi. Thợ đáp: "Ông ở trong nhà thì tiết kiệm được, chứ ra bên ngoài thì làm sao tiết kiệm được?"

 Kẻ đóng bàn hai chân, sao còn mơ chuyện ngắm trăng.

 Cái quần một ống

 Có người sai thợ may may quần, các thợ đều bảo phải nhiều vải, ông ta không chịu. Người thợ cuối cùng biết ý, nói: "Tôi chỉ dùng sáu thước là đủ may." Ông ta mừng lắm. Đến khi may xong, hoá ra là cái quần một ống, mặc vào đi chập chững (chữ này đọc là "xích xúc"), bước ngắn cũng khó đi. Ông ta cười to bảo thợ: "Tiết kiệm thì có tiết kiệm thật, chỉ là một bước cũng không đi nổi."

 Kẻ may quần một ống, sao còn mơ chuyện ra khỏi cửa.

 Tôi mất đâu rồi

 Một tên sai dịch đần độn áp giải một nhà sư phạm tội lên phủ. Lúc sắp đi, sợ quên đồ đạc, hắn kiểm điểm tỉ mỉ, lại tự đặt thành hai câu: "Tay nải, ô, gông; công văn, nhà sư, tôi." Dọc đường, đi bước nào cũng nhẩm thuộc hai câu ấy. Nhà sư biết hắn đần, chuốc rượu cho say, cạo trọc đầu hắn, tròng gông vào cổ hắn, rồi lẻn trốn mất. Tên sai dịch tỉnh rượu, nói: "Để ta kiểm lại xem nào: tay nải, ô, có." Sờ lên cổ: "Gông, có." Công văn: "Có." Bỗng giật mình kêu: "Ối chà, nhà sư mất đâu rồi." Một lát sau, sờ lên cái đầu trọc của mình, nói: "May quá, nhà sư vẫn còn đây, nhưng tôi thì mất đâu rồi."

 Xét: chuyện này cũng thấy trong các sách "Ứng hài lục" và "Tiếu tán".

 Một gánh chuyện cười

 Một ông tú tài gần bảy mươi tuổi bỗng sinh được một con trai, bèn đặt tên là "Tuổi Tác". Ít lâu sau lại sinh một con trai, trông có vẻ đi học được, bèn đặt tên là "Học Vấn". Năm sau lại sinh một con trai nữa, ông cười nói: "Già thế này rồi mà còn đẻ đứa con này, thật là chuyện cười." Bèn đặt tên là "Chuyện Cười". Đến khi ba đứa lớn lên, ở không chẳng có việc gì, ông sai cả ba vào núi đốn củi. Lúc về, ông hỏi vợ: "Củi của ba đứa, đứa nào nhiều hơn?" Vợ đáp: "Tuổi Tác thì có được một bó (cũng có nghĩa là 'tuổi tác đã một bó', tức đã già), Học Vấn thì chẳng có chút nào, Chuyện Cười thì lại có cả một gánh."

 Có tuổi tác mà không có học vấn đã là chuyện cười rồi, huống chi lại còn thêm chuyện cười nữa!

 Một cái miệng to

 Hai người thích nói khoác. Một người nói: "Quê tôi có một người to lớn, đầu đội trời, chân đạp đất." Người kia nói: "Quê tôi có một người còn to hơn, môi trên chạm trời, môi dưới chạm đất." Người này hỏi: "Thế thân người ấy ở đâu?" Đáp: "Tôi chỉ thấy một cái miệng to."

 Con rùa lưỡi to

 Một người đem lòng gan ra rửa bên giếng, lỡ đánh rơi một miếng gan xuống rãnh. Một con rùa thấy liền nuốt, gan to miệng nhỏ, thòi lòi ra ngoài miệng. Có người trông thấy, ngạc nhiên kêu: "Các người mau lại đây, xem con rùa lưỡi to này."

 Bộ mặt kẻ nói khoác, may nhờ có cái mai cứng che giấu hộ.

 Trả lại cho tôi bộ mặt cũ

 Một người đi dự tiệc, ở nhà đã tự uống trước cho ngà ngà say, mặt đỏ gay mới đi. Đến bàn tiệc, rượu nhạt thếch, càng uống càng tỉnh, tiệc tàn thì hơi rượu uống trước cũng hết sạch. Lúc ra về, hắn nói với chủ nhà: "Rượu ngon của ông thật là thuần hậu (?), chỉ xin ông trả lại cho tôi bộ mặt đỏ ửng như lúc đầu thôi."

 Không làm càn được (phải bắt chước dáng đàn ông say rượu, đàn bà nũng nịu chửi, mới gây cười.)

 Có kẻ quen thói say rượu làm càn, chẳng cứ uống nhiều hay ít, đều phải làm càn. Vợ hắn ghét lắm. Một hôm, hắn ở nhà đòi rượu uống, vợ đưa nước ngâm gai cho uống, chẳng bao lâu hắn cũng múa tay múa chân lên. Vợ chửi: "Đồ trời đánh, uống nước ngâm gai mà cũng làm càn như say rượu." Một lát sau, hắn cười to nói: "Tôi cũng đang lấy làm lạ, sao hôm nay làm càn chẳng ra gì."

 Người say rượu thật, ít ai rơi xuống nước hay ăn phân, đủ thấy kẻ say rượu làm càn đều là mượn cớ say để làm bậy.

 Thử hỏi hôm sau gặp người ta, có thấy xấu hổ không?

 "Quy khứ lai từ" (phải lúc đầu hốt hoảng vội vàng, sau thong thả chậm rãi, mới gây cười.)

 Một người miệng tình cờ đọc một câu cổ văn: "Đến bên dòng nước trong mà làm thơ." (Câu này đọc lên nghe giống "quan Phó sứ họ Lưu ở Lâm Thanh".) Bên cạnh có người vội hỏi: "Quan Phó sứ họ Lưu ở Lâm Thanh nào thế? Sao không nói sớm cho tôi? Để tôi còn đến nịnh bợ kết giao với ông ấy." Người kia nói: "Đây là trong bài 'Quy khứ lai từ' (bài văn của Đào Uyên Minh đời Tấn, viết khi từ quan về quê; tên bài có nghĩa là 'Về đi thôi')." Người này đổi sắc mặt, thong thả nói: "Tôi cứ tưởng ông ấy là quan đang tại chức, nếu là ông quan đã 'về đi thôi' thì tôi chẳng thèm để ý nữa."

 Thử hỏi khách trước cửa, sáng nay mấy người đến? Thật đáng than dài!

 Mặt mũi giống nhau

 Một người bế con đứng chơi ngoài cửa, bên cạnh có người trêu: "Thấy rõ cha con là cùng máu mủ, thật là một dòng, cứ xem mặt mũi đứa con anh với mặt mũi tôi thì giống hệt nhau." Người bế con đáp: "Anh với thằng bé này vốn là anh em cùng một mẹ sinh ra, mặt mũi sao lại không giống nhau được?"

 Ta muốn chiếm lợi của người, nào ngờ người chiếm lợi của ta còn nặng hơn. Người xưa nói: "Ham chiếm lợi chính là cửa sau của sự thiệt thòi." Biết bao chuyện thiệt thòi đều từ đó mà ra.

 Mâm hộp nát

 Xưa có một ông quan, lúc mới nhậm chức, thề trước thần linh rằng: "Tay trái nhận tiền thì nát tay trái, tay phải nhận tiền thì nát tay phải." Chẳng bao lâu, có người đem nhiều vàng bạc đến đút lót, ông muốn nhận, lại sợ phạm lời thề trước. Ông tự gỡ cho mình rằng: "Lão gia ta lấy cái mâm hộp không ra, đợi người này đặt bạc vào trong, sai

 người bưng vào. Hôm trước thề là tiền đồng, hôm nay lại là bạc, lão gia ta lại không hề động tay, dẫu có nát thì cũng chỉ nát cái mâm hộp, chẳng can gì đến lão gia."

 Quan lại nhận hối lộ, ắt dẫn đến hãm hại oan người lương thiện, dùng hình phạt với kẻ vô tội. Thứ tiền lòng dạ xấu xa ấy, dẫu kiếm được, ta e tay chưa nát mà lòng đã nát trước rồi.

 Câu đối thề

 Xưa có một ông quan, nhậm chức xong liền dán câu đối ở cổng lớn rằng: "Nếu nhận tiền của lén lút ban đêm, trời tru đất diệt; nếu nghe lời nha dịch (bọn sai dịch trong công đường), trai làm trộm gái làm điếm." Dân chúng cho là quan thanh liêm chính trực. Nào ngờ về sau tham ô quá mức: hễ ai đút lót thì đều phải nộp ban ngày, không cho nộp ban đêm, và đều phải chính phạm nhân tự đem đến, không cho qua tay nha dịch, vì sợ phạm lời thề trước.

 Lại đi đại tiện lần nữa

 Một nông dân ở thôn quê không biết lễ phép, đến trước điện thờ Khổng Tử ở trường Nho học của huyện ỉa một bãi. Thầy học quan (vị quan coi việc học ở huyện) nghe biết, giận dữ giải lên huyện xét xử. Quan huyện thẩm vấn: "Vì sao làm ô uế thánh nhân?" Người nông dân thưa: "Tiểu nhân lên thành, ngày nào cũng đi qua trước trường, nhất thời mót quá, tiện chỗ giải quyết, không dám có ý xúc phạm thánh nhân." Quan nói: "Mày muốn chịu đánh hay chịu phạt?" Người nông dân sợ bị đánh, thưa: "Tiểu nhân xin chịu phạt." Quan nói: "Xử theo tội 'bất ứng' (tội làm điều không nên làm, một tội nhẹ trong luật), nộp một lạng năm tiền bạc, cân ngay giữa công đường, không cần qua viên lại giữ kho thu nhận." Người nông dân lấy ra một nén bạc, ước chừng ba lạng, bẩm quan: "Để tiểu nhân đi cắt một nửa đem đến nộp." Quan nói: "Đưa đây ta xem." Thấy là một nén bạc ròng, quan liền tươi nét mặt, vội vàng nhét ngay nén bạc vào tay áo trước, rồi bảo người nông dân: "Nén bạc này không cần cắt ra, coi như lão gia ta đã nói rồi, cho phép mày ngày mai lại đến trước điện thờ ở trường đi đại tiện thêm một lần nữa."

 Được tiền rồi thì dẫu phạm pháp thêm lần nữa cũng có thể tha thứ, huống chi chuyện đi đại tiện cỏn con.

 Xét: chuyện này cũng thấy trong sách "Hi đàm sơ lục", ở đó là chuyện một sinh viên (học trò trường huyện).

 Lệ cũ

 Ông quan mãn nhiệm, các bô lão bày rượu đến xin cởi ủng (tục dân giữ lại đôi ủng của vị quan tốt khi ông rời nhiệm sở, để tỏ lòng lưu luyến). Quan nói: "Ta ở đất này, chẳng có ơn huệ gì với dân, đâu dám nhận việc này." Các bô lão nói: "Đây là lệ cũ, không thể không làm."

 Tuy là lệ cũ, nhưng cũng phải do dân vui lòng làm. Người làm quan lúc ấy tự xét lại lòng mình, thật chẳng có ơn huệ gì với dân, mà dân lại đến cởi ủng, há chẳng tự thẹn sao. Ta thường thấy có những vị quan, vừa nghe tin rời nhiệm sở, tiếng dân oán hận chửi rủa đã vang khắp phố khắp ngõ, quan tốt hay xấu có thể biết được rồi. Ta mong người làm quan, ngày thường để tâm thương yêu nuôi dưỡng dân, quyết đừng để sau này hối hận tự thẹn.

 Sách là in mà thành

 Có đứa con ham chơi bời, không chịu đọc sách. Cha nó giận, nhốt vào một phòng, đưa cơm nước vào, dạy nó mắt phải xem sách kỹ, lòng phải nghĩ về sách kỹ, chăm chỉ như thế tự nhiên sẽ hiểu. Qua ba ngày, cha vào phòng xem bài vở, con thưa: "Nhờ cha dạy bảo rất hay, đọc sách quả thật có ích lớn, con mới xem sách được ba ngày mà trong lòng đã hiểu rồi." Cha mừng, hỏi: "Hiểu ra điều gì?" Con cũng mừng, đáp: "Con xưa nay cứ tưởng những cuốn sách để đọc này (?) là viết bằng bút mà thành, xem kỹ ba ngày mới biết từng tờ từng tờ sách đều là in bằng bản khắc gỗ mà thành."

 Người đời nay đọc sách, chẳng hề đem lời thánh hiền ngẫm vào thân tâm mình, lại chỉ chăm chăm vào câu chữ, dẫu đọc vạn quyển thì có ích gì? Vốn chẳng khác gì kẻ nhận ra sách là in này.

 "Ba mươi tuổi thì đứng vững"

 Thầy ra đề phá đề (câu mở đầu bài văn thi, nêu khái quát ý của đề) "Ba mươi tuổi thì đứng vững" (lời Khổng Tử trong sách Luận ngữ, ý nói ba mươi tuổi thì tự lập được), bảo hai học trò làm. Một trò viết câu phá đề: "Hai lần tuổi mười lăm, dẫu có ghế có băng cũng không dám ngồi." Một trò viết: "Tuổi đã quá nửa hoa giáp (sáu mươi năm, một vòng can chi trong lịch), chỉ có hai chân đứng thẳng mà thôi."

 Làm văn không suy nghĩ ở ý nghĩa của đề, lại chỉ chăm chăm viết theo câu chữ, đều là loại như hai học trò này.

 Chữ "Đại"

 Cha dạy con nhận mặt chữ "Đại" (to), rồi lại lấy chữ "Thái" (giống chữ "Đại" thêm một chấm) ra hỏi, con không biết. Cha bảo: "Đây là chữ 'Thái' trong 'Thái công' (cụ ông)." Hôm khác lại lấy chữ "Đại" ra hỏi, con nhìn một lúc, gật đầu nói: "Phải rồi, đây là chữ 'Thái' của cụ ông bên ngoại (vì cái chấm đã đi ra ngoài mất)."

 Chữ "Mân"

 Có người hỏi chữ "Mân" trong "bàn chải mân" (bàn chải nhỏ chải tóc) viết thế nào. Người kia viết chữ "Mãnh" (đồ đựng) để đáp. Có người nói: "Đây là chữ 'Mãnh' trong 'khí mãnh' (đồ đựng), e là không phải chăng?" Người ấy liền cầm bút kéo dài một đầu nét ngang dưới cùng của chữ "Mãnh", nói: "Thế này mà còn không giống cái bàn chải sao?"

 Không ăn chay

 Có một nhà sư cùng đến dự tiệc ở nhà người ta. Chủ nhà vì sư là người xuất gia nên hỏi: "Thầy có dùng rượu không?" Sư cười đáp: "Rượu thì cũng dùng chút ít, chỉ có điều không ăn chay."

 Nghe tiếng chuông gió

 Bên sông có một ngôi chùa, có nhà sư đang tụng kinh bên trong, chợt nghe chuông gió ở góc điện kêu vang, bèn gọi liên hồi đồ đệ: "Đồ đệ, đồ đệ, chuông kêu dồn dập, gió nổi to, trên sông ắt có thuyền lật; ta đang ở đây tụng kinh lạy Phật, không rảnh, con mau đi thay ta vớt lấy ít quần áo đồ đạc về đây, còn người chết đuối thì không cần cứu."

 Nghĩ ra món nợ

 Thiền sư dạy đồ đệ: "Phàm người xuất gia tuyệt đối không được lười biếng, phải ngồi tĩnh lặng tham ngộ (chuyên tâm suy xét để giác ngộ), mới có thể minh tâm kiến tính (thấy rõ tâm mình, nhận ra bản tính Phật vốn có — thuật ngữ nhà Thiền)." Đồ đệ vâng lời, ngồi được một lúc, chạy đến mừng rỡ thưa với thầy: "Nhờ thầy chỉ bảo, quả nhiên được lợi lớn. Con vừa ngồi tĩnh ngộ chưa bao lâu mà đã nghĩ ra được những món nợ người ta thiếu con từ hơn mười năm trước, dẫu chỉ là chuyện vặt vài ba phân bạc, cũng nghĩ ra hết; để con đi gấp rút cãi chửi đánh nhau với người ta, đòi được bạc về, đưa thầy mua đồ ăn, để tạ ơn thầy."

 Xin đổi ngón tay

 Có một vị thần tiên xuống trần, dùng phép chỉ đá hoá vàng để thử lòng người, tìm kẻ ít tham tiền để độ (dẫn dắt thoát tục) thành tiên. Đi khắp nơi chẳng có ai, dẫu chỉ hòn đá to hoá vàng, người ta vẫn chê nhỏ. Sau cùng gặp một người, tiên chỉ một hòn đá bảo: "Ta hoá hòn đá này thành vàng cho ngươi dùng nhé." Người ấy lắc đầu không lấy. Tiên tưởng anh ta chê nhỏ, lại chỉ một hòn đá to hơn bảo: "Ta hoá hòn đá rất to này thành vàng cho ngươi dùng nhé." Người ấy cũng lắc đầu không lấy. Tiên ông nghĩ người này chẳng có chút lòng tham tiền nào, thật hiếm có, nên độ cho thành tiên, bèn hỏi: "Vàng to vàng nhỏ ngươi đều không lấy, vậy ngươi muốn gì?" Người ấy giơ ngón tay ra nói: "Tôi chẳng muốn gì khác, chỉ muốn cái ngón tay vừa chỉ đá hoá vàng của lão thần tiên, đổi lắp vào ngón tay tôi, để tôi tha hồ đi đâu chỉ vàng đến đó, dùng không kể xiết."

 Chỉ cần ngón tay này là hơn muôn nghìn thứ khác, con mắt người này thật không lầm.

 Hạn định tuổi thọ

 Một ông lão thọ trăm tuổi, có người đến mừng thọ chúc rằng: "Chúc cụ sống quá một trăm hai mươi tuổi." Ông lão giận lắm nói: "Tôi có ăn cơm nhà anh đâu, sao lại hạn định tuổi tôi, không cho tôi sống thêm vài trăm năm nữa?"

 Lòng người khó thoả mãn. Sống trăm tuổi đã là thượng thọ, đến trăm tuổi rồi lại muốn gấp đôi trước nữa, ít hơn thì không vui, dẫu sống qua nghìn vạn năm vẫn còn bảo là chưa nhiều.

 Cam lòng làm con

 Một ông lão mặt mũi khô héo, già yếu tàn tạ hết mức. Hễ ai bảo ông già là ông giận mãi không thôi; hễ ai khen ông trẻ trung là ông vui sướng không xiết. Có người biết ý, bèn giả lời để chiếm lợi ông, nói: "Cụ tuy râu tóc bạc hết, nhưng da mặt mịn màng, chẳng những sánh được với trẻ thơ, mà còn giống hệt làn da đứa con mới đẻ của tôi." Ông lão mừng lắm nói: "Nếu da mặt được trẻ trung như thế, lão phu cam lòng làm con anh."

 Đường Bá Hổ (danh sĩ, hoạ sĩ đời Minh) nói: "Chớ khoe dung nhan, khó thoát khỏi tấm gương đồng." Lý Lạp Ông (tức Lý Ngư, văn sĩ đời Thanh) nói: "Muốn biết dung nhan thì cứ soi gương, người ta bảo chưa già chỉ là lời nói khéo che lấp." Ta cho rằng kẻ quen thích bảo người khác chưa già là nịnh; kẻ quen thích người ta bảo mình chưa già là ngốc. Má hồng tóc xanh, thoắt cái đã thành ông già da nhăn như da gà, há chẳng xót xa sao.

 Không được chết

 Có người mừng thọ chúc rằng: "Chúc cụ sống lâu như cây tùng cây bách." Ông lão nhăn mày không vui, nói: "Tùng bách rồi cũng có lúc khô héo." Lại có người mừng thọ chúc: "Chúc cụ thọ tựa Nam Sơn (núi Nam, tượng trưng cho sự bền lâu)." Ông lão cũng nhăn mày không vui, nói: "Núi rồi cũng có lúc lở." Hai người hỏi: "Tùng bách, Nam Sơn lâu bền như thế mà cụ đều không thích, xin hỏi ý cụ thế nào mới được như ý?" Ông lão gật đầu nói: "Theo ý nguyện của tôi, chẳng cứ qua mấy nghìn mấy vạn năm, chỉ cần không được chết."

 Ai ai vốn cũng có thuốc trường sinh, chỉ tại kẻ mê muội tự mình vứt bỏ uổng phí.

 Tim nằm trên vai

 Một võ sư dạy đồ đệ quyền pháp: "Hễ động thủ, tuyệt đối không được đánh vào vai người ta, lỡ đánh một quyền là đánh chết người." Đồ đệ hỏi: "Sao lại lợi hại đến thế?" Thầy đáp: "Con còn chưa biết sao? Người xưa, tim đều ở giữa ngực, dẫu có lệch thì cũng chỉ lệch chút ít; còn người bây giờ, cái tim của mình suốt ngày đều để lên đầu vai (ý nói lòng dạ thiên lệch quá mức), nếu một quyền đánh trúng tim nó, há chẳng đánh chết sao."

 Có người nói: "Kẻ tim nằm trên vai thì đáng đánh chết, cần gì thương tiếc." Thầy nói: "Kẻ ấy chẳng bao lâu sẽ bị quả báo (sự báo ứng do việc ác mình làm) chết thảm, cần gì đợi quyền của ta đánh."

 Móc tuỷ xương người

 Có người nói với bạn thân: "Lòng người trong thiên hạ, không ai thẳng bằng lòng tôi." Người bạn gật đầu: "Lòng anh quả là thẳng, chỉ có điều thừa một đầu mũi nhọn, giống như cái dùi, thường hay đâm vào óc người ta." Người ấy giận nói: "Lòng tôi tuy là cái dùi, vẫn còn hơn lòng anh vừa là cái dùi lại vừa cong queo, thành ra cái móc, ngày ngày chỉ muốn móc tuỷ xương người ta."

 Có lòng dạ như thế thì kiếp sau mọc lông đội sừng (đầu thai làm súc vật), quyết khó tránh khỏi.

 Lòng hư thấu suốt

 Có hai kẻ ác ở chung, cùng bị nhọt ở lưng, mời thầy thuốc đến chữa. Thầy thuốc xem người thứ nhất, rồi xem người thứ hai, kinh hãi nói: "Lòng người kia hư hỏng ít hơn, còn chữa được; lòng người này hư thấu suốt rồi, bảo tôi chữa sao cho khỏi được."

 Lời hay không nghe, nói mà không sửa, chính là kẻ lòng hư thấu suốt.

 Tro núi và gan muỗi

 Hai người Giáp và Ất gặp nhau, mỗi người đều có vẻ bực tức. Ất hỏi Giáp: "Xin hỏi vì sao mặt anh có vẻ giận?" Giáp đáp: "Tôi tuy ở Trung Quốc mà tai nghe được xa muôn dặm. Vừa rồi đang ngồi tĩnh lặng, tôi nghe thấy ở Tây Thiên (cõi Phật ở phương Tây, chỉ đất Ấn Độ) có một nhà sư đang tụng kinh, tôi chê ồn ào, quát bảo hắn

 đừng tụng nữa. Nhà sư ấy chẳng thèm để ý, không chịu thôi. Tôi nhất thời nổi giận, liền cầm cả ngọn núi Tu Di (ngọn núi khổng lồ ở trung tâm thế giới theo quan niệm nhà Phật) trong tay, coi như hòn đá ném sang đập hắn. Ai ngờ nhà sư ấy, lúc núi rơi xuống, chỉ chớp mắt một cái (?), lấy tay dụi dụi, miệng nói: 'Hạt bụi ở đâu bay tới, suýt nữa làm cay mắt ta.' Nói xong lại cứ tụng kinh, rốt cuộc chẳng đánh trúng hắn mảy may nào, khiến tôi không có cách gì trị hắn, há chẳng bực sao." Rồi hỏi Ất: "Anh cũng bực, là vì sao?" Ất đáp: "Hôm qua có một người khách đến nhà tôi, không có gì đãi khách, tôi bắt một con muỗi, mổ bụng con muỗi, lấy tim gan nó, dùng dao thái thành một trăm hai mươi miếng, cho vào chảo xào chín mời khách. Nào ngờ ông khách ăn gan vào, bị nghẹn trong cổ họng, lên không được xuống không xong, cứ bảo tôi thái gan to quá, oán trách tôi. Đến giờ vẫn còn nằm ở nhà tôi rên mãi không thôi, há chẳng bực sao?" Giáp nói: "Làm gì có cái cổ họng nhỏ như thế?" Ất nói: "Anh đã có cái tai xa nghe thấu Tây Thiên, cặp mắt to chứa được cả núi Tu Di, lẽ nào lại không cho tôi có cái cổ họng nghẹn gan muỗi như thế sao?"

 Khen họ

 Hai người Tô Châu gặp nhau dọc đường. Một người hỏi quý họ, người kia đáp: "Không dám, tại hạ không có họ." Người này nói: "Người sao lại không có họ?" Đáp: "Thì là một cái họ hèn mọn nhỏ nhoi trong 'Bách gia tính' (sách liệt kê các dòng họ, dùng dạy trẻ con học chữ) đấy mà." Hỏi: "Họ gì?" Đáp: "Họ Trương." Lại hỏi: "Thân phụ họ gì?" Đáp: "Cũng họ Trương." Người kia khen: "Tuyệt quá đi mất, hiếm có cả một nhà đều họ Trương!" Phải bắt chước giọng người Tô Châu nói, mới gây cười.

 Khiêm tốn đã vô nghĩa, khen lại càng vô nghĩa hơn, đúng là kỳ phùng địch thủ.

 Chim sẻ mời tiệc

 Một hôm chim sẻ mời chim trả và chim ưng đến dự tiệc. Sẻ nói với chim trả: "Anh mặc áo đẹp tươi thế này, đương nhiên phải mời ngồi chiếu trên." Nói với chim ưng: "Anh tuy to lớn hơn, nhưng mặc áo xấu thế này, đành mời anh chịu khó ngồi chiếu dưới." Chim ưng giận nói: "Đồ tiểu nhân hèn hạ, sao mà thực dụng xu nịnh thế." Sẻ đáp: "Trên đời ai mà chẳng biết tôi là kẻ lòng dạ hẹp hòi, mắt nhìn nông cạn."

 Trọng áo mà không trọng người, khắp nơi đâu cũng có, đủ thấy đều là do chim sẻ biến thành.

 Chó cắn

 Có người hỏi gã ăn mày: "Vì sao chó thấy các anh là cắn?" Gã ăn mày đáp: "Nếu tôi có áo mũ đẹp mặc đội thì đồ oan nghiệt (nghiệp chướng — nhà Phật chỉ chướng ngại do nghiệp ác; ở đây là tiếng mắng) ấy cũng kính trọng tôi rồi."

 Cái nêm bụng (chữ sau đọc là "táp", là miếng gỗ chêm vào khe hở) (?)

 Một ông chủ tự mình ăn no, chỉ cho đầy tớ ăn chút ít, lưng lửng bụng, rồi bảo nó theo mình đi xa. Đầy tớ nói: "Dọc đường nếu con đói thì tìm cơm ở đâu mà ăn?" Ông chủ nghe vậy, lấy một sợi dây và một miếng gỗ, bảo đầy tớ: "Có hai thứ này là đồ nghề ăn cơm của mày rồi. Chỉ có điều trên đường người đi lại đông, mày mà nói ra là bụng đói, người ta nghe thấy há chẳng cười chê? Mày chỉ cần nói với tao 'bụng có chút rồi' (trong tiếng Hán, 'có chút' đồng âm với 'có nêm'), tao sẽ biết, để làm phép cho mày. Mày cũng chẳng cần hỏi nhiều, cam đoan không đói là được." Dặn xong liền bảo theo ra cửa. Đầy tớ hết cách, đành phải nghe theo. Đi được nửa ngày đường, đầy tớ gọi chủ: "Bụng tiểu nhân có chút rồi." Ông chủ sợ người đi đường nghe thấy, vội đáp liền: "Tao biết, tao biết." Rồi lấy dây buộc chặt bụng đầy tớ lại, bảo: "Buộc chặt thế này, tự nhiên không đói nữa." Đi chưa được bao xa, đầy tớ lại gọi to: "Bụng lại có chút rồi." Ông chủ lại đáp liền: "Tao biết, tao biết." Bèn lấy miếng gỗ nêm vào trong dây, nhặt viên gạch bên đường gõ cho nó lút vào, nói: "Chặt cứng thế này, lẽ nào bụng còn đói lên được nữa?" Lại đi chưa được bao xa, đầy tớ lại gọi to: "Bụng con lại có chút khó chịu lắm rồi." Ông chủ giận lắm, cởi dây ra, nói: "Đồ ma đói hèn hạ, mau cút sang nhà khác đi. Tao đã có bộ đồ nghề tốt thế này rồi, chẳng lo không có người mà dùng." Mấy câu cuối phải nói giọng giận dữ, mới gây cười.

 Chỉ lo quần áo

 Có người đến nhà kia ngồi nói chuyện ở phòng khách, thấy một đầy tớ bưng trà ra, khắp người không có quần áo, chỉ có hai miếng ngói, lấy dây buộc ở hông, che phía trước phía sau phần thân dưới. Chủ nhà giận nói: "Có khách ở nhà, thằng hèn này sao lại mặc thứ quần áo thô dày này ra, còn ra thể thống gì? Mau đi thay quần áo nhẹ mềm vào để tiếp khách." Đầy tớ vâng dạ đi vào. Một lát sau, đầy tớ cởi ngói ra, buộc hai tàu lá sen vào thân dưới rồi đi ra. Khách thấy vậy nói với chủ nhà: "Quý phủ chi tiêu xa hoa quá, e không hợp với lối sống trong nhà." Chủ nhà nói: "Nhà tôi đâu có xa hoa." Khách nói: "Chẳng nói chuyện gì khác, chỉ riêng thằng hầu nhà ông, đã có quần áo thô dày, lại có quần áo nhẹ mềm, huống chi những thứ khác?" Chủ nhà nói: "Thằng hầu này, hôm đến nhà tôi đã giao hẹn trước, nó tự về nhà mình ăn cơm, tôi chỉ lo quần áo cho nó. Nếu tôi lại không chịu cho nó mặc bộ này thay bộ kia, làm sao giữ được nó ở lại."

 Hút gió ỉa khói (chữ "hát" ở đây đọc như "hợp", nghĩa là hút bằng miệng.)

 Một ông nhà giàu không dùng đầy tớ, mọi việc lớn nhỏ trong nhà đều tự tay làm lấy, vất vả hết sức. Có mấy người bạn khuyên ông thuê một đầy tớ sai bảo cho được thong thả. Ông nói: "Tôi há không biết dùng đầy tớ là tốt, chỉ sợ nó đòi tiền công của tôi, lại sợ nó ăn cơm của tôi, nên tôi thà tự mình vất vả chứ không chịu thuê người." Bên cạnh có người biết ý, giả vờ nói: "Nhà tôi có một đầy tớ, chẳng đòi tiền công, lại không ăn cơm, mà còn cẩn thận chăm chỉ, tôi đem biếu không ông để hầu hạ, ông có chịu nhận dùng không?" Ông nói: "Không ăn cơm thì chẳng chết đói sao?" Người kia đáp: "Đầy tớ này lúc nhỏ từng gặp thần tiên, truyền cho phép hút gió ỉa khói, nên suốt ngày không đói." Ông nghe xong, nghĩ một hồi, lắc đầu nói: "Tôi cũng không lấy." Người kia hỏi: "Vì sao lại không lấy?" Ông đáp: "Anh bảo đầy tớ này hút gió ỉa khói, nhưng tôi tìm một người là cần phân của một người để tưới ruộng; nó đã ỉa ra khói thì tất nhiên thiếu mất phân của một người để tưới ruộng, nên tôi tính thấy không lợi."

 Không ăn cơm mà lại ỉa ra phân, phân ỉa ra không những tưới ruộng được, mà còn phải để lão này ăn được nữa, thế mới vừa ý.

 Chó ăn cứt

 Có người hỏi: "Vì sao chó ăn được xương?" Đáp: "Vì trong bụng nó có viên thuốc tiêu xương, nên ăn được xương." Lại hỏi: "Vì sao chó thích ăn cứt?" Đáp: "Vì trong bụng nó không hiểu lẽ phải, nên thích ăn cứt."

 Kẻ làm việc trái lương tâm, ắt sẽ hoá thành con chó ăn cứt.

 Quy ra tiền mua bánh

 Có một người giàu cực kỳ keo kiệt, muốn mời thầy dạy con, lại tiếc không muốn lo cơm nước, phải được ông thầy nào không ăn rượu thịt cơm nước mới được. Sau có một ông thầy chịu được cảnh đạm bạc, mỗi ngày chỉ ăn ba bữa cháo, có người tiến cử đến. Ông nhà giàu nghe vậy, trầm ngâm hồi lâu, rồi nói với thầy: "Khoan đã, chỉ riêng việc nấu cháo cũng tốn công, chẳng bằng mỗi bữa cháo tôi xin quy ra hai đồng tiền, để thầy mua hai cái bánh nướng ăn; nếu thầy ăn ít thì còn để dành được một đồng giắt lưng, há chẳng tiện cả đôi đường sao?"

 Dạy thơ

 Thầy giận chủ nhà không mời mình ăn uống, đợi học trò đến lớp, hằn học dạy bài thật nhanh: "Mùa xuân dạo bãi cỏ thơm." Trò rưng rưng nước mắt cố đọc theo, nhưng đã hiểu ý thầy, đọc xong bèn nói: "Cha con..." Thầy hỏi: "Cha mày làm sao?" Trò đáp: "Mua thịt." Thầy dạy câu thứ hai chậm lại một chút: "Mùa hạ ngắm ao sen xanh." Trò vẫn chưa đọc theo kịp. Thầy lại hỏi: "Cha mày mua thịt làm gì?" Trò đáp: "Bảo là mời thầy." Thầy nguôi giận đôi chút, bèn dạy câu thứ ba chậm rãi: "Mùa thu uống rượu hoa cúc." Lại hỏi: "Bao giờ mời ta?" Trò đáp: "Ngay hôm nay." Thầy mừng lắm, dạy câu thứ tư thật thong thả, rõ ràng: "Mùa đông ngâm thơ tuyết trắng."

 Bài thơ con hổ

 Một người khoe với mọi người: "Tôi thấy một bài thơ về con hổ, làm hay tuyệt diệu, chỉ có bốn câu thơ mà tả đã hết." Người bên cạnh xin hỏi. Người ấy nói: "Câu thứ nhất là con hổ gì gì đó, câu thứ hai là khổ gì gì đó." Người bên cạnh lại nói: "Hai câu trên đã quên thì nói hai câu dưới đi." Người ấy ngửa mặt nghĩ đi nghĩ lại, rồi nói: "Câu thứ ba thật tình quên mất, may còn nhớ rõ câu thứ tư, là ý dữ ơi là dữ." Câu cuối phải nghiến răng lắc đầu mà nói, mới gây cười.

 Người xưa nói hay lắm: "Thà trước mặt người hoàn toàn không biết, chứ đừng trước mặt người biết không đến nơi." Nếu có học vấn thì cứ giảng nói; còn nếu có đầu không đuôi thì chẳng bằng đừng nói.

 Nước sâm

 Có một cậu công tử nhà giàu sang, sáng sớm ra cửa, thấy một người nghèo gánh hàng nằm lăn ra đất không dậy nổi, hỏi người ta: "Người này vì sao nằm lăn ra thế?" Người bên cạnh đáp: "Người này không có cơm ăn, bụng đói, ngã xuống đất nghỉ lấy hơi." Công tử nói: "Đã chưa ăn cơm thì sao không uống một chén nước sâm rồi hãy ra cửa? Cũng no được hơn nửa ngày."

 Tấn Huệ Đế (vua đời Tấn, nổi tiếng ngu muội) dự tiệc của vua, đang ăn thịt khô, quan ở phương đông (?) tâu có hạn hán mất mùa, dân đói chết nhiều. Vua nói: "Dân đói không có thóc ăn thì ăn thịt khô này cũng no bụng được, sao đến nỗi chết đói?" Cũng giống chuyện này.

 Bốn mùa không đúng

 Một ông nhà giàu, tháng đông ngồi trong buồng sưởi, mặc mấy lớp áo lông, quây quanh lò lửa cùng uống rượu. Rượu được nửa chừng, mồ hôi toát ra, cởi áo bỏ mũ, nói to: "Tháng đông năm nay ấm thế này, thật là bốn mùa không đúng (thời tiết trái mùa)." Ngoài cửa, đầy tớ run cầm cập, đáp: "Chủ nhân ở trong bảo bốn mùa không đúng, chúng tôi ở ngoài cửa áo mỏng bụng đói, gió lạnh thấu xương, thời tiết đúng lắm đấy!"

 Xét: chuyện này cũng thấy trong sách "Tuyết Đào hài sử".

 Đáp về thân phụ

 Cha dạy con: "Phàm nói năng phải để linh hoạt, không được nói chắc nịch một câu." Con hỏi: "Thế nào gọi là linh hoạt?" Lúc ấy vừa hay có nhà hàng xóm sang mượn mấy thứ đồ, cha chỉ mà bảo: "Ví như nhà này sang mượn đồ, không được nói ngay là có nhiều, cũng không được nói ngay là không có, chỉ nói là cũng có thứ ở nhà, cũng có thứ không ở nhà, thế là lời nói linh hoạt rồi, mọi việc đều có thể theo đó mà suy ra." Con ghi nhớ. Hôm khác có khách đến cửa, hỏi: "Thân phụ cậu có nhà không?" Con đáp: "Cũng có người ở nhà, cũng có người không ở nhà."

 Nói ông quan

 Một ông quan đang bực bội. Bên cạnh có tên nha dịch nói với bạn bằng lối nói "hiết hậu" (lối nói bỏ lửng chữ cuối của một cụm từ quen thuộc, để người nghe tự hiểu chữ bị giấu): "Cái ông phán... đầu tóc lôi thôi này cứ như đầu chó óc... ấy." Ý là nói hai chữ "quan bực" (vì "phán..." gợi "phán quan", giấu chữ "quan"; "đầu chó óc..." gợi "đầu chó óc chó", giấu chữ "não" là óc, đồng âm với "não" là bực tức). Ông quan nghe thấy, giận nói: "Sao mày không nói 'Lại bộ thiên...' (gợi 'thiên quan', danh xưng tôn quý của quan bộ Lại, giấu chữ 'quan') và 'trân châu mã...' (gợi 'mã não', giấu chữ 'não')?"

 Thuốc trường sinh

 Một thầy thuốc tự mình bệnh nặng sắp chết, nằm trên gối kêu: "Nếu có thầy thuốc giỏi chữa khỏi bệnh cho tôi, tôi hiện có thuốc trường sinh để tạ ơn, cho người ấy uống vào, sống thêm được mấy trăm tuổi."

 Có người hỏi: "Đã có thuốc ấy, sao không tự uống?" Đáp: "Lư y (tức Biển Thước, danh y thời Chiến Quốc) cũng không tự chữa cho mình."

 Bùa đuổi ma

 Một đạo sĩ bị ma ám, đem bùn nhão trát đầy người đầy mặt, đạo sĩ kêu to cứu mạng. Người bên cạnh nghe thấy, vội chạy đến nhổ nước bọt vào mặt (cách dân gian giải ma ám) cứu sống. Đạo sĩ cảm kích nói: "Bần đạo nhờ ơn cứu mạng lớn lao, nay có một lá bùa đuổi ma xin tạ ơn."

 Có người hỏi: "Đã có lá bùa ấy, sao không tự cứu mình?" Đáp: "Tôi là người lo cho người khác, không lo cho mình."

 Tú tài xử kiện

 Một gã nhà quê ngu dốt nói chí hướng: "Tôi mong có trăm mẫu ruộng lúa là đủ." Hàng xóm ghen tức nói: "Mày mà có trăm mẫu ruộng, tao sẽ nuôi một vạn con vịt, ăn sạch lúa của mày." Hai người cãi nhau không thôi, đi kiện lên quan. Không biết nha môn ở đâu, đi ngang trường Nho học (trường học của nhà nước ở huyện, có tường đỏ cổng lớn), thấy tường đỏ cổng lớn, bèn túm nhau vào. Có một ông tú tài đang dạo bước ở Minh Luân đường (giảng đường của trường Nho học), hai người tưởng là quan, mỗi người trình bày sự tình. Tú tài nói: "Anh cứ đi mua ruộng đi, anh kia cứ đi nuôi vịt đi, đợi ta làm quan rồi, mới xử vụ này cho các anh được."

 Đừng chém da hổ

 Một người bị hổ tha đi. Con trai muốn cứu cha, bèn cầm dao đuổi theo giết hổ. Người ấy ở trong miệng hổ kêu to: "Con ơi, con ơi, con muốn chém thì chỉ chém chân hổ thôi, đừng chém hỏng da hổ, thế mới bán được nhiều bạc."

 Cái chết kề trước mắt mà còn lo đến bạc, người đời phần nhiều như vậy, chỉ là không tự biết thôi.

 Áo mũ của hoàng đế

 Một gã ăn mày từ Bắc Kinh về, khoe đã từng nhìn thấy hoàng đế. Có người hỏi: "Hoàng đế ăn mặc thế nào?" Gã ăn mày đáp: "Đầu đội mũ chạm bằng ngọc trắng, mình mặc áo bào bằng vàng dát." Người ta hỏi: "Áo bào bằng vàng dát, mặc vào thì vái chào thế nào được?" Gã ăn mày nhổ toẹt một cái nói: "Anh thật là đứa chẳng biết sự đời, đã làm hoàng đế rồi thì còn vái chào ai nữa."

 Hoàng đế ở sâu trong chín lần cửa cung cấm, thật không dễ gì thấy được, ăn mặc bằng vàng ngọc là tưởng tượng ra thôi.

 Nhà dòng dõi hoàng đế

 Lại một gã ăn mày từ kinh đô về, khoe: "Từng thấy hoàng đế buổi tối ra cung dạo, chỉ riêng bốn chữ trên chiếc đèn lồng soi đường phía trước đã lạ lùng lắm rồi." Người ta hỏi: "Là bốn chữ gì?" Gã ăn mày đáp: "Hoàng đế thế gia (nhà dòng dõi hoàng đế — các nhà quyền quý thường ghi tên dòng họ mình kèm chữ 'thế gia' lên đèn lồng)."

 Bốn chữ này không ai dám dùng trùng, nói dối gạt người mà nói đến nơi đến chốn.

 Trộm dê

 Một người đàn bà trộm một con dê của nhà hàng xóm, giấu dưới gầm giường, dặn con đừng nói ra. Sau đó hàng xóm đi dọc phố chửi bới, đứa con nói: "Mẹ tôi không hề trộm dê của ông." Người mẹ giận nó gây chuyện, bèn liếc mắt lườm nó. Đứa con chỉ mẹ nói với hàng xóm: "Ông xem con mắt này của mẹ tôi, giống hệt mắt con dê dưới gầm giường."

 Chuyện con làm chứng cha mẹ trộm dê (điển trong sách Luận ngữ), không ngờ quả ứng nghiệm. Muốn người khác không biết thì trừ phi mình đừng làm.

 Người ngoài thấy đẹp mắt

 Có một ông nhà giàu mời tiệc, đồ ăn bánh trái bày trên bàn đều làm bằng gỗ chạm, sơn màu. Có người hỏi: "Tuy đẹp mắt, nhưng ăn sao được?" Ông đáp: "Tôi chỉ cốt người ngoài thấy đẹp mắt, còn quản gì đến chuyện ăn uống thật!"

 Ông này vì cốt làm đẹp bề ngoài nên dùng đồ ăn bằng gỗ chạm, vẫn còn là tốn kém; nếu chẳng màng thể diện, chỉ bày bàn trống mời khách, thì còn tiết kiệm biết bao.

 Đậu phụ sống

 Một người cực giàu mà cực kỳ keo kiệt, mỗi ngày ba bữa đều không bày thức ăn, chỉ dùng một chút muối, lấy đũa chấm chút vị mặn để ăn với cơm. Người bên cạnh bảo: "Ông tằn tiện như thế, mà con trai ông ở ngoài chơi gái cờ bạc lớn lắm." Ông nói: "Từ nay mỗi bữa, tôi cũng mua một miếng đậu phụ sống mà hưởng thụ."

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video