Thiên 2 — Tập hai

 *Cười cho đáng*, tập hai. Thạch Thành Kim, tự Thiên Cơ, người Dương Châu, soạn và gom chép.

 Que khêu đèn (cười kẻ lừa người; sửa lại từ lời của Phan Du Long).

 Có người tối đến xin ngủ nhờ trong chùa, nói: "Tôi có một món đồ đời đời dùng không hết, xin tặng quý chùa." Sư trong chùa mừng rỡ giữ lại, còn tiếp đãi rất cung kính. Sáng hôm sau, sư hỏi món đồ đời đời dùng không hết là gì. Người ấy chỉ tấm rèm rách treo trước tượng Phật, nói: "Lấy tấm rèm này làm que khêu đèn thì đời này kiếp khác cũng dùng chẳng hết."

 Người mù rơi xuống cầu (cười kẻ không chịu buông xuống mà tự làm khổ mình; sửa lại từ lời của Lưu Nguyên Khanh).

 Có người mù đi qua chiếc cầu bắc trên con suối cạn, trượt chân rơi xuống. Anh ta đưa hai tay bám chặt lấy thanh gỗ (?) trên cầu, run rẩy nắm cứng, trong bụng nghĩ: "Nếu tuột tay ắt rơi xuống vực sâu, mất mạng như chơi." Có người sáng mắt đi ngang, bảo người mù: "Anh đừng sợ, cứ buông tay ra, bên dưới là đất bằng, chẳng sao cả, việc gì phải tự chuốc khổ?" Người mù không tin lời tốt, chỉ cho là người ta đùa mình, vẫn bám chặt, kêu gào thảm thiết. Lâu thật lâu, kêu đến khô cả miệng, nắm đến rã cả sức, bỗng tuột tay rơi xuống, quả nhiên là đất khô cứng. Anh ta bèn cười lớn: "Chà! Biết sớm là đất bằng thì tự khổ lâu thế làm gì!"

 Lời ghi: chuyện này có trong mục "Người mù tự khổ" của sách *Ứng hài lục* do Lưu Nguyên Khanh soạn.

 Dập tắt tính nóng (cười kẻ dễ nổi giận).

 Có người thành tâm muốn được gặp Quan Thế Âm Bồ Tát (vị Bồ Tát trong đạo Phật nổi tiếng nghe tiếng kêu khổ của chúng sinh mà cứu giúp; Bồ Tát là bậc đã giác ngộ nhưng nguyện ở lại cứu độ mọi người), bèn đến hỏi phép tu nơi một vị đại hòa thượng. Hòa thượng dạy: "Phải trì trai (ăn chay, giữ giới), bỏ tính nóng nảy, lúc nào cũng nghĩ đến Bồ Tát, lâu dần tự khắc được ứng nghiệm." Người ấy sợ không nhớ, bèn tự đặt ra ba câu: "Ăn chay trường, dập tính nóng, một lòng muốn gặp Quan Thế Âm." Ngày ngày miệng cứ đọc đi đọc lại. Lâu ngày như vậy, làm cảm động đến Bồ Tát. Bồ Tát muốn thử xem anh ta có thật lòng không, bèn hóa làm một đạo sĩ đến cửa xin ăn, thấy người ấy miệng đang đọc ba câu, đạo sĩ nói: "Anh đọc lại một lượt cho tôi nghe." Người ấy đọc, đạo sĩ lại hỏi, cứ thế ba lần. Người đọc nổi giận: "Ta đã đọc mấy lượt rồi, còn lải nhải hỏi lại mãi!" Đạo sĩ cười: "Tôi mới hỏi có mấy lượt mà anh đã nổi giận, đủ thấy tính nóng chưa hề tắt, thì làm sao gặp được Bồ Tát!"

 Không bỏ được tính nóng thì chỉ tự hại mình thôi, đâu phải chỉ là không gặp được Bồ Tát!

 Cách dỗ ngủ (cười kẻ lười đọc sách).

 Có bà vú nuôi cho đứa trẻ bú, đứa trẻ khóc mãi không chịu ngủ. Bà vú hết cách, bỗng gọi: "Ông chủ mau lấy một quyển sách lại đây!" Ông chủ hỏi để làm gì, bà đáp: "Tôi thường thấy ông hễ cầm sách lên đọc là ngủ ngay."

 Mở cửa sổ trời (cười kẻ đứng ra thu góp tiền chung rồi gian lận ăn bớt).

 Có người chuyên kiếm lợi. Hễ họ hàng bạn bè có việc gì là hắn đứng đầu đi thu góp mỗi người một phần tiền để cùng ăn uống, còn phần của mình thì thường giấu nhẹm không bỏ ra, lại còn đút túi số tiền dư. Diêm Vương (vua cõi âm) ghét hắn bụng dạ mờ ám, bắt xuống âm phủ, sai giam vào ngục tối chịu tội. Hắn vừa bước vào cửa ngục đã la lớn: "Phòng này tối quá, đang có mấy người ở đây, mau mau góp tiền mở một cái cửa sổ trời cho sáng sủa chút đi!"

 Lời ghi: quyển bốn mươi chín, mục "Đùa lạ", sách *Thất tu loại cảo* của Lang Anh đời Minh có viết: "Ngày nay kẻ đứng đầu thu góp tiền của người ta rồi ngầm bớt xén (?) đồ vật, tục ngữ gọi là 'mở cửa sổ trời'."

 Nắm đấm còn hay hơn (cười kẻ khoác lác).

 Có người đi Bắc Kinh về nhà, mỗi lời nói, mỗi việc làm đều khoe Bắc Kinh hay. Một tối, anh ta tình cờ cùng cha đi dưới trăng, gặp một người trên đường nói: "Đêm nay trăng đẹp quá." Anh chàng khoác lác nói: "Trăng này có gì mà đẹp, anh chưa biết trăng Bắc Kinh còn đẹp hơn nhiều." Người cha giận mắng: "Thiên hạ chỉ có một mặt trăng, sao trăng Bắc Kinh lại riêng đẹp hơn?" rồi nhắm mặt đấm cho một cú. Đứa con bị đánh, giọng mếu máo kêu: "Nắm đấm của cha thì có gì lạ, cha chưa biết nắm đấm ở Bắc Kinh còn hay hơn nhiều!" (Phải kể bằng giọng mếu máo khổ sở mới gây cười.)

 Kẻ biết chút văn thì đề cao văn, kẻ biết chút võ thì khoe võ, không biết rằng tất cả đều cùng một phường với gã này.

 Dời tượng Lão Quân và tượng Phật (cười kẻ xúi bẩy chia rẽ người khác; trong nguyên văn, chữ "dời chuyển" còn có nghĩa là "đâm thọc, xúi giục").

 Một ngôi miếu đắp một tượng Lão Quân (tức Lão Tử, được Đạo giáo tôn làm vị thần tổ) ở bên trái, một tượng Phật ở bên phải. Có hòa thượng trông thấy, nói: "Phật pháp của ta rộng lớn, sao lại ở bên phải Lão Quân?" (theo lệ xưa bên trái là chỗ tôn quý hơn) bèn dời tượng Phật sang bên trái Lão Quân. Lại có đạo sĩ trông thấy, nói: "Đạo giáo của ta rất tôn quý, sao lại ở bên phải Phật?" bèn dời Lão Quân sang bên trái Phật. Hai bên dời qua dời lại mãi không thôi, chẳng ngờ làm vỡ nát cả hai pho tượng đất. Lão Quân cười bảo Phật: "Hai ta vốn đang yên lành, đều bị hai kẻ tiểu nhân kia đâm thọc làm cho hỏng cả."

 Lời ghi: chuyện này cũng có trong sách *Tiếu tán*.

 Mặt trăng xoàng (cười kẻ khiêm tốn giả).

 Có người hễ so sánh bàn luận với ai thì việc gì cũng tự hạ mình bảo là "đồ xoàng". Một hôm, mời khách đến nhà uống rượu, bất giác trăng lên, khách vui vẻ nói: "Đêm nay trăng đẹp quá!" Người ấy liền chắp tay: "Không dám, đây chẳng qua chỉ là mặt trăng xoàng của nhà tôi thôi."

 Khiêm tốn không thật lòng thì tuy là khiêm tốn lại khiến người ta cười; chẳng bằng cứ thành thật là hơn.

 Cưỡi ngựa phá nhà (cười kẻ làm ra vẻ sĩ diện giả mà tan cửa nát nhà).

 Có người rất nghèo, dùng cái vò rượu vỡ kê làm chân giường. Một tối, hai vợ chồng cùng ngủ, mơ thấy nhặt được một nén bạc. Hai vợ chồng bàn nhau, đem số bạc này buôn

 bán vài năm, sẽ được bao nhiêu tiền lãi, có thể mua ruộng, có thể làm nhà, một sớm trở nên giàu có, thì có thể mua quan. Mà đã giàu sang thì ra vào phải cưỡi ngựa, chỉ có điều ngựa thì ta chưa từng cưỡi quen. Chồng bèn bảo vợ: "Mình tạm làm con ngựa, để tôi cưỡi lên thử xem sao?" Chẳng ngờ cưỡi mạnh quá, làm lật cái vò rượu vỡ, giường chiếu cùng người đều đổ nhào xuống đất. Hai vợ chồng cãi nhau ầm ĩ. Hàng xóm hỏi chuyện, người vợ đáp: "Nhà tôi vốn đang yên lành, chỉ vì thích cưỡi ngựa mà cưỡi đến tan nát cả cơ nghiệp."

 Chỉ lo làm ra vẻ sĩ diện giả bề ngoài, lại làm hỏng việc thật của chính mình.

 Thơ Thiểm Tây (cười kẻ làm thơ dở).

 Ba người Thiểm Tây cùng ngồi chơi trong vườn hoa, bỗng một người nói: "Hôm nay bọn mình rảnh rỗi, sao không mỗi người làm một bài thơ cho vui?" Bèn lấy cây lựu, khóm trúc và con cò trắng trong vườn làm đề. (Trong các bài thơ dưới đây, nguyên văn có chú cách đọc một số chữ theo giọng Thiểm Tây.) Một người vịnh cây lựu: "Cành xanh lá biếc nở hoa hồng, vườn nhà mình cũng có nó; ba ngày hai bữa không nhìn thấy, trên cành kết một cục to tướng." Một người vịnh cây trúc: "Cành xanh lá biếc không nở hoa, vườn nhà mình cũng có nó; có một ngày kia gió lớn thổi, lắc lư lắc lư lại lắc lư (?)." Một người vịnh con cò trắng: "Quen ở bên nước bắt cá tôm, trong tuyết bay đến chẳng thấy nó; ông bố nhà nó mình quen biết, trên đầu có cái sẹo đỏ to." (Phải nhại giọng người Thiểm Tây mới gây cười.)

 Làm được thơ hay như thế mới đúng là bậc thi ông số một thiên hạ.

 Đồ ngu (cười kẻ bủn xỉn).

 Hai anh em cùng đi thăm khách, người em rất ngu ngốc. Khi đã ngồi yên chỗ, nhà kia bỏ đào dẹt khô vào trà mời. Em hỏi anh: "Cái gì đây?" Anh đáp: "Đồ ngu." (ý mắng em hỏi ngớ ngẩn). Đến chén thứ hai, nhà kia bỏ quả trám vào trà, em lại hỏi anh: "Cái gì đây?" Anh lại đáp: "Đồ ngu." Đến lúc ra về, em bảo anh: "Cái 'đồ ngu' thứ nhất lúc nãy tuy chua mà còn có vị ngọt; còn cái 'đồ ngu' thứ hai thì toàn chát xít." (trong nguyên văn, chữ "chát" còn có nghĩa là "keo kiệt", ý chê chủ nhà bủn xỉn).

 Cưa chén rượu (cười chủ nhà tiếc rượu).

 Một người đi dự tiệc, chủ nhà rót rượu mỗi lần chỉ rót nửa chén. Người ấy nói với chủ: "Nhà ông có cái cưa không, cho tôi mượn dùng." Chủ hỏi dùng làm gì, khách chỉ cái chén nói: "Nửa trên chén này đã không đựng được rượu thì nên cưa bỏ đi, để trống nó làm gì?"

 Đau lòng (cười kẻ tham ăn không nghĩ đến chủ nhà).

 Có người bày một mâm trà và hoa quả. Một ông khách ăn đã hơn nửa đĩa hạt óc chó đầy, chủ nhà hỏi: "Sao ông chỉ ăn óc chó thế?" Khách đáp: "Tôi ăn nhiều óc chó để nó nhuận phế (làm phổi được thấm nhuận, dịu mát, theo y học cổ truyền)." Chủ nhà nhăn mặt: "Ông chỉ lo nhuận phổi của ông, đâu biết ông ăn làm tôi đau lòng!"

 Chữa gù lưng (cười kẻ chỉ lo lợi cho mình, không đếm xỉa đến việc hại người; sửa lại từ lời của Giang Doanh Khoa).

 Có một ông thầy thuốc tự khoe chữa được gù lưng: "Dù cong như cái cung, khom như con tôm, thậm chí đầu gập vòng xuống tận lưng, chỉ cần mời tôi chữa một lần là tức khắc thẳng đuột." Có người gù lưng tin lời, mời ông ta chữa. Ông ta bèn đòi hai tấm ván to, đặt một tấm dưới đất, bảo người gù nằm ngửa lên, rồi lấy tấm kia đè lên trên, hai đầu dùng dây thừng to siết chặt lại. Người gù đau quá kêu xin dừng tay, thầy thuốc nhất định không nghe, còn dồn sức chân giẫm mạnh thêm (?). Lưng gù liền thẳng, người cũng liền chết. Mọi người túm thầy thuốc lại đánh. Thầy thuốc nói: "Tôi chỉ biết chữa gù lưng, tôi đâu có lo người ta sống hay chết." (Phải nhại tiếng kêu đau đớn của người gù, lại nhại tiếng thầy thuốc khóc lóc xin tha mới gây cười.)

 Lời ghi: chuyện này có gốc từ sách *Tiếu lâm* của Hàm Đan Thuần, lại thấy trong mục "Thúc thuế" sách *Tuyết đào tiểu thuyết* của Giang Doanh Khoa.

 Cắt cán mũi tên (cười kẻ gặp việc thì đùn đẩy; sửa lại từ lời của Giang Doanh Khoa).

 Có một người lính trúng tên ngoài trận trở về, đau đớn không thôi, bèn mời một danh y ngoại khoa (thầy thuốc chuyên chữa các vết thương, bệnh ở bên ngoài thân thể) đến chữa. Thầy thuốc xem qua, luôn miệng nói: "Không khó, không khó." Rồi cầm cái kéo to cắt phăng phần cán tên lòi ra ngoài, liền đòi tiền công để đi. Người lính nói: "Cắt cán tên thì ai mà chẳng biết? Còn cái đầu mũi tên cắm trong thịt mới cần chữa gấp, sao đã bỏ đi?" Thầy thuốc lắc đầu: "Việc của ngoại khoa tôi đã xong, đó là việc của nội khoa (ngành chữa bệnh bên trong cơ thể), sao lại bắt tôi chữa?"

 Những kẻ gánh vác công việc ngày nay hoàn toàn không thật lòng dốc sức, thường mượn cớ đùn đẩy, có khác gì chuyện này.

 Lời ghi: chuyện này có trong mục "Gánh việc" sách *Tuyết đào tiểu thuyết* của Giang Doanh Khoa.

 Sợ chết (cười quán rượu bán rượu loãng).

 Có ông khách vào quán uống rượu, uống một chén lại nói một tiếng "ụ!", nói mãi không thôi. Người bên cạnh hỏi: "Chắc rượu loãng, sợ tháo dạ nên cứ 'ụ' (?) mấy lần đó phải không?" Khách đáp: "Không phải, tôi chỉ mong có được một cái ụ đất để trèo lên, mới khỏi bị thứ nước loãng này dìm chết."

 Bố thí cho muỗi (cười kẻ ăn rồi lại ăn nữa).

 Có một hòa thượng phát nguyện lấy máu thân mình bố thí cho muỗi ăn. Chiều tối, muỗi rất nhiều, vừa đau vừa ngứa không chịu nổi, ông lấy tay đập lung tung bên trái bên phải. Người bên cạnh hỏi: "Thầy đã bố thí cho muỗi, sao lại đập nó?" Sư đáp: "Nó ăn rồi còn quay lại ăn nữa, nên tôi đập nó."

 Vẽ con dao (cười quán rượu pha nước vào rượu).

 Quán rượu nhờ người viết tấm biển bán rượu. Người ấy viết xong, lại vẽ một con dao ở đầu biển. Chủ quán ngạc nhiên hỏi: "Vẽ cái này làm gì?" Đáp: "Tôi cần con dao này để giết bớt hơi nước đi." (ý chê rượu pha nhiều nước).

 Người buôn bán thì không đáng cười; nhưng buôn bán mà pha đồ giả lừa người thì phải cười cho họ sửa đổi.

 Gảy đàn giữa chợ (cười kẻ không hiểu âm nhạc; thêm bớt từ lời của Lý Lạp Ông).

 Một ông thầy đàn cầm (loại đàn cổ bảy dây, tiếng thanh nhã, dành cho người có học) gảy đàn giữa chợ. Người trong chợ tưởng là loại tỳ bà, đàn tam huyền (những loại đàn bình dân, tiếng rộn ràng), kéo đến nghe rất đông. Đến khi nghe tiếng đàn thanh đạm, ai cũng không thích, dần dần bỏ đi hết. Chỉ có một người không đi, thầy đàn mừng nói: "May quá, còn có một người tri âm (người hiểu được tiếng đàn của mình), thế cũng không phụ lòng ta." Người ấy nói: "Nếu không phải cái bàn kê đàn là của nhà tôi, giờ đang chờ để mang về, thì tôi cũng đã bỏ đi từ lâu rồi."

 Tửu lệnh chữ "thọ" (cười kẻ nói lời không may).

 Có những người đi dự tiệc mừng thọ, chơi tửu lệnh (trò chơi trong tiệc rượu, ai nói không đúng luật thì bị phạt uống) mỗi người nói một câu có chữ "thọ". Một người nói: "Thọ cao như Bành Tổ (người tương truyền sống đến tám trăm tuổi)." Một người nói: "Thọ sánh núi Nam." Một người nói: "Thụ phúc như thụ tội (hưởng phúc mà như chịu tội)." (trong tiếng Hán chữ "thụ" là nhận, chịu đọc giống chữ "thọ"). Mọi người nói: "Câu này không những không may, mà chữ 'thụ' cũng không phải chữ 'thọ', phải phạt ba chén rượu, nói lại câu khác cho hay." Người ấy uống xong, lại buột miệng nói: "Thọ hay yểu (chết non) đều do số mệnh cả." Mọi người trách: "Ngày sinh nhật mừng thọ, sao lại nói lời gở như thế?" Người ấy tự hối: "Đáng chết thật, đáng chết thật!"

 Uống nước (cười kẻ mời khách mà bủn xỉn).

 Có người mời đạo sĩ đến cầu cúng mà không chịu mua tam sinh (ba con vật dùng làm lễ vật cúng tế). Đạo sĩ nói: "Không cần, chỉ dùng ba bát nước sạch là có thể dâng cúng." Chủ nhà rất mừng. Lát sau, đạo sĩ thắp hương xong, khấn: "Các vị thần trời đất trong tam giới (ba cõi: cõi trời, cõi người và cõi âm), xin mời đứng cả." Chủ nhà hỏi: "Các vị thần, sao lại mời đứng?" Đạo sĩ đáp: "Thế thì ông bảo các ngài ngồi xuống mà chỉ uống nước suông đi (?)." (ý nói cỗ chẳng có gì, mời ngồi vào mâm thì ngượng).

 Trộm cuốc (cười kẻ hồ đồ).

 Có người đến kiện, nói: "Ngày mai con bị mất một cái cuốc, xin ông lớn truy xét." Quan hỏi: "Thằng nô tài kia, ngày mai mất cuốc, sao hôm qua không đến kiện?" Viên lại đứng bên nghe vậy, bất giác bật cười. Quan liền xử: "Kẻ trộm cuốc ắt là tên lại nhà ngươi." Rồi tra hỏi lấy trộm để làm gì, viên lại đáp: "Tiểu nhân trộm về để cuốc con sâu hồ đồ." (ý châm quan hồ đồ).

 Không hiểu lẽ phải thì xét việc tất nhiên hồ đồ, đáng phải bị cuốc đi.

 Biển hiệu hàng giấm (cười rượu chua).

 Có một quán rượu, khách đến mua rượu hễ chê rượu chua là bị xích vào cột. Vừa lúc có một đạo sĩ đeo cái hồ lô to (quả bầu khô dùng làm bình đựng) vào quán, hỏi chuyện, chủ quán nói: "Hắn nói láo bảo rượu nhà tôi chua, nên tôi xích hắn lại." Đạo sĩ nói: "Lấy chén cho ta nếm thử xem." Đạo sĩ nghiến răng uống một ngụm rồi vội vàng chạy đi. Chủ quán mừng vì ông không chê chua, gọi theo: "Ông quên cái hồ lô rồi." Đạo sĩ đáp: "Ta không cần, ta không cần, ông giữ lấy mà đập bẹp ra làm biển hiệu hàng giấm."

 Biển hiệu hàng giấm thường làm theo hình quả bầu, nên đạo sĩ để lại cho quán treo mà bán rượu chua.

 Hổ kể khổ (cười hòa thượng đi xin bố thí).

 Một hòa thượng mang theo một bộ kinh và một đôi chũm chọe, về làng làm lễ cúng Phật cho người ta. Bỗng gặp một con hổ vồ tới, hòa thượng hoảng sợ không biết làm sao, ném chũm chọe ra đánh. Hổ há miệng đớp lấy, nhai nát nuốt chửng. Hòa thượng càng sợ, lại ném bộ kinh ra. Hổ thấy kinh bay tới, vội quay đầu chạy về hang. Hổ con hỏi: "Cha đi lùng núi, sao về nhanh thế?" Hổ cha nói: "Xui xẻo quá, ta gặp một lão hòa thượng, mới ăn của lão hai miếng bánh giòn mỏng, lão đã ném cuốn sổ quyên góp ra xin tiền ta. May mà ta chạy nhanh, không thì biết lấy gì mà bố thí cho lão."

 Đi chơi núi non sông nước mà sổ quyên góp cứ bám theo thì mất hứng nhất, cần phải chế giễu ngay.

 Không phải kiện tụng (cười kẻ nói lời xui xẻo).

 Người Huy Châu nọ năm nào cũng dính kiện tụng, rất là oán hận. Đêm giao thừa, ba cha con bàn nhau: "Mai là năm mới, mỗi người nói một câu may mắn để phù hộ năm tới gặp vận tốt, khỏi vướng kiện tụng, thế nào?" Con nói: "Cha nói trước." Cha nói: "Năm nay tốt." Con cả nói: "Xui xẻo ít." Con thứ nói: "Không phải kiện tụng." Tổng cộng ba câu mười một chữ, viết vào một băng giấy dài dán ở gian giữa nhà, bảo mọi người đọc để lấy may. Sáng sớm, con rể đến chúc Tết, thấy tờ giấy liền ngắt ra thành hai câu, câu trên năm chữ, câu dưới sáu chữ mà đọc: "Năm nay xui xẻo quá, không tránh khỏi phải kiện tụng." (trong tiếng Hán, chỉ cần ngắt câu khác đi là nghĩa đảo ngược hẳn).

 So với đưa ma (cười kẻ hay nói lời gở).

 Có đứa con khờ hay nói lời gở. Nhân nhà anh rể cưới vợ, cha dắt con cùng đi dự tiệc. Con vừa định mở miệng, cha nói: "Nhà người ta cưới vợ là việc vui, nhất định không được nói lời gở." Con nói: "Không phiền cha dặn, con biết rồi: cưới vợ thì không thể so với đưa ma."

 Không nhận ra vợ mình (cười kẻ hay quên; thêm bớt từ lời của Ngải Thiên Tử).

 Có người rất hay quên: đi đường thì quên dừng, nằm xuống thì quên dậy. Vợ lo lắm, bảo chồng: "Nghe nói ở chỗ kia có thầy Ngải, hài hước mà hiểu biết nhiều, chữa được cả bệnh cao hoang (bệnh nặng ở chỗ sâu kín nhất trong cơ thể, xưa cho là không thuốc nào tới được), sao không đến cầu thầy chữa?" Người ấy vui vẻ nghe theo, bèn cưỡi ngựa, kẹp tên mà đi. Vừa ra khỏi cửa chưa được bao xa, bỗng mót đại tiện gấp, bèn xuống ngựa đi ngoài, cắm mũi tên xuống đất, buộc ngựa vào gốc cây. Đi ngoài xong, nhìn sang bên trái, thấy mũi tên mình cắm lúc nãy, liền giật mình nói: "Sợ chết người, sợ chết người! May mà mũi tên bay này cắm xuống đất, nếu gần thêm chút nữa bắn trúng người ta thì mất mạng rồi, thật là may lớn bằng trời!" Nhìn sang bên phải, thấy con ngựa của mình, liền mừng rỡ nói: "Tuy bị một phen hú vía, nhưng mừng là dắt được con ngựa người ta bỏ lại, được không mà cưỡi." Bèn cầm cương định quay đi, bỗng giẫm phải đống phân mình vừa đi ra, giậm chân tức tối: "Đứa nào ỉa bậy ở đây, làm bẩn cả đôi ủng tốt của ta, thật đáng tiếc!" Thế rồi quất ngựa quay ngược đường cũ trở về. Một lúc sau về tới nhà, cứ đi qua đi lại ngoài cửa nhà mình nói: "Chỗ này chẳng biết là nhà của ai ở, phải chăng là nơi thầy Ngải trọ?" Vợ nghe tiếng từ trong ra, biết chồng lại quên, bèn mắng cho một trận. Người ấy ngơ ngác bực bội nói: "Bà ơi, bà với tôi xưa nay chẳng quen biết, chẳng dính dáng gì đến bà, cớ sao lại nói lời làm tổn thương người khác, chẳng phải tự rước chuyện vào mình sao?"

 Mắng kẻ đánh rắm (cười kẻ làm chuyện xấu rồi đổ cho người khác).

 Trong đám đông ngồi với nhau có người đánh rắm, không biết là ai. Mọi người cùng nghi một người, chỉ tay vào anh ta mà mắng. Người ấy thật ra không hề đánh rắm, bèn không cãi mà chỉ cười. Mọi người hỏi: "Có gì đáng cười?" Anh ta nói: "Tôi buồn cười là kẻ đánh rắm cũng đang theo vào mắng tôi."

 Đây có thể làm cách giúp kẻ kia tìm lại lương tâm, lại có thể làm cách dập tắt lời vu khống.

 Đòi tiền đầu lợn (cười kẻ vô lý nói càn).

 Một người ngày đầu năm ra khỏi nhà, tình cờ bị chim trên trời ỉa trúng mũ, cho là điềm chẳng lành, muốn cúng thần để tạ lỗi giải hạn, bèn đến hàng thịt mua chịu một cái đầu lợn. Dùng xong rồi, người bán đòi mãi không trả. Một hôm, người bán thịt gặp mặt nói: "Lâu lắm không gặp anh, tiền đầu lợn anh nợ không thể khất thêm nữa." Đáp: "Chậm thì có chậm thật, nhưng tôi có một ví dụ muốn nói với anh: ví như con lợn này không mọc đầu, thì anh cũng đến đòi tiền tôi sao?" Người bán thịt nói: "Nói càn, làm gì có con lợn nào không có đầu." Đáp: "Lý này đã không thông, còn một lý nữa: ví như năm ngoái tôi đã trả tiền rồi thì anh tiêu cũng hết rồi." Người bán thịt nói: "Càng nói càn, nếu năm ngoái đòi được mà tiêu thì đã đỡ được khoản tiền khác của tôi." Kẻ nợ cúi đầu ngẫm nghĩ hồi lâu rồi nói: "Lý này lại không thông, thôi tôi nói thẳng với anh vậy: ví như bãi phân chim này ỉa trúng đầu anh, chỉ sợ chính anh cũng phải dùng đầu lợn cúng giải hạn, thì làm gì còn tiền để đến bây giờ?"

 Xoay nợ (cười kẻ giả vờ trả nợ cho xong; sửa lại từ lời của Lý Lạp Ông).

 Một người vay sáu lạng bạc, mỗi tháng tính lãi năm phân (năm phần trăm), cuối năm phải trả lãi ba lạng sáu tiền (mỗi tiền bằng một phần mười lạng), không trả nổi, bèn xin vay thêm bốn tiền để đổi thành giấy nợ mười lạng; chủ nợ bằng lòng. Năm sau mười lạng tính thêm lãi, cuối năm phải trả sáu lạng, lại không trả nổi, xin vay thêm bốn lạng, đổi giấy nợ hai mươi lạng; chủ nợ cũng bằng lòng. Đến năm thứ ba, gốc hai mươi lạng, lãi mười hai lạng, tổng cộng ba mươi hai lạng, lại không trả nổi, xin vay thêm tám lạng, đổi thành văn tự bốn mươi lạng. Chủ nợ ngần ngừ chưa đưa, con nợ giận nói: "Thật chẳng có lương tâm! Gốc lãi của tôi năm nào mà chẳng thanh toán sòng phẳng với ông, ông còn chưa vừa lòng sao?"

 Vứt con rận (cười kẻ bới móc chỗ xấu của người khác).

 Có người ngồi giữa đám khách, bị rận cắn ngứa ngáy, lấy tay sờ bắt được một con, lén vứt xuống đất, rồi làm ra vẻ sang trọng nói: "Tôi cứ tưởng là con rận." Trong đám có một người tìm đến chỗ vứt rận, chỉ con rận cho mọi người xem mà nói: "Tôi cứ tưởng không phải là con rận."

 Rận bay (cười kẻ bóc lột).

 Có người đang ngồi giữa đám đông, bắt được một con rận trên người mình, đã bị người ta trông thấy, đành chống chế: "Không biết con rận bay từ đâu tới." Rồi ném con rận đi. Có một người liền đứng dậy tìm thấy con rận, lấy tay vẫy nó mà nói: "Rận ơi rận ơi, mày mau bay đi, mày mau bay đi!"

 Tiếng rắm (cười, vạch trần kẻ che đậy).

 Có người ngồi giữa khách khứa tình cờ đánh một cái rắm kêu to, tự thấy xấu hổ lắm, bèn lắc chiếc ghế tre đang ngồi cho kêu cót két để che tiếng rắm. Có một người nói: "Tiếng này không thật bằng tiếng lúc nãy."

 Quên Tết Đoan Ngọ (cười chủ nhà bớt quà tết của thầy đồ; sửa lại từ lời của Trần Đại Thanh).

 Có ông thầy dạy học, gặp Tết Đoan Ngọ (ngày mùng năm tháng năm âm lịch, theo lệ học trò phải biếu quà thầy), vì không được biếu quà tết, thầy hỏi học trò: "Cha con sao không gửi quà tết?" Học trò về nhà hỏi cha, cha nói: "Con về thưa thầy, cứ nói là cha quên." Học trò y lời thưa lại thầy. Thầy nói: "Thầy ra một vế đối cho con đối, nếu đối không hay thì nhất định phải đánh." Bèn ra vế đối: "Nhà Hán có ba bậc hào kiệt: Trương Lương, Hàn Tín, Uất Trì Công." Học trò không đối được, sợ bị đánh, khóc mếu kể với cha. Cha nói: "Con thưa với thầy: vế đối này ra sai rồi, Uất Trì Công là người nhà Đường, không phải người nhà Hán." Học trò thưa lại với thầy, thầy nói: "Chuyện mấy nghìn năm trước cha con còn nhớ rõ ràng, sao cái Tết Đoan Ngọ mới hôm qua lại quên mất?"

 Dán tranh đạo sĩ lên cửa (cười kẻ lòng độc mà mặt hiền).

 Một người đi mua tranh môn thần (thần giữ cửa, tranh dán ở cửa để trừ tà), mua nhầm phải tranh vẽ đạo sĩ, đem dán lên cửa. Vợ hỏi: "Môn thần vốn cầm đao cầm búa thì ma quỷ mới sợ, cái mặt hiền lành thế này dán làm gì?" Chồng nói: "Đừng nói nữa, bây giờ những kẻ bề ngoài hiền lành, đến khi làm việc ra lại càng độc càng ác."

 Sợ thối (cười kẻ không biết tự lượng sức mình).

 Có người gánh cá đù vàng (loại cá dễ ươn thối) đi đường rất nhanh nhẹn. Có người đi kiệu bèn thuê anh ta khiêng kiệu, không ngờ đi rất chậm, lấy làm lạ mà hỏi. Phu kiệu đáp: "Cá đù vàng thì sợ thối, chứ ông thì sợ cái gì mà phải vội?"

 Những người ngồi kiệu, ai nấy hãy tự đặt tay lên ngực mà hỏi: mình có thối hay không? Phàm quan viên, hương hoạn (quan đã về hưu ở quê) cho đến thầy thuốc, có dùng được hay vô dụng, đáng xấu hổ hay không, đều phải tự lượng lấy mình.

 Lắc cạn biển (cười kẻ chơi bời lêu lổng phá của).

 Có người rất thích phóng sinh (thả các con vật bị bắt về với tự nhiên để làm phúc). Long Vương cảm động, sai Dạ Xoa (một loại quỷ thần dưới quyền Long Vương) đem tặng một đồng tiền báu, nói: "Đồng tiền này tên là 'Lắc cạn biển', anh đem nó lắc một cái trong biển thì nước biển cạn ngay, tha hồ lấy vàng bạc." Người ấy ngày ngày lắc đồng tiền, thành ra giàu to. Về sau lỡ đánh mất đồng tiền, chẳng biết làm sao, ngày ngày cứ lấy ngón tay quơ qua quơ lại trong biển. Một hôm gặp Dạ Xoa, Dạ Xoa nói: "Tiền của anh mất sạch rồi, còn ở đây ve vẩy cái gì nữa?"

 Không làm đúng phận sự của mình, ngày ngày cứ ve vẩy đi chơi, chỉ có của đi ra chứ không có của vào, lo gì mà không cạn! Phải mau sớm hối cải thì mới còn giữ lại được chút ít.

 Pháo (cười kẻ tằn tiện quá mức).

 Theo tục đời, sáng mùng một Tết mở cửa phải đốt ba tiếng pháo, sợ nhất là pháo không nổ. Có một người nói với mọi người: "Nhà tôi mỗi năm sáng mùng một chỉ dùng cây thước phạt (thước gỗ thầy đồ dùng để răn học trò) đập mạnh ba cái lên bàn, đã không tốn tiền, lại không lo cháy nhà, mà ba phát phát nào cũng kêu."

 Nếu đập nứt cái bàn thì lại tốn hơn.

 Vẽ tranh hành lạc (cười kẻ bủn xỉn quá không ra con người).

 Một người cực kỳ keo kiệt, mời thợ vẽ đến vẽ bức tranh hành lạc (tranh chân dung vẽ cảnh mình đang thong thả vui chơi), cả giấy mực lẫn tiền công chỉ trả có ba phân bạc (ba phần trăm lạng). Thợ vẽ bèn dùng bút mực vẽ trên tờ giấy Kinh Xuyên (loại giấy rẻ tiền) một hình người quay lưng lại. Người ấy ngạc nhiên hỏi: "Vẽ chân dung cốt ở khuôn mặt, sao lại vẽ quay lưng?" Thợ vẽ nói: "Ông tiết kiệm tiền như thế, tôi khuyên ông đừng đưa mặt ra gặp ai nữa."

 Dao sạch (cười kẻ lo chuyện nhỏ mà không lo chuyện lớn).

 Một người phạm tội phải chém đầu. Lúc sắp bị trói, cởi áo ra, hắn tự lấy tay vỗ liên hồi lên ngực. Người ta hỏi ý gì, hắn nói: "Sợ bị trúng gió, không phải chuyện đùa." Bị trói giải đi được nửa đường, bỗng nghe quạ kêu, hắn gõ răng ba lượt (một phép trừ tà của nhà Đạo), đọc "Nguyên hanh lợi trinh" (bốn chữ đầu của quẻ Càn trong Kinh Dịch, được dùng như câu chú cầu lành) bảy lần. Người ta hỏi ý gì, hắn nói: "Quạ kêu là điềm có chuyện cãi cọ thị phi, đọc câu này để khỏi phải tranh cãi với người." Bị giải đến pháp trường, lúc sắp chém, hắn nói với tên đao phủ: "Xin anh lấy giấy thô lau lưỡi dao cho sạch; tôi nghe nói dao cạo đầu mà không sạch thì cạo xong sẽ mọc mụn nhọt, nay dao này mà không sạch, lỡ mọc nhọt thì bao giờ mới khỏi?"

 Khỉ say (cười kẻ say rượu làm càn).

 Có người mua được một con khỉ, cho nó mặc áo đội mũ, dạy nó lạy quỳ, trông khá giống người. Một hôm bày tiệc mời khách, bảo nó làm lễ, trông rất đáng yêu. Khách lấy rượu thưởng cho nó, khỉ uống say mèm, cởi phăng áo mũ, lăn lộn khắp đất. Khách khứa cười nói: "Con khỉ này lúc chưa uống rượu còn giống hình người, ai ngờ uống rượu vào rồi thì chẳng còn ra người nữa."

 Rượu nên uống ít, nếu say khướt thì tai hại rất nhiều, ít ai còn giữ được dáng người.

 Đối "mưa" với "gió" (cười kẻ say rượu quậy phá).

 Có một ông thầy dạy học thích uống rượu, lại hay say rượu quậy phá. Một lần thầy ra một chữ cho học trò đối là "mưa", học trò đối là "gió". Thầy thêm thành ba chữ: "Mưa giục hoa." Trò liền đối: "Gió say rượu." (trong tiếng Hán "say rượu quậy phá" nói là "rắc gió rượu"). Thầy lại thêm thành năm chữ: "Trong vườn từng trận mưa giục hoa." Trò liền đối: "Trên chiếu thường thường gió say rượu." Thầy nói: "Đối thì đối hay đấy, chỉ không nên nói đến chỗ dở của thầy." Trò nói: "Nếu thầy còn không sửa, thì con sẽ thành thầy của thầy."

 Người học trò này mượn câu đối để châm biếm thầy, lời nói việc làm đã hơn cả thầy rồi.

 Vò gạo (cười kẻ hiểu biết hẹp hòi).

 Một người nghèo tích được ba bốn vò gạo, tự mừng là giàu to. Một hôm cùng bạn đi trong chợ, nghe người qua đường nói với nhau: "Năm nay nhà tôi thu gạo không nhiều, chỉ được hơn ba trăm gánh." Người nghèo bảo bạn: "Anh nghe kẻ này nói láo kìa, tôi không tin một nhà mà có nhiều vò đựng gạo đến thế."

 Những kẻ nhìn trời qua cái ống (ý nói tầm nhìn hạn hẹp) như vậy, bảo ta làm sao cùng họ bàn chuyện lớn trị nước giúp đời.

 Duỗi lưng cho thẳng (cười con cái tiêu xài hoang phí).

 Người cha ngủ trưa, hai đứa con trai con gái ngồi trên tấm chăn đắp trên người cha mà chơi song lục (một trò chơi cờ dùng xúc xắc để đi quân). Đứa con trai gọi: "Đỏ, đỏ, đỏ!" Đứa con gái gọi: "Sáu, sáu, sáu!" (tên các mặt xúc xắc mà mỗi đứa mong ra). Người cha giật mình tỉnh dậy, thở dài: "Con trai đòi đỏ, con gái đòi sáu (?), cũng phải để cho bố chúng mày duỗi lưng cho thẳng một chút chứ."

 Tóc đổi lấy kim (cười con gái đòi của hồi môn).

 Cô con gái sắp lấy chồng, vơ vét hết đồ đạc trong phòng. Buổi tối người cha nấp ngoài khe cửa sổ dòm nghe, thấy con gái ngồi dưới đèn tự nói: "Mấy bộ áo này mang theo mà mặc, mấy món đồ này mang theo mà dùng." Người cha vuốt râu mỉm cười, chẳng ngờ chòm râu lòi qua cửa sổ vào trong. Cô con gái túm lấy nói: "Nắm tóc rối này cũng mang theo để đổi lấy kim." (xưa có người bán hàng rong đổi kim chỉ lấy tóc rụng).

 Con gái biết thương xót, nghĩ cho cha mẹ thì về sau ắt được thịnh vượng.

 Giấu áo kẻ trộm (cười kẻ tính kế hại người lại bị người tính kế lại).

 Có một tên trộm vào nhà người ta ăn trộm, khốn nỗi nhà ấy rất nghèo, bốn bức tường trống trơn, đầu giường chỉ có một vò gạo. Tên trộm nghĩ lấy trộm số gạo này đem về nấu cơm cũng được, nhưng khó mang đi, bèn cởi áo mình ra trải xuống đất, lấy vò gạo đổ gạo ra định gói mang đi. Lúc ấy trên giường có hai vợ chồng, người chồng tỉnh trước, ánh trăng chiếu vào trong nhà, thấy tên trộm quay người đi lấy gạo, người chồng trên giường lặng lẽ thò tay rút cái áo của tên trộm giấu vào trong giường. Tên trộm quay lại tìm áo không thấy. Người vợ tỉnh sau, hốt hoảng hỏi chồng: "Trong phòng có tiếng sột soạt, hay là có trộm?" Chồng nói: "Tôi thức đã lâu, chẳng có trộm nào cả." Tên trộm nghe vậy, vội vàng la lớn: "Áo của tôi vừa đặt xuống đất đã bị trộm lấy mất, sao còn nói không có trộm?"

 Hỏi chữ "nhật" (cười kẻ không tin lời chỉ bảo).

 Có người hỏi chữ "nhật" (mặt trời) trong "nhật nguyệt" viết thế nào. Người kia dạy: "Viết chữ 'khẩu' (một hình vuông) cho dài ra một chút, ở giữa thêm một nét ngang." Người ấy cầm bút viết theo, ngắm hồi lâu rồi la lớn: "Anh trêu ta quá lắm! Anh cứ ngẩng nhìn hình mặt trời trên trời xem, tròn tròn đấy, xưa nay chưa từng có mặt trời vuông." Người kia nói: "Đây đúng thật là chữ 'nhật', chẳng trêu anh đâu." Người ấy nhìn lại, bỗng mừng rỡ nói: "Nhìn kỹ hình dạng chữ này, rõ ràng giống hệt cái hộp đựng mũ,

 đây hẳn là chữ 'hộp' rồi."

 Không nghe người tốt chỉ bảo, chỉ cậy vào ý mình mà làm bừa, há chẳng sai lầm sao.

 Cãi chữ "ngư" (cười kẻ cậy mình thông minh).

 Có người hỏi chữ "ngư" (cá) viết thế nào, người kia liền viết chữ "ngư" đưa cho. Người ấy nhìn kỹ hình chữ (phía trên có nét trông như cặp sừng, phía dưới có bốn chấm như bốn cái chân), lắc đầu nói: "Trên đầu có hai cái sừng, dưới bụng có bốn cái chân, cá bơi dưới nước làm gì có sừng với chân?" Người kia hỏi: "Đây đúng thật là chữ 'ngư', anh cứ bảo không phải, vậy theo anh là chữ gì?" Người ấy nói: "Có sừng có chân thì hẳn là con vật đi trên cạn, chỉ cần xem chữ viết to nhỏ thế nào mới định chắc được: nếu viết to thì nhất định là chữ 'ngưu' (trâu bò); viết vừa vừa thì là chữ 'lộc' (hươu); còn nếu viết nhỏ xíu thì là một con dê."

 Tuy có thông minh mà không chịu nghe dạy bảo thì cũng uổng công. Xưa Tô Đông Pha hỏi Vương An Thạch: "Chữ 'pha' (sườn dốc) giải nghĩa thế nào?" Vương đáp: "'Pha' là da của đất." (vì chữ này gồm bộ "thổ" là đất và chữ "bì" là da). Tô cười nói: "Thế thì 'hoạt' (trơn) là xương của nước chăng?" (vì chữ "hoạt" gồm bộ "thủy" là nước và chữ "cốt" là xương). Thông minh như Vương An Thạch mà còn không được giải bừa, huống chi người không bằng An Thạch.

 Chịu trói thay (cười kẻ tham lam mê muội không nghe lời phải).

 Một tên tử tù biết ở chỗ kia có một gã khờ, bèn đem một trăm lạng bạc gọi đến dỗ dành: "Ngần này bạc tặng anh, mua bao nhiêu áo đẹp mà mặc, mua bao nhiêu món ngon mà ăn, vợ con trong nhà đều được nhờ. Ít lâu nữa có quan đến điểm người, chỉ phiền anh ứng tên một tiếng, chịu trói thay một chút, rồi người ta thả anh về nhà, hưởng thụ không hết." Gã khờ nghe xong, thấy bạc trắng bày đầy bàn, vội vàng nhận lời, mang bạc về. Hàng xóm có một ông lão hiền đức nghe biết, liền đến khuyên: "Mau đem trả lại số bạc này cho hắn. Nếu chủ ý không vững, hoặc nghe nhầm lời người mà tiêu số bạc này, chẳng bao lâu cả mạng mình cũng mất, dù có để lại vạn lạng vàng thì còn tiêu vào đâu? Lúc ấy hối không kịp, có ai đến cứu anh." Gã khờ lắc đầu: "Tôi trơ mắt nhìn ngần này bạc trắng sáng loáng mà trả lại cho người ta, còn mình lại sống những ngày gian nan khổ cực, thế mới thật là ngu. Tôi không tin lời cổ hủ của ông." Càng khuyên càng chối, ông lão không biết làm sao, thở dài ra về. Gã khờ cứ thế tiêu bạc, ăn tiêu xa hoa, cả nhà lớn bé rất vui sướng. Chẳng bao lâu, công văn của quan đến, gọi gã khờ điểm danh, gã dạ một tiếng, quan coi hình xử chém, trói giải ra pháp trường. Họ hàng bạn bè đều trách gã không nên vì tham của mà bỏ mạng. Gã khờ khóc nói: "Tôi chỉ vì không nghe lời phải mới đến nỗi này. Giờ tôi đã khôn ra rồi, chịu thiệt cũng chỉ một lần này thôi."

 Xử vụ quan tài (cười kẻ làm quan ăn hối lộ).

 Có hai người họ Trương và họ Giả cùng kéo lưới được một con cá to, ai cũng muốn giành về mình, đánh nhau túm kéo lên quan. Quan xử: "Hai người, một họ Trương một họ Giả, vì tranh cá mà đánh nhau; hai người ai về nhà nấy cho yên, để con cá lại biếu lão gia ta làm mắm." Rồi đuổi ra. Hai người thất vọng, ai cũng hối hận, bèn bàn nhau giả vờ cùng mua một cỗ quan tài, đánh nhau kéo lên quan, đoán chắc quan kiêng đồ xui xẻo, nhất định không giữ lại, để xem quan xử thế nào. Quan xử: "Hai người, một họ Trương một họ Giả, vì mua quan tài mà đánh nhau; nắp quan tài các ngươi đem về, còn thân quan tài để lại cho lão gia ta làm máng cho ngựa ăn."

 Quan phải giả vờ giữ thể diện của quan, trước mặt người ta không tiện giữ lại cả cỗ quan tài, đợi khuất mặt người mới đậy nắp vào mà dùng cho mình.

 Có trời không có mặt trời (cười kẻ làm quan bụng dạ mờ ám).

 Mùa hè nóng nực, có mấy vị quan cùng ở một chỗ bàn việc công, nhân lúc rỗi nói chuyện trời nắng gắt, chỗ nào hóng mát được. Có người nói: "Trên lầu bên nước trong vườn hoa kia rất mát." Có người nói: "Trên chính điện chùa nọ rất mát." Đám dân chúng đứng bên cùng đồng thanh nói: "Các vị lão gia muốn mát, chẳng đâu bằng trên công đường nha môn kia là mát nhất." Các quan ngạc nhiên hỏi sao biết, dân đáp: "Đó là chỗ có trời mà không có mặt trời, sao mà chẳng mát." (ý nói nơi tối tăm, không có công lý).

 Xưa ở Tô Châu có một nhà sư giỏi làm thơ, ứng đối rất nhanh, hay đùa cợt châm biếm. Vì quận thủ (quan đứng đầu một quận) ở đó rất tham, khi gặp nhau trên đường, quận thủ muốn thử tài thơ của sư. Sư xin đề thơ, quận thủ chỉ cây lọng che của quan làm đề. Sư lập tức làm xong một bài tuyệt cú (thơ bốn câu): "Trăm nan xương đâm chụm lại một cán thâu, the nâu chóp bạc che trên đầu chư hầu; thường ngày giương ra đi trước đầu ngựa, thật đúng là có trời mà chẳng có mặt trời." Quận thủ nghe xong xấu hổ vô cùng, sửa bỏ hết những việc làm xấu. Nhà sư này có thể gọi là giỏi châm biếm.

 Mặc lá cây, hớp gió (cười kẻ đối xử với người dưới tàn nhẫn).

 Có một con hầu, vì bà chủ rất nghiêm khắc keo kiệt, ngay cơm ăn hằng ngày cũng chẳng bao giờ được no, thường phải nhịn đói. Một hôm, con hầu há miệng hướng về gió tây, vừa hớp vừa nuốt. Bà chủ thấy lạ hỏi, con hầu nói: "Bụng con thường đói, con đang ở đây học phép hớp gió tây, nếu học được thì chẳng cần ăn cơm, chỉ việc chăm chỉ hầu hạ thôi." Bà chủ mừng lắm nói: "Mày phải gắng mà học cho nhanh. Ta có để dành nhiều lá cây khô, hôm nay ta lấy kim chỉ khâu thành áo đưa cho mày. Vì mày uống gió tây, không ăn cơm của ta, nếu ta còn không cho mày cái áo mà mặc thì người ngoài sẽ bảo bà chủ này không có lương tâm."

 Giảng câu "Triệu Tiền Tôn Lý" (cười kẻ có tiền rồi lên mặt).

 Đứa trẻ học *Bách gia tính* (sách vỡ lòng liệt kê các họ, câu đầu là "Triệu Tiền Tôn Lý"), xin thầy giảng câu đầu. Thầy nói: "'Triệu' là chữ 'triệu' trong 'tinh triệu'." Vì người Tô Châu gọi sự hỗn hào láo xược là "triệu". "'Tiền' là chữ 'tiền' trong 'có tiền đồng', 'Tôn' là chữ 'tôn' trong 'con khỉ con' (trong tiếng Hán chữ 'khỉ' đọc giống 'tôn'), 'Lý' là chữ 'Lý' trong 'Trương Tam Lý Tứ' (ý là người bất kỳ)." Đứa trẻ lại hỏi: "Câu này giảng ngược lại có được không?" Thầy nói: "Cũng giảng được." Đứa trẻ hỏi: "Giảng thế nào ạ?" Thầy nói: "Thằng khỉ con họ Lý, có được mấy đồng tiền liền đâm ra hỗn hào láo xược."

 Phu nhân tuổi Sửu (cười kẻ làm quan tham lam vơ vét).

 Một viên quan đến ngày mừng thọ, dân trong làng nghe nói ông tuổi Tý (tuổi con chuột), bèn cùng góp vàng đúc một con chuột, dâng lên mừng thọ. Quan thấy mừng lắm, bảo dân làng: "Các ngươi có biết sinh nhật phu nhân ta cũng sắp đến rồi không? Nhớ kỹ phu nhân ta tuổi Sửu (tuổi con trâu), lại càng phải hậu hĩnh thiết thực hơn; nhưng bụng tượng trâu tuyệt đối không được đúc rỗng."

 Nhà kỹ nữ lừa khách thường lấy cớ làm sinh nhật; nói chuyện phu nhân tuổi Sửu như thế, thật khá có ngón nghề của nhà kỹ nữ.

 Lời ghi: chuyện này cũng có trong mục "Châm biếm thói đời", quyển thượng sách *Tiếu phủ*.

 Còn hơn cả cướp (cười kẻ làm quan tham lam tàn ác).

 Có người chơi một tửu lệnh, đòi mỗi người kể ra một hạng người, trừ cướp thật ra, mà cũng giống như cướp. Một người nói: "Kẻ đứng đầu thu tiền góp rồi mở cửa sổ trời." (tức ăn bớt). Một người nói: "Tú tài hư lừa người hại người." Một người khác nói: "Ngồi kiệu bốn người khiêng, quát dẹp đường mà đến." Mọi người ồ lên: "Đó là quan phủ, sao lại giống cướp?" Người ấy nói: "Anh cứ xem bây giờ những người ngồi trên kiệu bốn người khiêng, mười người thì có đến chín người còn hơn cả cướp."

 Lột da đất (cười quan tham về quê).

 Một viên quan rất tham, hết nhiệm kỳ về nhà, thấy trong đám người nhà có thêm một ông lão, hỏi là ai. Ông lão đáp: "Là thần Thổ Địa (vị thần cai quản đất đai một vùng) của huyện nọ." Hỏi vì sao đến đây, ông lão đáp: "Da đất ở vùng ấy bị ông lột mang về hết, bảo ta làm sao không đi theo được." (lột da đất là cách nói vơ vét của dân đến tận cùng).

 Xưa có người làm thơ vịnh viên quan mãn nhiệm về quê: "Đến như chó săn, đi như gió, vơ vét nha môn châu trống hơn nửa; chỉ có non sông là không dời được, cũng đem vẽ vào trong bức tranh." Chỉ sợ đằng sau thần Thổ Địa còn có bao nhiêu hồn oan phách hận theo sau, nhất định phải lột cho hết da đất của hắn, thêm cả tiền lãi nữa, mới chịu tan đi.

 Người nhà quê xem hình chiếc ủng (cười quan tham để lại "ân đức").

 Một người nhà quê muốn lên thành phố chơi, bèn rủ một người thành phố cùng đi. Sắp vào thành, thấy ngoài cổng thành có giá gỗ sào cao treo đầu người, kinh hãi hỏi duyên cớ. Người thành phố đáp: "Đây là kẻ cướp cướp của người ta, bị xử tội chém bêu đầu, giết rồi đem đầu treo ở đây cho mọi người xem để răn." Đến trước cổng một nha môn quan phủ, lại thấy treo một cái hộp gỗ, bên ngoài vẽ hình chiếc ủng. Người nhà quê tự gật gù: "Phải rồi, phải rồi, ngoài cổng thành treo đầu kẻ cướp, thì trong hộp treo ở nha môn này chắc hẳn đựng chân kẻ cướp."

 Phàm quan viên rời nhiệm sở, dân làng làm lễ cởi ủng (tục xưa dân giữ lại đôi ủng của quan tốt để tỏ lòng lưu luyến), đặt vào một hộp gỗ vẽ hình chiếc ủng, treo cao trên cổng nha môn. Không biết tục ấy bắt đầu từ ai, nghĩ rằng cũng ngụ ý treo chân lên để răn các quan sau phải thanh liêm chính trực, đừng có tham lam trộm cướp.

 Không mài mực (cười kẻ quen giàu sang mà cố chấp hỏng việc).

 Có cậu con nhà thế gia, văn chương khá giỏi. Lần đầu đi thi đồng thí (kỳ thi đầu tiên dành cho học trò, đỗ thì được vào học trường huyện) xong, cha bảo đọc bài văn lên nghe, cho rằng ắt sẽ đỗ đầu. Đến khi yết bảng, lại không có tên. Cha lấy làm lạ, đến trách huyện doãn (quan huyện). Huyện doãn đem bài thi ra xem thì thấy nét bút nhạt như sương mỏng, chỗ có chỗ không, không đọc được. Cha về nhà giận dữ, phạt con quỳ dưới thềm, lớn tiếng tra hỏi. Con đáp: "Chỉ vì trong trường thi không có thằng hầu bên cạnh mài mực cho con, con cứ chấm vào nghiên khô (?) mà viết, cho nên mới nhạt."

 Như thế (cười giám sinh không biết làm văn).

 Một viên quan coi thi nhất định bắt các giám sinh (người được vào học Quốc Tử Giám, nhiều kẻ có danh hiệu này nhờ nộp tiền chứ không phải nhờ học) cùng vào thi. Có một giám sinh đến tối vẫn chưa viết được bài, bèn viết chữ to lên mặt quyển: "Bởi vì như thế, cho nên như thế; nếu muốn như thế, cần gì như thế."

 Quan coi thi nên đáp rằng: "Anh viết được 'như thế', ta bèn tha cho anh 'như thế'; chớ có cậy vào 'như thế', đáng tiếc làm hỏng mất 'như thế'."

 Văn đánh rắm (cười tú tài không chịu học mà sinh sự hại người).

 Có một anh tú tài giỏi ăn nói, quen giúp người ta làm việc kiện cáo. Quan huyện ghét, dạy rằng: "Kẻ làm học trò chỉ nên đóng cửa đọc sách, cớ sao ra vào cửa quan, hành xử như vậy? Ta nghĩ văn chương của ngươi ắt hẳn đã bỏ bê, bản huyện hãy ra đề thi ngươi, hay dở sẽ quyết định." Bèn ra đề bắt làm văn. Hồi lâu mà anh ta không viết nổi một câu, lại lớn tiếng nói: "Đề Thái tông sư (cách gọi tôn kính quan chủ khảo) ra khó quá nên mới chậm trễ, xin ra đề khác, nếu không làm được, xin cam chịu tội." Quan bật cười, đang nghĩ đề khác thì bỗng đánh một cái rắm, bèn lấy "đánh rắm" làm đề, bảo anh ta viết. Anh tú tài liền chắp tay vái mà dâng lời: "Kính nghĩ Thái tông sư nhấc cao mông vàng, phát rộng rắm báu, phảng phất như tiếng tơ trúc (tiếng đàn sáo), thoang thoảng như hương xạ hương lan; sinh viên (học trò đã vào học trường huyện) đứng dưới chiều gió, xiết bao thơm ngát." Quan huyện nghe xong cười lớn: "Anh tú tài này, văn hay đứng đắn thì không biết làm, văn xấu đánh rắm lại làm giỏi. Phố đông cạnh nha môn bản huyện có một hố phân vạn người, gọi lính lệ (sai dịch ở nha môn) giải hắn ra đứng bên hố phân, ngày ngày thưởng thức chút hương xạ hương lan, khỏi để hắn rảnh rỗi sinh sự hại người."

 Tú tài nào chỉ làm chuyện xấu hại người thì phạt ra đứng bên hố phân hít mùi thối, chỉ cần phạt vài người thôi, số còn lại đều sẽ biết thu mình.

 Ăn lương (cười sinh viên học dốt mà vẫn được ăn lương; xưa học trò ở trường huyện có người được nhà nước cấp lương gạo).

 Ông lương trưởng (người được giao thu thóc thuế trong làng) thu thóc vào kho, lấy làm lạ vì ngày nào cũng hao hụt, bèn lén rình, thấy một bầy chồn vàng đang ăn trong đó, vội mở kho vây bắt. Chồn vàng có cái rắm giữ mình (rắm cực thối để xua kẻ thù), đánh mãi không thôi. Ông lương trưởng giận lắm nói: "Cái lũ súc sinh chỉ biết đánh rắm thế này mà cũng ăn mất lương của ta." (trong tiếng Hán "đánh rắm" còn có nghĩa là "nói nhảm, làm văn bậy bạ").

 Chữ "xuyên" (cười thầy đồ dạy vỡ lòng biết ít chữ).

 Có một ông thầy dạy vỡ lòng chỉ biết mỗi chữ "xuyên" (con sông, viết bằng ba nét đứng). Thấy học trò dâng sách lên, ông muốn tìm chữ "xuyên" để dạy, lật liền mấy trang không có, bỗng thấy chữ "tam" (số ba, viết bằng ba nét nằm), bèn chỉ vào mà mắng: "Ta tìm mày khắp nơi chẳng thấy, mày lại nằm ngủ ở đây!"

 Người đến mắng đông quá (cười thầy thuốc tồi làm hại nhiều người).

 Nhà có người ốm mời thầy thuốc đến xem bệnh, thầy thuốc hứa chắc không sao, tốn bao nhiêu tiền mà người bệnh vẫn chết. Nhà ấy căm lắm, sai đầy tớ đến mắng. Chốc lát đầy tớ đã về, hỏi đã mắng chưa, đầy tớ nói: "Chưa." Hỏi vì sao không mắng, đầy tớ nói: "Nhà hắn người đến mắng đông quá, bảo con làm sao chen vào được."

 Không nên chỉ mắng, còn phải đánh cho thật đau, đánh vì cái tội không chịu chuyên tâm học hành.

 Trứng muối (cười kẻ không biết mà cố làm ra biết).

 Hai gã khờ Giáp và Ất tình cờ ăn trứng muối. Giáp ngạc nhiên nói: "Ta thường ăn trứng nhạt lắm, sao trứng này lại mặn?" Ất nói: "Ta là người hiểu biết tột bậc, may mà anh hỏi trúng ta: trứng mặn này là do con vịt muối đẻ ra."

 Nếu hỏi đến trứng bắc thảo (trứng ủ vôi, thịt chuyển màu đen), không biết hắn sẽ đáp thế nào.

 Cãi nhau chửi nhau (cười kẻ giả đạo học).

 Hai người cãi chửi nhau ngoài đường. Bên kia nói: "Mày không có thiên lý (lẽ trời, lẽ phải)." Bên này nói: "Mày càng không có thiên lý." Bên kia nói: "Mày mất lương tâm." Bên này nói: "Mày càng mất lương tâm." Có hai thầy trò đi ngang nghe thấy, thầy bảo trò: "Con nghe hai người này giảng học hay chưa." Trò nói: "Cãi chửi nhau thế này sao lại gọi là giảng học?" Thầy nói: "Nói thiên lý, nói lương tâm, chẳng phải là giảng học sao?" Trò nói: "Đã giảng học sao lại cãi chửi nhau?" Thầy nói: "Con xem những kẻ giảng đạo học (học phái chuyên bàn về đạo đức, lẽ trời và lòng người) bây giờ, thấy chút lợi cỏn con là tranh nhau đánh nhau, có ai thật sự có thiên lý, lương tâm đâu?"

 Muốn tìm kẻ vô lý mất lương tâm, phải tìm trong đám đọc sách giảng đạo.

 Lời ghi: chuyện này cũng có trong *Ứng hài lục* và *Tiếu lâm*.

 Khâu đế rơi vào nhà (cười kẻ làm nghề làm ăn mà lừa dối không thật thà).

 Có một anh thợ giày cả đời chỉ dùng một đôi đế da. Hễ khâu (?) giày cho ai, ra khỏi cửa là đế rơi ngay; anh ta thường lẽo đẽo theo sau, nhặt đế về làm vốn. Một hôm theo sau mà không nhặt được, khóc nói: "Vốn liếng đi đứt rồi." Đến khi về nhà mới thấy cái đế đã rơi ngay trong nhà mình.

 Làm các nghề buôn bán, thủ công đều là cách làm ăn đúng phận sự, tuyệt đối không nên chế giễu. Nhưng nếu dùng gian dối lừa người thì lương tâm đã mất, không thể không cười cho họ hối cải.

◄ Trước

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video