Trần ngoại hà cử tiên (Tập ghi chép về những người bay cao, đi xa ra ngoài cõi bụi trần)
Họ tên các bậc ẩn sĩ cao khiết qua các đời (tổng cộng một trăm người)
Cao tử (tác giả tự xưng) nói: Kinh Dịch (bộ sách kinh điển cổ bàn về lẽ biến đổi của trời đất và con người) có câu: "Không phụng sự vua chúa, giữ việc của mình cho cao thượng." Kinh Thi (tập thơ ca cổ nhất của Trung Hoa) có câu: "Con ngựa trắng tinh, ở nơi hang vắng kia." Đó là nói những người lánh đời mà không buồn phiền, chỉ lo giữ mình cho tốt.
Kẻ sĩ quân tử nếu không thỏa được chí đem tài giúp khắp thiên hạ, thì nên giữ bền tiết trong sạch để vẹn thân mình, giữ trọn những năm còn lại. Họ sống nơi rừng núi, đồng nội mà tự thấy đủ, nâng cao đức, mở rộng đạo, không để dây trói của bụi trần buộc mình, cốt vui với chí của mình. Ngoài điều ấy ra, cứ khư khư làm ra vẻ cứng cỏi để mua danh, ồn ào khoe khoang, thì tấm lòng ấy rồi dùng vào đâu?
Vì thế, suốt đời tôi ngưỡng mộ những bậc đức cao, phong thái thanh cao, giao kết với họ bằng tinh thần, gắn bó trong lòng, đến trong mơ cũng không quên. Nên tôi chép ra đây những bậc ẩn sĩ cao khiết ở ngoài cõi người, tổng cộng một trăm người.
Ý tôi chọn những người: hoặc ở ẩn để theo đuổi chí mình; hoặc lánh nơi nguy hiểm để mưu sự yên ổn; hoặc uốn mình lánh đi để giữ đạo; hoặc che chở cho muôn vật để vẹn sự trong sạch. Có người chê đời tục, lánh chốn ồn ào; có người xét thời thế mà thu giấu tung tích. Lớn thì coi nhẹ cả thiên hạ, coi nhỏ muôn vật; nhỏ thì yên lòng với tiết khổ, cam chịu nghèo hèn. Họ thổi bùng phong thái của núi Cơ Sơn (nơi Hứa Do ở ẩn), cổ vũ chí hướng của Hồng Nhai (một vị tiên, ẩn sĩ thời thượng cổ), bàn luận cao xa, thẳng thắn, để lại gương giáo hóa cho người sau. Tôi đều chép cả, để được làm bạn với người xưa nghìn đời.
Mong cho người đời sau ở ẩn nơi cỏ nội biết rằng: dẫu cam lòng nơi ruộng đồng, đạo cũng không được rời thân dù chỉ chốc lát; dẫu tiều tụy nơi sông đầm, đức hạnh cũng không được xiêu theo thói tục. Hãy chống gậy, mang giày đi khắp núi sông, ca vịnh bên đàn bên sách, buông thả thân xác, đùa vui với cá với chim. Khi ra làm việc thì dẫu có bị gò bó một thời, nhưng khi ở ẩn thì đứng trên chỗ cao nghìn nhận (nhận: đơn vị đo chiều dài, bằng tám thước; ý nói cao vời vợi). Được như vậy thì lòng không còn mưu cầu gì, tinh thần trong sáng, khí sảng khoái, ngoại vật không thể quấy nhiễu, chí thong dong, thân nhàn nhã. Đạo nuôi thọ, vui sống há lại nằm ngoài điều ấy? Tôi chép tập này và đặt tên là "Trần ngoại hà cử".
Phi Y. [Tôi chép tuy bắt đầu từ Phi Y, theo như thứ tự trong sách "Cao sĩ truyện" (sách chép truyện các bậc ẩn sĩ cao khiết), nhưng có thêm bớt nhiều hơn. Tất cả đều theo các sách sử, lại xen thêm các sách tạp ghi, các tuyển tập. Người nào không có đạo đức trong sạch thuần hậu, lời nói việc làm vượt bậc, sáng như ngọc, trong như băng, vững như núi đứng, lặng như nước sâu, thì đều gạt bỏ không chép. Người đọc nên tự lĩnh hội lấy.]
Phi Y là người đời vua Nghiêu. Thầy của vua Nghiêu là Hứa Do, thầy của Hứa Do là Niết Khuyết, Niết Khuyết hỏi đạo nơi Phi Y. Phi Y nói: "Nếu ngươi giữ cho thân hình ngay thẳng, cái nhìn chuyên nhất, thì sự hòa hợp của trời sẽ đến với ngươi. Nếu ngươi thu giữ trí khôn, giữ cho ý chuyên nhất, thì thần (phần tinh thần sâu kín, linh diệu của con người) sẽ đến trú trong ngươi. Đức sẽ làm đẹp cho ngươi, đạo sẽ làm chỗ ở cho ngươi. Ngươi sẽ ngây ngô như con nghé mới sinh, chẳng tìm hỏi nguyên cớ của sự vật."
Lời chưa dứt, Niết Khuyết đã ngủ. Phi Y rất vui, vừa đi vừa hát mà bỏ đi, hát rằng: "Thân như bộ xương khô, lòng như đống tro nguội. Cái biết của y là cái biết chân thật, không bám giữ những điều đã biết cũ. Mờ mờ mịt mịt, không còn lòng riêng, nên chẳng thể cùng bàn mưu tính. Đó là người thế nào vậy!"
Vương Nghê
Có người hỏi đạo nơi Vương Nghê (?). Niết Khuyết hỏi: "Ngài có biết điều mà muôn vật đều cho là đúng không?" Đáp: "Ta làm sao biết được?" "Ngài có biết điều mà ngài không biết không?" Đáp: "Ta làm sao biết được?" "Vậy thì muôn vật không thể biết được hay sao?" Đáp: "Ta làm sao biết được? Tuy vậy, thử nói xem: làm sao biết cái ta gọi là biết lại chẳng phải là không biết? Làm sao biết cái ta gọi là không biết lại chẳng phải là biết?
Vả lại, ta thử hỏi ngươi: người ngủ chỗ ẩm thì đau lưng, liệt nửa người, con chạch có như thế không? Người ở trên cây thì run rẩy sợ hãi, khỉ vượn có như thế không? Ba loài ấy, loài nào biết chỗ ở đúng? Người ăn thịt gia súc, hươu nai ăn cỏ, con rết thích ăn rắn, cú quạ ưa ăn chuột; bốn loài ấy, loài nào biết vị ngon đúng? Vượn đực lấy khỉ cái làm bạn, hoẵng giao phối với hươu, chạch bơi với cá. Mao Tường, Lệ Cơ (hai người đẹp nổi tiếng thời xưa) là người ai cũng cho là đẹp, vậy mà cá thấy thì lặn sâu, chim thấy thì bay cao, hươu nai thấy thì chạy vụt; bốn loài ấy, loài nào biết sắc đẹp đúng của thiên hạ? Theo ta xem, đầu mối của nhân nghĩa, nẻo đường của phải trái rối bời lẫn lộn, ta làm sao phân biệt được?"
Niết Khuyết hỏi: "Ngài không biết lợi hại, vậy bậc chí nhân (người đạt đạo đến chỗ cao tột) vốn cũng không biết lợi hại sao?" Vương Nghê nói: "Bậc chí nhân thần diệu lắm: đầm lớn cháy mà không thấy nóng, sông Hoàng Hà, sông Hán đóng băng mà không thấy lạnh, sấm dữ phá núi, gió bão làm rung chuyển biển cả mà không kinh sợ. Người như thế cưỡi mây khí, cưỡi mặt trời mặt trăng, dạo chơi ngoài bốn biển. Sống chết còn chẳng làm thay đổi được mình, huống gì đầu mối của lợi với hại?"
Sào Phủ
Sào Phủ là người ở ẩn đời vua Nghiêu. Ông sống trong núi, không mưu cầu lợi lộc ở đời. Về già, ông làm tổ trên cây rồi ngủ trên đó, nên người đương thời gọi là Sào Phủ (ông già ở tổ). Khi vua Nghiêu nhường ngôi cho Hứa Do, Do đem chuyện ấy kể với Sào Phủ. Sào Phủ nói: "Sao anh không giấu hình, ẩn ánh sáng của mình đi? Anh không phải bạn ta." Rồi đánh vào ngực Do mà đuổi đi. Do buồn bã, không yên lòng, bèn đến dòng nước trong mát Thanh Linh rửa tai, lau mắt, nói: "Vừa rồi ta nghe phải lời tham lam, phụ lòng bạn ta rồi." Rồi bỏ đi, suốt đời hai người không gặp lại nhau.
Hứa Do
Hứa Do, tự Vũ Trọng, người làng Hòe Lý, huyện Dương Thành. Ông làm người dựa vào nghĩa, đi theo lẽ ngay; chiếu trải lệch thì không ngồi, thức ăn không chính đáng thì không ăn. Sau ông ở ẩn trong đầm Bái.
Vua Nghiêu nhường thiên hạ cho Hứa Do, nói: "Mặt trời mặt trăng đã mọc mà đuốc vẫn chưa tắt, muốn đem nó sánh với ánh sáng kia chẳng cũng khó sao? Mưa đúng mùa đã xuống mà vẫn còn tưới nước, đối với việc thấm nhuần cây cỏ chẳng cũng nhọc công vô ích sao? Ngài mà lên ngôi thì thiên hạ yên trị, vậy mà ta vẫn giữ ngôi suông, tự xét thấy mình thiếu sót, xin trao thiên hạ cho ngài."
Hứa Do đáp: "Ngài trị thiên hạ, thiên hạ đã yên rồi, mà ta lại thay ngài, thế thì ta làm vì danh sao? Danh chỉ là khách của thực; ta lại đi làm khách sao? Chim chích làm tổ trong rừng sâu chẳng qua một cành; chuột đồng uống nước sông chẳng qua đầy bụng. Ngài hãy về nghỉ đi, ta chẳng cần thiên hạ để làm gì. Người đầu bếp dẫu bỏ bê việc bếp, người chủ tế cũng không vượt qua chén rượu mâm cỗ mà làm thay." Rồi không nhận, trốn đi.
Niết Khuyết gặp Hứa Do, hỏi: "Ngài định đi đâu?" Đáp: "Ta trốn vua Nghiêu." Hỏi: "Sao vậy?" Đáp: "Vua Nghiêu biết người hiền làm lợi cho thiên hạ, mà không biết họ cũng làm hại thiên hạ. Chỉ người đứng ngoài hàng người hiền mới biết được điều ấy."
Thế là Do trốn đi cày ruộng ở vùng Trung Nhạc (núi Tung Sơn), phía bắc sông Dĩnh, dưới chân núi Cơ Sơn, suốt đời không có vẻ gì muốn lo việc thiên hạ. Vua Nghiêu lại vời ông làm trưởng chín châu (đứng đầu cả nước), Do không muốn nghe, bèn ra bờ sông Dĩnh rửa tai. Lúc ấy bạn ông là Sào Phủ đang dắt nghé định cho uống nước, thấy Do rửa tai thì hỏi duyên cớ. Do đáp: "Vua Nghiêu muốn vời ta làm trưởng chín châu, ta ghét nghe những lời ấy, nên rửa tai." Sào Phủ nói: "Nếu anh ở chốn bờ cao hang sâu, nơi đường người không thông tới, thì ai thấy được anh? Anh cố ý trôi nổi bên ngoài để người ta biết đến, cầu lấy danh tiếng, giờ lại làm bẩn miệng nghé của ta." Rồi dắt nghé lên phía thượng nguồn cho uống.
Hứa Do mất, được chôn trên đỉnh núi Cơ Sơn; núi ấy cũng gọi là núi Hứa Do, ở phía nam Dương Thành hơn mười dặm. Vua Nghiêu nhân đến mộ ông, phong hiệu là "Cơ Sơn công thần" (vị thần ông núi Cơ Sơn), cho được phối hưởng (cùng được hưởng lễ cúng) với Ngũ Nhạc (năm ngọn núi lớn được triều đình tế lễ), đời đời thờ phụng, đến nay không dứt.
Thiện Quyển
Thiện Quyển là người hiền thời xưa. Vua Nghiêu nghe ông đắc đạo, bèn quay mặt về hướng bắc (tư thế của người học trò, người bề dưới) mà thờ làm thầy. Sau khi vua Nghiêu đã trao lại ngôi, vua Thuấn lại đem thiên hạ nhường cho Quyển.
Quyển nói: "Xưa họ Đường (tức vua Nghiêu) có thiên hạ, không dạy mà dân theo, không thưởng mà dân tự gắng, thiên hạ đều đặn yên bình, trăm họ yên tĩnh, không biết oán, cũng không biết mừng. Nay ngài may nhiều áo xiêm lộng lẫy làm lóa mắt dân; điều chỉnh rườm rà năm âm làm rối tai dân; dựng lớn nhạc Hoàng, nhạc Thiều (nhạc lễ của triều đình) làm ngu lòng dân. Thiên hạ loạn bắt đầu từ đó. Ta dẫu có làm vua thì có ích gì?
Ta đứng giữa trời đất, mùa đông mặc da lông, mùa hè mặc vải gai, vải sắn. Mùa xuân cày cấy, thân đủ sức lao động; mùa thu gặt hái, thân đủ để nghỉ ngơi ăn uống. Mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ, thong dong giữa trời đất mà lòng tự thỏa, ta cần thiên hạ làm gì? Buồn thay, ngài không hiểu ta!" Rồi không nhận, vào núi sâu, không ai biết ông ở đâu.
Nhưỡng Phụ
Nhưỡng Phụ là người đời vua Nghiêu. Đời vua Nghiêu, thiên hạ rất hòa thuận, trăm họ không có việc gì. Nhưỡng Phụ hơn tám mươi tuổi, chơi trò kích nhưỡng (trò chơi xưa: ném một khúc gỗ cho trúng một khúc gỗ khác đặt trên đất) giữa đường. Người xem nói: "Lớn lao thay đức của nhà vua!" Nhưỡng Phụ nói: "Ta mặt trời mọc thì làm, mặt trời lặn thì nghỉ, đào giếng mà uống, cày ruộng mà ăn, vua có ơn gì với ta đâu!"
Bồ Y Tử
Bồ Y Tử là người hiền đời vua Thuấn, mới tám tuổi mà vua Thuấn đã thờ làm thầy. Niết Khuyết hỏi Vương Nghê, hỏi bốn lần thì cả bốn lần Vương Nghê đều nói không biết. Niết Khuyết vì thế nhảy lên mừng rỡ, đi kể với Bồ Y Tử.
Bồ Y Tử nói: "Đến nay ngươi mới biết điều ấy sao? Hữu Ngu thị (tức vua Thuấn) không bằng Thái thị (một vị vua thời thượng cổ). Hữu Ngu thị còn ôm lòng nhân để thu phục người, tuy cũng được lòng người, nhưng chưa từng thoát khỏi chỗ phân biệt người với vật. Thái thị thì ngủ thì thư thái, thức thì ung dung, lúc cho mình là ngựa, lúc cho mình là trâu; trí biết của ông chân thật đáng tin, đức của ông rất chân chính, mà chưa từng sa vào chỗ phân biệt người với vật." Sau vua Thuấn nhường thiên hạ cho Bồ Y Tử, ông không nhận mà bỏ đi, không ai biết về sau ra sao.
Tiểu Thần Tắc
Tiểu Thần Tắc là người nước Tề, tính cứng cỏi nghiêm khắc, mến chuộng người xưa. Tề Hoàn Công tất cả ba lần đến mà không được gặp. Hoàn Công than: "Ta nghe kẻ sĩ áo vải (người thường dân, không làm quan) mà không coi nhẹ tước lộc thì không lấy gì giúp được bậc vua có muôn cỗ xe (vua nước lớn); vua có muôn cỗ xe mà không chuộng nhân nghĩa thì không thể hạ mình trước kẻ sĩ áo vải." Thế là đến lần thứ năm mới được gặp. Hoàn Công nhờ vậy mà thu phục được kẻ sĩ, trở thành người đứng đầu Ngũ bá (năm vị chư hầu xưng bá, làm minh chủ các nước thời Xuân Thu).
Thương Dung
Thương Dung không rõ người ở đâu. Khi ông bị bệnh, Lão Tử hỏi: "Tiên sinh không có lời dạy nào để lại cho đệ tử sao?" Dung nói: "Ta sẽ nói với ngươi. Đi qua quê cũ thì xuống xe, ngươi có biết vì sao không?" Lão Tử đáp: "Chẳng phải là không quên gốc cũ sao?" Dung hỏi: "Đi qua cây cao thì rảo bước, ngươi có biết vì sao không?" Lão Tử đáp: "Chẳng phải là kính người già sao?" Dung há miệng ra hỏi: "Lưỡi ta còn không?" Đáp: "Còn." Hỏi: "Răng ta còn không?" Đáp: "Mất rồi." Hỏi: "Ngươi có hiểu không?" Lão Tử đáp: "Chẳng phải là cái cứng thì mất, cái mềm thì còn sao?" Dung nói: "Ôi, việc thiên hạ hết ở đấy rồi."
Canh Tang Sở
Canh Tang Sở là người nước Sở, đệ tử của Lão Đam (tức Lão Tử), riêng ông được đạo của Lão Đam, bèn chọn đến ở núi Ổi Lũy. Ông ở đó ba năm thì Ổi Lũy được mùa lớn. Dân Ổi Lũy bảo nhau: "Lúc Canh Tang tử mới đến, chúng ta ngạc nhiên thấy ông khác thường. Nay tính theo ngày thì chẳng thấy gì, tính theo năm thì thấy có thừa, có lẽ ông là bậc thánh nhân chăng? Sao chúng ta không cùng nhau lập bài vị khấn vái ông, lập đền thờ ông như thờ thần đất thần lúa?"
Canh Tang tử nghe vậy, ngồi quay mặt về hướng nam mà không vui, đệ tử lấy làm lạ. Canh Tang tử nói: "Các con lạ gì ở ta? Khí xuân phát ra thì trăm cỏ mọc, đến mùa thu thì muôn thứ quý được thành. Xuân với thu há chẳng có gì mà tự nhiên như vậy sao? Đó là đạo trời đã vận hành. Ta nghe bậc chí nhân ở lặng lẽ như cái xác trong căn nhà nhỏ vách quây, mà trăm họ tự do vui vẻ, không biết đi đâu về đâu. Nay đám dân nhỏ ở Ổi Lũy lại khấp khởi muốn đặt ta lên mâm cỗ thờ cúng giữa hàng người hiền; ta lại thành cái đích cho người ta nhắm vào sao (?)? Vì vậy ta không yên lòng khi nghĩ đến lời thầy Lão Đam."
Lão Lai Tử
Lão Lai Tử là người nước Sở. Thời ấy đời loạn, ông trốn đời, cày ruộng ở phía nam núi Mông. Ông lấy cỏ cói, cỏ lau làm tường, cỏ bồng cỏ hao làm nhà, cành cây làm giường, cỏ thi cỏ ngải làm chiếu, uống nước ăn đậu, khai núi gieo trồng.
Có người nói với vua Sở, vua bèn đánh xe đến tận cửa nhà Lão Lai Tử; ông đang đan sọt. Vua nói: "Việc chính sự giữ nước, quả nhân (tiếng vua tự xưng một cách khiêm nhường) mong được phiền tiên sinh." Lão Lai Tử nói: "Vâng." Vua đi rồi, vợ ông đi kiếm củi về, hỏi: "Ông đã nhận lời rồi sao?" Lão Lai nói: "Phải." Vợ nói: "Thiếp nghe rằng: kẻ nào có thể cho người ăn rượu thịt thì cũng có thể theo đó mà đánh roi; kẻ nào có thể cho người quan tước bổng lộc thì cũng có thể theo đó mà chém bằng búa rìu. Thiếp không thể để người khác khống chế."
Người vợ ném sọt xuống rồi bỏ đi; Lão Lai Tử cũng đi theo vợ, đến Giang Nam mới dừng. Ông nói: "Lông chim lông thú có thể kéo sợi làm áo mặc, hạt rơi rớt cũng đủ để ăn." Trọng Ni (tức Khổng Tử) từng nghe lời bàn của ông, nghiêm nét mặt, đổi sắc diện. Ông viết sách mười lăm thiên, nói về chỗ dùng của Đạo gia (trường phái triết học theo Lão Tử, chủ trương sống thuận tự nhiên, thanh tĩnh, không làm điều trái lẽ tự nhiên). Không ai biết về sau ông ra sao.
Lâm Loại
Lâm Loại là người nước Ngụy, tuổi đã gần trăm. Đến mùa xuân, ông mặc áo da cừu đi nhặt bông lúa sót trên ruộng cũ, vừa đi vừa hát. Khổng Tử sang nước Vệ, trông thấy ông ngoài đồng, quay lại bảo học trò: "Ông già kia có thể nói chuyện được, thử đến hỏi xem." Tử Cống xin đi, đón ông ở đầu bờ ruộng, đối mặt mà than: "Tiên sinh chưa từng hối hận sao? Mà vừa đi vừa hát nhặt bông lúa." Lâm Loại cứ đi không dừng, hát không ngớt; Tử Cống hỏi mãi, ông mới ngẩng lên đáp: "Ta có gì phải hối hận?"
Tử Cống nói: "Tiên sinh lúc trẻ không chăm tu hạnh, lớn lên không tranh đua với đời, về già không vợ không con, ngày chết sắp đến, còn có gì vui mà vừa đi vừa hát?" Lâm Loại nói: "Lúc trẻ không chăm tu hạnh, lớn lên không tranh đua với đời, nên mới sống thọ được thế này; về già không vợ con, ngày chết sắp đến, nên mới vui được thế này."
Tử Cống hỏi: "Sống lâu là điều người ta mong, chết là điều người ta ghét; ông lại lấy cái chết làm vui, là sao?" Lâm Loại đáp: "Chết với sống là một đi một về; cho nên chết ở chốn này, biết đâu chẳng sinh ra ở chốn kia? Vì thế ta biết chúng chẳng giống nhau; ta lại biết đâu tất tả cầu sống chẳng phải là mê lầm? Lại biết đâu cái chết của ta hôm nay chẳng hơn cái sống ngày trước?" Tử Cống nghe mà không hiểu ý, về thưa lại với thầy. Thầy nói: "Ta biết ông ấy có thể nói chuyện được, quả nhiên đúng thế."
Vinh Khải Kỳ
Vinh Khải Kỳ không rõ người ở đâu, mặc áo da hươu, thắt lưng bằng dây thừng, vừa gảy đàn vừa hát. Khổng Tử đi chơi núi Thái Sơn, thấy ông thì hỏi: "Tiên sinh vui vì điều gì?" Đáp: "Ta vui nhiều lắm. Trời sinh muôn vật, chỉ có con người là quý, ta được làm người, đó là niềm vui thứ nhất. Nam nữ có phân biệt, nam tôn nữ ti, cho nên lấy nam làm quý, ta đã được làm nam, đó là niềm vui thứ hai. Người ta sinh ra có kẻ chưa thấy mặt trời mặt trăng, chưa ra khỏi tã lót đã chết, còn ta đã sống đến chín mươi tuổi, đó là niềm vui thứ ba. Nghèo là chuyện thường của kẻ sĩ; chết là chỗ kết thúc của con người. Sống với cái thường để đợi cái kết, sao lại không vui?"
Người vác sọt cỏ
Người vác sọt cỏ là người nước Vệ, lánh loạn không làm quan, tự giấu tên họ. Khổng Tử đánh khánh (nhạc cụ làm bằng phiến đá, treo lên mà gõ) ở nước Vệ; lúc ấy người vác sọt cỏ đi ngang cửa nhà họ Khổng, nói: "Người đánh khánh có tâm sự thay!" Một lát sau lại nói: "Khư khư cứng cỏi thay! Không ai biết mình thì thôi đi là xong. Nước sâu thì cứ mặc áo mà lội, nước nông thì vén áo mà qua (ý nói: tùy thời mà xử, không nên cố chấp)." Khổng Tử nghe, nói: "Quả quyết thay! Nếu như thế thì chẳng có gì là khó nữa."
Trường Thư, Kiệt Nịch
Trường Thư, Kiệt Nịch không rõ người ở đâu, cùng nhau cày ruộng. Khổng Tử đi ngang qua, sai Tử Lộ hỏi bến đò. Trường Thư hỏi: "Người cầm cương xe kia là ai?" Tử Lộ đáp: "Là Khổng Tử." Hỏi: "Là Khổng Khâu nước Lỗ phải không?" Đáp: "Phải." Trường Thư nói: "Vậy thì ông ta biết bến đò rồi."
Tử Lộ hỏi Kiệt Nịch. Kiệt Nịch hỏi: "Anh là ai?" Đáp: "Là Trọng Do." Hỏi: "Là học trò của Khổng Khâu nước Lỗ phải không?" Đáp: "Phải." Kiệt Nịch nói: "Cuồn cuộn như nước lũ, khắp thiên hạ đâu đâu cũng thế, ai mà thay đổi được? Vả lại anh theo người lánh kẻ xấu, sao bằng theo người lánh hẳn cả đời?" Rồi cứ vùi hạt giống không ngừng tay. Tử Lộ về thưa với Khổng Tử. Khổng Tử bùi ngùi nói: "Không thể sống chung bầy với chim muông; ta không sống với loài người này thì sống với ai? Nếu thiên hạ có đạo thì Khâu này đã chẳng cần ra sức thay đổi."
Lục Thông
Lục Thông, tự Tiếp Dư, người nước Sở, thích nuôi dưỡng tính tình, tự cày ruộng mà ăn. Thời Sở Chiêu Vương, Thông thấy chính sự nước Sở thất thường, bèn giả điên không làm quan, nên người đương thời gọi ông là Sở Cuồng (người điên nước Sở).
Khổng Tử sang nước Sở, Sở Cuồng Tiếp Dư đi qua cửa, hát rằng: "Phượng ơi phượng ơi, sao đức suy kém thế! Đời sau không thể chờ, đời trước không thể đuổi theo. Thiên hạ có đạo thì thánh nhân làm nên sự nghiệp; thiên hạ không có đạo thì thánh nhân chỉ giữ lấy mạng sống. Thời nay chỉ mong thoát khỏi hình phạt. Phúc nhẹ hơn lông mà không ai biết mang lấy; họa nặng hơn đất mà không ai biết tránh. Thôi đi! Thôi đi! Đừng đem đức mà bày ra trước người; nguy thay! Nguy thay! Vạch đất làm khuôn rồi tự chạy trong đó. Gai góc ơi gai góc, đừng làm hại bước ta đi. Ta đi quanh co né tránh, đừng làm đau chân ta. Cây trên núi tự chuốc lấy rìu búa; dầu đèn tự đốt lấy mình. Cây quế ăn được nên bị chặt; cây sơn dùng được nên bị khía. Người đời đều biết cái dùng của cái có ích, mà không ai biết cái dùng của cái vô ích." Khổng Tử xuống xe muốn nói chuyện với ông, ông rảo bước tránh đi, không nói được.
Vua Sở nghe Lục Thông là người hiền, sai sứ mang trăm dật vàng (dật: đơn vị cân thời xưa, khoảng hai mươi lạng), hai cỗ xe bốn ngựa, đến mời ông, nói: "Nhà vua mời tiên sinh cai trị vùng Giang Nam." Thông cười không đáp. Sứ đi rồi, vợ ông từ chợ về, nói: "Tiên sinh từ trẻ đã làm điều nghĩa, chẳng lẽ về già lại trái đi sao? Vết xe ngoài cửa sao mà sâu thế? Thiếp nghe người nghĩa sĩ không hợp lễ thì không động. Thiếp thờ tiên sinh, tự cày mà ăn, tự kéo sợi mà mặc, ăn no mặc ấm, niềm vui ấy đã đủ, chi bằng bỏ đi."
Thế là chồng gánh nồi chõ, vợ đội đồ dệt, đổi tên đổi họ, đi chơi khắp các núi nổi tiếng. Họ ăn quả quế, quả lư (?), dùng hạt hoàng tinh (một vị thuốc bổ), ẩn ở núi Nga Mi đất Thục, sống mấy trăm năm; người đời truyền rằng ông đã thành tiên.
Tăng Sâm
Tăng Sâm, tự Tử Dư, người Nam Vũ Thành, không làm quan mà đi chu du, ở nước Vệ. Áo bông gai cũ không có lớp ngoài, mặt mũi sưng phù, tay chân chai sạn, ba ngày không nhóm lửa nấu ăn, mười năm không may áo mới. Sửa mũ thì quai đứt, kéo vạt áo thì lòi khuỷu tay, xỏ giày thì rách gót, vậy mà kéo lê dép vừa đi vừa hát. Thiên tử không bắt ông làm bề tôi được, chư hầu (vua các nước nhỏ dưới quyền thiên tử) không kết bạn với ông được.
Lỗ Ai Công cho ông là người hiền, ban cho một ấp (vùng đất có dân cư để hưởng thuế). Sâm từ chối không nhận, nói: "Tôi nghe nhận của người thì thường sợ người, cho người thì thường kiêu với người. Dẫu nhà vua không kiêu với tôi, tôi há lại không sợ sao?" Rốt cuộc không nhận. Sau ông mất ở nước Lỗ.
Nhan Hồi
Nhan Hồi, tự Tử Uyên, người nước Lỗ, học trò của Khổng Tử. Ông nghèo mà vui với đạo, lui về ở trong ngõ hẹp, co tay gối đầu mà ngủ. Khổng Tử nói: "Hồi, lại đây! Nhà con nghèo, ở chốn thấp hèn, sao không ra làm quan?" Hồi đáp: "Con không muốn làm quan. Con có năm mươi mẫu ruộng ngoài thành, đủ để có cháo đặc cháo loãng; mười mẫu vườn trong thành, đủ để trồng dâu nuôi tằm, trồng gai; gảy đàn ra tiếng cung tiếng thương đủ để tự vui; học những điều nghe được từ thầy đủ để tự vui; con làm quan làm gì?" Khổng Tử cảm động biến sắc, nói: "Hay thay, ý của Hồi!"
Nguyên Hiến
Nguyên Hiến, tự Tử Tư, người nước Tống, học trò của Khổng Tử, ở nước Lỗ. Nhà ông vách đất quây nhỏ hẹp, lợp bằng cỏ tươi. Cửa bằng cỏ bồng không lành lặn, lấy cành dâu làm trục cửa; hai gian nhà lấy miệng vò vỡ làm cửa sổ, nhét vải thô để bịt; trên dột dưới ẩm, vậy mà ông vẫn ngồi ngay ngắn gảy đàn.
Tử Cống làm tướng quốc (quan đứng đầu triều đình) nước Vệ, xe bốn ngựa nối nhau, ngựa cưỡi theo sau, rẽ cỏ lê cỏ hoắc mà vào ngõ nghèo; ngõ hẹp không lọt xe, phải đi bộ đến gặp Nguyên Hiến. Hiến đội mũ da, đi giày rách, chống gậy lê ra mở cửa. Tử Cống nói: "Ôi, sao tiên sinh khốn khổ thế!" Hiến đáp: "Hiến nghe rằng: không có của thì gọi là nghèo; học đạo mà không làm theo được mới gọi là khốn khổ. Như Hiến đây là nghèo, không phải khốn khổ. Còn như chiều theo đời mà làm, kết bè phái mà làm bạn, học để khoe với người, dạy để làm lợi cho mình, núp sau nhân nghĩa mà làm điều xấu, trang sức xe ngựa cho sang, thì Hiến không nỡ làm." Tử Cống lùi lại ngập ngừng, mặt có vẻ thẹn, suốt đời hổ vì lời mình đã lỡ.
Ông lão ở Hán Âm (phía nam sông Hán)
Ông lão ở Hán Âm là người nước Sở. Tử Cống sang nước Sở, đi qua Hán Âm, thấy một ông lão đang làm vườn, xuống giếng ôm vò nước lên tưới, tốn sức nhiều mà được việc ít. Tử Cống nói: "Ở đây có một thứ máy, đằng sau nặng đằng trước nhẹ, kéo nước lên như rút, tên gọi là cái cao (cần vọt kéo nước), dùng sức ít mà được việc nhiều."
Ông lão đổi sắc mặt, cười nói: "Ta nghe thầy ta dạy: có máy móc thì ắt có việc máy móc; có việc máy móc thì ắt có cơ tâm (lòng toan tính, mưu mẹo xảo trá). Cơ tâm nằm trong ngực thì sự thuần khiết trong trắng không còn trọn; thuần khiết không còn trọn thì tinh thần dao động không yên; tinh thần không yên thì đạo không ở đó được. Ta không phải không biết, mà là thẹn nên không làm." Tử Cống sững sờ hổ thẹn, cúi đầu không đáp.
Một lát sau, ông lão hỏi: "Ngươi là người thế nào?" Đáp: "Là học trò của Khổng Khâu." Ông lão nói: "Ngươi chẳng phải là kẻ học rộng để bắt chước bậc thánh trí, một mình gảy đàn ca hát để bán danh tiếng khắp thiên hạ đó sao? Ngươi còn đang phải lo quên đi tinh thần khí lực, bỏ đi hình hài của mình, thì còn rảnh đâu mà trị thiên hạ? Ngươi đi đi! Đừng làm lỡ việc của ta." Tử Cống ngượng ngùng tái mặt, ngơ ngẩn không yên, đi được ba mươi dặm rồi mới trở lại bình thường.
Hồ Khâu Tử Lâm
Hồ Khâu Tử Lâm là người nước Trịnh, đạo đức rất cao, Liệt Ngự Khấu thờ ông làm thầy. Lúc đầu Ngự Khấu thích đi chơi, Hồ Khâu Tử hỏi: "Ngự Khấu thích đi chơi, đi chơi thì thích điều gì?" Liệt Tử đáp: "Cái vui của đi chơi là những thứ được ngắm không có gì là cũ. Người khác đi chơi là ngắm những gì họ thấy; con đi chơi là ngắm sự biến đổi."
Hồ Khâu Tử nói: "Ngự Khấu đi chơi vốn giống người khác, mà lại nói là khác người. Phàm cái gì thấy được thì cũng luôn thấy sự biến đổi của nó; ngươi ngắm cái không thường còn của vật kia, mà không biết chính mình cũng không thường còn (?). Cho nên chỉ lo đi chơi bên ngoài, mà không biết lo nhìn vào bên trong. Đi chơi bên ngoài là đòi ngoại vật cho đủ; nhìn vào bên trong là tìm đủ nơi chính mình. Tìm đủ nơi chính mình mới là đi chơi đến tột cùng; đòi đủ nơi ngoại vật là đi chơi chưa tới nơi." Thế là Liệt Tử tự cho rằng mình không biết đi chơi, định suốt đời không ra ngoài; ông ở nước Trịnh bốn mươi năm mà không ai biết đến.
Lão Thương thị
Lão Thương thị không rõ người ở đâu. Liệt Ngự Khấu thờ ông làm thầy, lại làm bạn với Bá Cao Tử, nhờ đó tiến tới đạo của thầy. Doãn Sinh nghe tiếng, đến theo Liệt Tử ở mấy tháng, không về nhà, nhân lúc rảnh xin được học thuật, mười lần đến thì mười lần không được dạy. Doãn Sinh oán giận xin đi, Liệt Tử cũng không nói gì. Doãn Sinh về được mấy tháng, ý vẫn chưa nguôi, lại đến theo học.
Liệt Tử hỏi: "Sao ngươi đi đi lại lại nhiều thế?" Doãn Sinh đáp: "Trước kia Chương Đái (tên tự của Doãn Sinh) có xin học ở thầy, thầy không dạy, nên trong lòng có oán thầy; nay lòng đã nguôi, nên lại đến." Liệt Tử nói: "Trước ta tưởng ngươi là người thông đạt, nay ngươi lại hẹp hòi đến thế sao? Ngồi xuống (?), ta sẽ nói cho ngươi điều ta học được ở thầy.
Từ khi ta theo học, sau ba năm, lòng không dám nghĩ đến phải trái, miệng không dám nói đến lợi hại, mới được thầy Lão Thương liếc nhìn một cái mà thôi. Sau năm năm, lòng lại nghĩ đến phải trái, miệng lại nói đến lợi hại, thầy Lão Thương mới nở mặt cười một lần. Sau bảy năm, lòng nghĩ gì cứ theo đó mà nghĩ, lại chẳng còn phải trái; miệng nói gì cứ theo đó mà nói, lại chẳng còn lợi hại, thầy Lão Thương mới kéo ta ngồi cùng chiếu. Nay ngươi ở cửa thầy chưa được bao lâu, mà muốn đạp lên hư không, cưỡi gió mà đi, sao được?"
Liệt Ngự Khấu
Liệt Ngự Khấu là người nước Trịnh, ở ẩn không làm quan. Thời Trịnh Mục Công, Tử Dương làm tướng quốc, chỉ chuyên dùng hình pháp; Liệt Ngự Khấu bèn ẩn mình trong ngõ nghèo, mặt có vẻ đói. Có người nói với Tử Dương: "Liệt Ngự Khấu là bậc có đạo, ở nước ngài mà khốn cùng, chẳng phải ngài là người không quý kẻ sĩ sao?" Tử Dương nghe mà tỉnh ngộ, sai quan chở mấy chục xe thóc đến tặng. Ngự Khấu ra gặp sứ giả, lạy hai lạy mà từ chối.
Ông vào gặp vợ, vợ nhìn ông, đấm ngực nói: "Thiếp nghe làm vợ con của bậc có đạo đều được an vui. Nay nhà ta có vẻ đói, ngài tướng quốc đã biết lỗi mà tặng lương thực cho tiên sinh, tiên sinh lại không nhận, há chẳng phải là số mệnh sao?" Ngự Khấu cười nói: "Ông ấy không phải tự mình biết ta mà tặng ta; ông ấy nghe lời người khác mà tặng ta thóc. Đến khi bắt tội ta, ông ấy cũng sẽ nghe lời người khác. Vì vậy ta không nhận."
Được một năm, người nước Trịnh giết Tử Dương, bè đảng của ông ta đều chết, riêng Ngự Khấu được yên ổn vẹn toàn. Ông suốt đời không làm quan, viết sách tám thiên, nói về ý của Đạo gia, gọi là sách Liệt Tử.
Trang Chu
Trang Chu là người đất Mông nước Tống, lúc trẻ học theo Lão Tử, làm viên lại trông coi vườn sơn ở huyện Mông, rồi bỏ đời sống phóng khoáng, không làm quan; các bậc vương công quyền quý đều không dùng được ông.
Sở Uy Vương sai đại phu (một bậc quan cao trong triều) mang trăm cân vàng đến mời Chu. Chu đang câu cá trên sông Bộc, cầm cần câu không ngoảnh lại, nói: "Tôi nghe nước Sở có con rùa thần chết đã hai nghìn năm, nhà vua bọc khăn, bỏ hộp, cất trên miếu đường. Con rùa ấy thà chết để lại bộ xương mà được tôn quý, hay thà sống mà lê đuôi trong bùn?" Đại phu đáp: "Thà lê đuôi trong bùn." Trang Tử nói: "Ông đi đi, ta đang lê đuôi trong bùn đây."
Lại có người đem nghìn vàng lễ vật đến đón Chu làm tướng quốc. Chu nói: "Ông không thấy con trâu dùng trong lễ tế giao (lễ tế trời ở ngoài thành) sao? Người ta khoác cho nó áo thêu hoa văn, cho ăn cỏ ăn đậu, đến khi dắt vào Thái miếu (miếu thờ tổ tiên nhà vua) để giết tế, lúc ấy muốn làm con lợn con côi cút, có được không?" Rồi ông suốt đời không làm quan.
Đoàn Can Mộc
Đoàn Can Mộc là người nước Tấn, lúc nhỏ nghèo hèn, chí không thành, bèn giữ tiết trong sạch, đến vùng Tây Hà, thờ Bốc Tử Hạ và Điền Tử Phương làm thầy. Lý Khắc, Địch Hoàng, Ngô Khởi cùng ở nước Ngụy, đều làm tướng; riêng Can Mộc giữ đạo, không làm quan.
Ngụy Văn Hầu muốn gặp, đến tận cửa nhà, Đoàn Can Mộc trèo tường tránh đi. Văn Hầu đối đãi ông bằng lễ dành cho khách quý; mỗi lần ra đường, đi qua nhà ông thì vịn thanh ngang trước xe cúi chào (cách tỏ lòng kính trọng của người ngồi trên xe). Người đánh xe hỏi: "Can Mộc chỉ là kẻ áo vải, ngài lại cúi chào nhà ông ta, chẳng là quá lắm sao?"
Văn Hầu nói: "Đoàn Can Mộc là người hiền, không vì quyền thế lợi lộc mà đổi lòng, ôm giữ đạo người quân tử, ẩn mình trong ngõ nghèo mà tiếng vang nghìn dặm, ta dám không cúi chào sao? Can Mộc hơn ta về đức, quả nhân hơn ông ấy về thế; Can Mộc giàu về nghĩa, quả nhân giàu về của. Thế không quý bằng đức, của không cao bằng nghĩa." Văn Hầu lại mời ông làm tướng quốc, ông không chịu. Về sau Văn Hầu hạ mình, cố xin gặp, cùng nói chuyện, đứng đến mỏi mà không dám nghỉ. Văn Hầu sở dĩ có tiếng hơn cả Tề Hoàn Công là vì biết tôn trọng Đoàn Can Mộc, kính Bốc Tử Hạ, làm bạn với Điền Tử Phương.
Công Nghi Tiềm
Công Nghi Tiềm là người nước Lỗ, bạn với Tử Tư (cháu nội Khổng Tử). Lỗ Mục Công nhờ Tử Tư chuyển lời, muốn mời ông làm tướng quốc. Tử Tư nói: "Như thế thì Công Nghi tử sẽ không đến. Nếu nhà vua khát khao người hiền như đói khát, chịu nghe dùng mưu kế của họ, thì dẫu chỉ ăn rau uống nước, Cấp (tên của Tử Tư) này cũng xin được đứng ở hàng dưới. Còn nếu đem quan cao lộc hậu làm mồi câu mà không có lòng tin dùng, thì phải là Công Nghi tử đần độn (?) thì may ra mới đến; bằng không, ông ấy sẽ chẳng bước qua sân của nhà vua. Vả lại thần bất tài, cũng không thể vì nhà vua cầm cần buông câu để làm tổn hại kẻ sĩ giữ tiết." Tiềm rốt cuộc suốt đời không chịu khuất.
Kiềm Lâu tiên sinh
Kiềm Lâu tiên sinh là người nước Tề, tu thân, giữ tiết trong sạch, không cầu tiến thân ở các nước chư hầu. Lỗ Cung Công nghe ông hiền, sai sứ đem lễ đến, ban ba nghìn chung thóc (chung: đơn vị đong lường thời xưa, mỗi chung khoảng sáu hộc bốn đấu), muốn cho làm tướng quốc, ông từ chối không nhận. Vua Tề lại đem trăm cân vàng làm lễ, mời làm khanh (bậc quan cao cấp trong triều), ông cũng không nhận. Ông viết sách bốn thiên, nói về việc của Đạo gia, gọi là sách Kiềm Lâu Tử; suốt đời không khuất, sống trọn tuổi trời.
Trần Trọng Tử
Trần Trọng Tử là người nước Tề. Anh ông là Đới làm khanh nước Tề, hưởng lộc muôn chung; Trọng Tử cho là bất nghĩa, đem vợ con sang nước Sở, ở đất Ô Lăng, tự gọi là Ô Lăng Trọng Tử. Ông nghèo mà không cầu xin bừa bãi, thức ăn bất nghĩa thì không ăn. Gặp năm mất mùa, ba ngày hết lương, ông phải bò đến ăn quả mận bên giếng đã bị sâu đục, nuốt ba miếng mới mở mắt nhìn được. Ông tự dệt giày, vợ xe sợi gai để đổi lấy cơm áo.
Vua Sở nghe ông hiền, muốn cho làm tướng quốc, sai sứ mang trăm dật vàng đến Ô Lăng mời. Trọng Tử vào bảo vợ: "Vua Sở muốn cho ta làm tướng quốc. Hôm nay làm tướng quốc, ngày mai sẽ có xe bốn ngựa nối nhau, ngựa cưỡi theo sau, thức ăn bày trước mặt rộng vuông một trượng, nên chăng?" Vợ nói: "Phu quân bên trái có đàn, bên phải có sách, niềm vui đã ở trong đó rồi. Xe bốn ngựa nối nhau thì chỗ yên thân cũng chẳng qua vừa đủ để đầu gối; thức ăn bày vuông một trượng thì cái ngon cũng chẳng qua một miếng thịt. Nay vì chỗ yên vừa đủ để đầu gối, vì vị ngon một miếng thịt mà ôm lấy mối lo của cả nước Sở, đời loạn nhiều tai họa, e rằng sống không giữ được mạng." Thế là ông ra tạ từ sứ giả, rồi hai vợ chồng cùng trốn đi, làm thuê tưới vườn cho người.
Ông chài
Ông chài là người nước Sở. Nước Sở loạn, ông giấu tên, ẩn mình câu cá bên sông. Thời Sở Khoảnh Tương Vương, Khuất Nguyên làm Tam Lư đại phu (chức quan coi việc ba họ lớn trong tông thất nước Sở), nổi tiếng khắp các nước chư hầu, bị Thượng quan đại phu Cận Thượng gièm pha, vua giận, đày ra bờ sông; ông xõa tóc vừa đi vừa ngâm thơ bên đầm.
Ông chài thấy, hỏi: "Ngài chẳng phải là Tam Lư đại phu sao? Cớ sao đến nông nỗi này?" Khuất Nguyên đáp: "Cả đời đều đục, riêng ta trong; mọi người đều say, riêng ta tỉnh, vì thế mà bị đày." Ông chài nói: "Bậc thánh nhân không câu nệ, bám chặt vào sự vật, nên biết đổi dời theo đời. Cả đời đều đục, sao không khuấy sóng quậy bùn theo họ? Mọi người đều say, sao không ăn bã rượu, uống rượu nhạt cùng họ? Cớ gì cứ ôm ngọc cầm ngọc (giữ khư khư phẩm chất cao quý của mình), để đến nỗi bị đày?" Rồi ông hát: "Nước sông Thương Lang trong, có thể giặt dải mũ ta; nước sông Thương Lang đục, có thể rửa chân ta." Rồi ông vào núi sâu, tự ẩn kín, không ai biết.
Tứ Hạo (bốn ông già đầu bạc)
Tứ Hạo đều là người đất Chỉ, quận Hà Nội (một quận thời Tần Hán, ở phía bắc sông Hoàng Hà), có người nói ở đất Cấp. Một là Đông Viên Công, hai là Lộc Lý tiên sinh, ba là Ỷ Lý Quý, bốn là Hạ Hoàng Công; đều tu đạo, giữ mình trong sạch, không hợp nghĩa thì không làm.
Thời Tần Thủy Hoàng, họ thấy chính sự nhà Tần tàn ngược, bèn lui vào núi Lam Điền, làm bài hát: "Núi cao bát ngát, hang sâu quanh co; nấm linh chi tía rực rỡ, có thể ăn cho đỡ đói. Đời Đường, Ngu (đời vua Nghiêu, vua Thuấn) đã xa, ta biết về đâu? Xe bốn ngựa, lọng cao sang, mối lo rất lớn. Giàu sang mà phải sợ người, không bằng nghèo hèn mà được thỏa chí." Rồi cùng vào vùng Thương Lạc, ẩn ở núi Địa Phế, để đợi thiên hạ yên định. Đến khi nhà Tần sụp đổ, Hán Cao Tổ nghe tiếng mà vời, họ không đến, càng ẩn sâu vào núi Chung Nam, không chịu khuất mình.
Hoàng Thạch Công
Hoàng Thạch Công là người đất Hạ Bì. Gặp loạn đời Tần, ông tự giấu tên họ, người đương thời không ai biết. Ban đầu, Trương Lương đổi họ (?), trốn ở Hạ Bì, đi dạo trên cây cầu bắc qua sông Nghi thì gặp Hoàng Thạch Công. Chưa kịp chào hỏi, ông cố ý đánh rơi giày xuống dưới cầu, ngoảnh lại bảo Lương: "Thằng nhỏ, nhặt giày lên!" Lương vốn không biết đó là ông thử mình, sững sờ, muốn đánh, nhưng vì ông là người già nên cố nhịn, xuống nhặt giày, rồi quỳ dâng lên. Ông đưa chân ra xỏ, cười mà đi; Lương rất kinh ngạc.
Ông đi được chừng một dặm thì quay lại, bảo Lương: "Thằng nhỏ này dạy được. Năm ngày nữa, lúc tờ mờ sáng, hẹn gặp ta ở đây." Lương càng lấy làm lạ, lại quỳ thưa: "Vâng." Năm ngày sau, lúc tờ mờ sáng, Lương đến; ông đã ở đó, giận nói: "Hẹn với người già mà sao đến sau? Năm ngày nữa đến sớm." Lần sau, gà vừa gáy Lương đã đi, ông lại có mặt trước, lại giận: "Sao lại đến sau? Năm ngày nữa đến sớm." Lần sau nữa, Lương đi từ nửa đêm. Một lát ông cũng đến, mừng nói: "Phải như thế chứ."
Rồi ông đưa ra một cuốn sách, bảo Lương: "Đọc sách này thì sẽ làm thầy của bậc đế vương. Mười ba năm sau, ngươi sẽ thấy hòn đá vàng dưới chân núi Cốc Thành đất Tế Bắc, đó chính là ta." Rồi bỏ đi, không thấy nữa.
Hai vị trưng sĩ nước Lỗ (trưng sĩ: người được triều đình vời ra làm quan)
Hai vị trưng sĩ nước Lỗ đều là người nước Lỗ. Hán Cao Tổ bình định thiên hạ, lên ngôi hoàng đế; quan bác sĩ (chức quan học giả, coi việc sách vở và nghi lễ) Thúc Tôn Thông tâu xin vời hơn ba mươi nhà nho nước Lỗ, để định nghi lễ cho nhà Hán. Riêng hai người không chịu đi, mắng Thông: "Thiên hạ mới yên, người chết chưa chôn, người bị thương chưa dậy nổi, mà đã muốn dựng lễ nhạc. Lễ nhạc dựng lên được là phải nhờ tích đức trăm năm, sau đó mới làm được. Chúng tôi không nỡ làm điều ông làm; điều ông làm không hợp với phép xưa, chúng tôi không đi. Ông đi đi, đừng làm bẩn chúng tôi." Thông không dám ép, bỏ đi.
Điền Hà
Điền Hà, tự Tử Trang, người nước Tề. Từ khi Khổng Tử truyền Kinh Dịch, qua năm đời thì truyền đến Hà. Đến khi nhà Tần cấm học, vì Kinh Dịch được coi là sách bốc phệ (bói toán bằng mai rùa và cỏ thi) nên riêng nó không bị cấm, nhờ vậy Hà truyền dạy không dứt.
Nhà Hán dấy lên, Điền Hà vì thuộc các họ Điền nước Tề nên bị dời đến Đỗ Lăng, người ta gọi là Đỗ Điền Sinh. Ông đem Kinh Dịch dạy học trò; các học trò như Vương Đồng tự Tử Trọng người Đông Vũ, Chu Vương Tôn người Lạc Dương, Đinh Khoan, Phục Sinh người nước Tề đều nổi danh đương thời. Thời Hán Huệ Đế, Hà tuổi già nhà nghèo, giữ đạo không làm quan; nhà vua thân đến tận nhà để học. Rốt cuộc ông được coi là bậc tông sư của những người học Kinh Dịch.
Phi Cừu Công (ông già mặc áo da cừu)
Phi Cừu Công là người nước Ngô. Diên Lăng Quý Tử (tức Quý Trát, công tử nước Ngô, được phong ở đất Diên Lăng) đi chơi, thấy vàng rơi giữa đường, ngoảnh nhìn rồi bảo ông: "Nhặt vàng kia đi." Ông ném liềm xuống, trợn mắt phẩy tay nói: "Sao ngài ở chỗ cao mà lại nhìn người thấp hèn thế? Ta mặc áo da cừu, gánh củi, há lại là kẻ nhặt vàng rơi sao?" Quý Tử rất kinh ngạc, tạ lỗi rồi hỏi tên họ. Ông nói: "Có đáng gì mà phải nói tên họ?"
Lưu Lân Chi
Lưu Lân Chi đời Tấn, tự Tử Ký. Hoàn Xung đến nhà ông, lúc ấy Lân Chi đang ở trên cây tỉa cành dâu. Sứ giả truyền lời, Lân Chi nói: "Sứ quân đã hạ cố đến thăm, nên đến chào cha tôi trước." Hoàn Xung nghe vậy rất hổ thẹn (?), bèn đến thăm cha ông. Lân Chi mặc áo vải thô ngắn ra nói chuyện với Xung; cha ông sai Lân Chi tự mang rượu đục, rau dưa ra mời khách. Xung sai người đầu bếp làm thay, người cha nói: "Nếu để người hầu làm thay thì không phải là ý của kẻ nhà quê." Xung mời Lân Chi làm trưởng sử (chức quan đứng đầu các viên thuộc lại trong phủ), ông cố từ chối.
Ông chài trên sông
Trên sông có một ông chài chèo thuyền, biết Ngũ Tử Tư đang gấp rút chạy trốn sang nước Ngô, bèn chở ông qua sông. Qua sông rồi, Tử Tư cởi thanh gươm trị giá trăm lạng vàng tặng ông. Ông chài nói: "Luật nước Sở, ai bắt được Ngũ Tử Tư thì được ban tước chấp khuê (tước cao, được cầm ngọc khuê khi vào chầu), há chỉ đáng thanh gươm trăm vàng sao?" Ông không nhận, cười một tiếng rồi chống thuyền đi.
An Khâu Vọng Chi
Vọng Chi lúc nhỏ điềm tĩnh, không cầu làm quan, hiệu là An Khâu trượng nhân (ông lão An Khâu). Hán Thành Đế muốn gặp mà không được; vì đạo đức của ông sâu dày, vua thường kính ông như thầy. Vọng Chi không vì được trọng mà tự cao, ngày càng khiêm nhường lui về, làm thầy cúng, thầy thuốc trong dân gian, soạn sách "Lão Tử chương cú" (sách giải nghĩa từng chương từng câu sách Lão Tử).
Hồ Túc
Hồ Túc, tự Vũ Bình, phong thái cao rộng sáng sủa, lời bàn luận trong trẻo mới mẻ. Ông nhân hậu khoan dung, thành thật chất phác, đều xuất phát tự nhiên. Một đời giữ đạo, không bận tâm chuyện được thăng hay bị giáng. Ông làm việc ở văn quán (các cơ quan coi việc sách vở, văn chương trong triều) hơn hai mươi năm, bảo lớp hậu sinh: "Giàu sang nghèo hèn đều có số mệnh; kẻ sĩ nên sửa mình mà đợi mệnh, đừng để Tạo hóa cười chê."
Chu Đào Chùy
Chu Đào Chùy, người Thành Đô, đạm bạc, xa lánh thói tục, mặc áo da cừu, thắt lưng bằng dây, dựng lều trong núi. Ông thường đan giày cỏ gai đặt bên đường; người qua lại thấy thì nói: "Đây là giày của cư sĩ (người tu hành ở ẩn)." Rồi đặt gạo, chè vào chỗ ấy để đổi lấy giày.
Ngô Ẩn Chi
Ngô Ẩn Chi, tự Xử Mặc, sống đơn độc thẳng thắn, có tiết tháo trong sạch, mặt trời xế bóng mới được bữa đậu (?), trong nhà không có lấy một gánh thóc dự trữ. Ông ở cạnh nhà Hàn Khang Bá; mẹ Khang Bá là người họ Ân, bảo Khang Bá: "Con giữ việc tuyển chọn quan lại, ắt phải tiến cử những người như thế."
Sau ông làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Quảng Châu. Ông múc nước suối Tham Tuyền (suối Tham, tương truyền ai uống vào sẽ sinh lòng tham) mà uống, làm thơ rằng: "Người xưa bảo nước này, một ngụm ôm nghìn vàng. Thử cho Di, Tề (Bá Di và Thúc Tề, hai bậc thanh liêm nổi tiếng thời xưa) uống, rốt cuộc chẳng đổi lòng." Khi ông về, vợ là Lưu thị mang theo một mảnh trầm hương, Ẩn Chi thấy, liền ném xuống hồ.
Đỗ Lâm
Đỗ Lâm, tự Bá Sơn, học rộng biết nhiều, người đương thời gọi là thông nho (nhà nho thông suốt). Ban đầu ông ở trọ đất Hà Tây, bị Ngỗi Hiêu (một thủ lĩnh cát cứ thời ấy) giữ lại, nhưng không chịu khuất tiết. Em ông là Thành mất, Hiêu cho ông đưa tang về quê, rồi lại sai thích khách là Dương Hiền chặn đường giết. Hiền thấy Lâm tự đẩy chiếc xe con, chở linh cữu em, than: "Ta tuy là kẻ tiểu nhân, sao nỡ giết người nghĩa sĩ?" Rồi bỏ trốn.
Quản Ninh
Quản Ninh, tự Ấu An, lúc nhỏ ngồi chung chiếu đọc sách với Hoa Hâm. Ngoài cửa có người ngồi xe sang đi qua, Hâm bỏ sách vội chạy ra xem; Ninh lấy làm hổ thẹn, cắt chiếu ngồi riêng, nói: "Anh không phải bạn của ta." Lại có lần cùng Hâm cuốc đất trồng rau, gặp vàng, Ninh cứ vung cuốc, không ngó tới; còn Hâm thì nhặt lên rồi mới ném đi.
Khoảng cuối Hán đầu Ngụy, ông ở Liêu Đông hai mươi năm, giấu mình ẩn tài (?), ưa ở ẩn nuôi khí hạo nhiên (khí chính đại, cương trực). Ngụy Minh Đế đem xe an xa (xe êm, bánh bọc cỏ bồ, dùng để đón người hiền tuổi cao), lụa bó kèm ngọc bích đến mời, Ninh không nhận. Nhà nghèo mà ham học, ngồi một chiếc giường gỗ năm mươi năm, chỗ đầu gối tì vào đều thủng cả.
Triệu Biện
Triệu Biện, tự Duyệt Đạo, phong thái thanh thoát, người ta chưa từng thấy ông vui hay giận, tự đặt hiệu là Tri Phi Tử (người biết lỗi mình). Khoảng niên hiệu Chí Hòa đời Tống, ông làm thị ngự sử (quan chuyên can gián và vạch tội các quan), vạch tội không kiêng cả họ hàng nhà vua, người kinh thành gọi là "ngự sử mặt sắt". Lần đầu nhận chức ở Thành Đô, ông chỉ mang theo một cây đàn, một con hạc. Đến lần nhận chức thứ hai, ông bỏ cả đàn lẫn hạc, chỉ có một người đầy tớ già lo việc.
Suốt đời ông, việc gì làm ban ngày thì ban đêm ắt mặc áo đội mũ chỉnh tề, đốt hương ngoài trời, cúi lạy mà thưa với trời; việc gì không thể thưa với trời thì không dám làm. Đầu niên hiệu Nguyên Phong, ông xin về hưu, ở Cù Châu, nơi có cảnh khe đá, tùng trúc đẹp, chơi với sư trên núi, ông già nhà quê, không còn chí ham xe sang mũ quan nữa. Cho nên thơ ông có câu: "Ngoài hiên khe dài, ngoài khe núi, cuốn rèm trống trải giữa nước mây. Thư phòng cao có ai hỏi, biết đáp sao? Đêm thanh ngủ yên, ban ngày nhàn."
Hạ Thống
Hạ Thống, tự Trọng Ngự, người đất Cối Kê, ẩn mình không làm quan. Mẹ ốm nặng, ông đến Lạc Dương mua thuốc. Đúng tiết Thượng Tị (ngày tị đầu tiên trong tháng ba, có tục ra bờ nước tắm gội trừ điều xấu và vui chơi), các vương công ở Lạc Dương đều ra, xe cộ trên cầu phao đông như mây, Thống nhìn như không thấy.
Giả Sung kéo thuyền lại nói chuyện với ông, ông đáp nhanh như tiếng vang; Sung khuyên ra làm quan, ông cúi đầu không đáp. Sung hỏi: "Ông có hát được khúc ca quê hương không?" Ông đáp: "Xưa Tào Nga gieo mình xuống sông, người trong nước thương xót, làm khúc 'Hà nữ'. Ngũ Tử Tư vì lòng trung mà bị ném xác xuống biển, người trong nước thương xót, làm khúc 'Tiểu hải xướng'. Nay tôi xin hát." Thế là ông lấy chân gõ mạn thuyền, cất tiếng trong vút, gió lớn liền nổi, mây mưa kéo đến.
Sung sai các kỹ nữ ăn mặc lộng lẫy đi vòng quanh thuyền ba lượt, Thống vẫn ngồi ngay ngắn như cũ, như chẳng nghe thấy gì. Sung buồn bã nói: "Gã người Ngô này ruột gỗ lòng đá."
Nguyên Đức Tú
Đức Tú hiệu là Lỗ Sơn. Phòng Quản than: "Thấy dung mạo của Tử Chi (tên tự của Đức Tú), lòng ham danh lợi của người ta tiêu tan hết." Thiên hạ đều trọng đức hạnh của ông. Sách bọc vải vàng nhạt chất đầy giá, đi lại bằng xe chở củi; khi mất, chỉ còn gối, dép, giỏ tre, bầu nước mà thôi. Sống sáu mươi năm, chưa từng gần nữ sắc.
Bùi Hưu
Bùi Hưu, tự Công Mỹ, anh em đều học ở lớp học tư, ngày đọc kinh, đêm viết sách, quanh năm không ra khỏi cửa. Có người biếu thịt hươu, các học trò cùng nấu dâng lên, Hưu không ăn, nói: "Ăn rau còn chưa đủ, nay ăn thịt một lần, sau lấy gì mà nối tiếp?"
Bùi Thản
Bùi Thản tính giản dị, tiết kiệm. Con ông cưới con gái Dương Thu, đồ dùng của cô dâu đều làm bằng sừng tê, bằng ngọc. Thản sai đem đi hết, nói: "Thứ này sẽ đem tai họa đến nhà ta."
Nhan Hàm
Nhan Hàm, tự Hoằng Đô, có tiết tháo đức hạnh. Quách Phác (nhà bói toán nổi tiếng đời Tấn) đi qua nhà, muốn bói cho ông. Hàm nói: "Tuổi thọ do trời, chức vị do người. Sửa mình mà trời không cho, đó là mệnh; giữ đạo mà người không biết, đó là tính. Đã có tính có mệnh rồi, không cần phiền đến cỏ thi mai rùa (đồ dùng để bói)."
Cầu Vạn Khoảnh
Cầu Vạn Khoảnh, tự Nguyên Lượng, không thích làm quan, nhờ có người tiến cử mà được vời làm tư trực (chức quan coi việc xét xử án kiện). Ở triều, ông làm thơ rằng: "Nhà sách mới dựng, vách chưa khô, vó ngựa giục ta lên Trường An. Thuở nhỏ chỉ nói làm quan sướng, về già mới biết đường đời gian nan. Nghìn dặm núi ải nghìn dặm nhớ, mỗi trận mưa gió một trận lạnh. Sao bằng ngồi lặng dưới mái tranh, ngắm kỹ trúc biếc với ngô đồng xanh." Rồi vội xin về.
Phạm Thức
Phạm Thức, tự Cự Khanh, và Trương Thiệu, tự Nguyên Bá, hai người là bạn thân. Thiệu mất, Thức nằm mơ thấy Thiệu gọi: "Cự Khanh, tôi đã chết vào ngày ấy giờ ấy, anh có thể đến kịp đám tang tôi không?" Thức liền phi ngựa đến. Chưa tới nơi thì đám tang đã đưa đi; sắp đến huyệt, linh cữu không chịu tiến lên. Mẹ Thiệu vỗ về nói: "Nguyên Bá còn trông đợi điều gì chăng?" Một lúc sau, thấy có xe trắng ngựa trắng (xe dùng để đi đưa tang) gào khóc mà đến; bà mẹ nói: "Ắt là Cự Khanh." Thức bèn cầm dây kéo linh cữu, linh cữu mới tiến lên.
Quách Diên Khanh
Quách Diên Khanh là người Tây Kinh (tức Lạc Dương), lúc trẻ giao du với Trương Văn Định công và Lã Văn Mục công, nổi tiếng văn chương đức hạnh trong làng xóm. Khi Trương, Lã làm tể tướng, thay nhau tiến cử ông, Diên Khanh không ra. Ông sửa một cái đình nhỏ yên tĩnh, trồng hoa trồng cây tự vui, chân không bước đến thành thị. Tuổi ông hơn tám mươi.
Lúc ấy Tiền Văn Hy tức Tiền Duy Diễn làm lưu thủ (quan trấn giữ, cai quản kinh đô phụ) Tây Kinh; thông phán (quan phụ tá, giám sát việc châu phủ) Tạ Giáng, chưởng thư ký (quan giữ việc văn thư) Doãn Thù, thôi quan (quan phụ trách xét xử án kiện) Âu Dương Tu, đều là danh nhân một thời. Một hôm, Duy Diễn dẫn các thuộc quan ra ngoài thành đi chơi; cách nhà ông khoảng một dặm thì cho lui hết ngựa xe người theo, đến thăm ông mà không nói tên họ. Diên Khanh vui vẻ tiếp đón, mặc áo đạo phục (áo rộng mặc thường ngày của người ẩn dật) ngồi đối đàm mà thôi.
Diên Khanh cười nói: "Nhà quê ít người qua lại, mà những người thường ngày tôi gặp cũng không có ai như các ngài, lão phu rất vừa lòng, xin các ngài ở lại một chút, uống chén rượu nhỏ dưới hoa." Rồi đem chén sành, hoa quả, rau dưa ra mời. Duy Diễn thích cái vẻ quê mùa phóng dật ấy, rót đầy uống cạn không từ chối.
Một lát, viên lại vái trước mặt báo: "Đã giờ Thân rồi" (giờ Thân: khoảng từ ba đến năm giờ chiều). Lúc ấy quan lại trong phủ và lính hầu đã đứng đầy sân. Diên Khanh thong thả hỏi: "Các ông là quan gì mà người theo hầu đông thế?" Doãn Thù đáp: "Đây là ngài Lưu thủ tướng công." Diên Khanh cười: "Không ngờ tướng quốc lại chịu đến thăm kẻ quê mùa." Rồi mọi người cùng cười lớn. Ông lại hỏi: "Các ngài còn uống được nữa không?" Duy Diễn vui vẻ theo lời; mâm vẫn không thêm món gì hơn trước, mà ông vẫn nói cười như thường.
Mặt trời lặn, khách từ biệt, Diên Khanh tiễn ra cửa, ngoảnh lại nói: "Tôi già yếu, không thể đến tạ ơn, mong các ngài đừng lấy làm lạ." Duy Diễn và mọi người lên xe, ngẩn ngơ như mất gì. Hôm sau, Duy Diễn bảo các thuộc quan: "Đây mới thật là người ở ẩn, ông ấy coi giàu sang là vật gì đâu?" Than thở mấy ngày không thôi.
Chí Tuấn
Chí Tuấn, tự Bá Lăng, người Trường An, quận Kinh Triệu. Lúc trẻ giữ tiết trong sạch, thân với thái sử lệnh (quan đứng đầu việc chép sử, coi thiên văn, lịch pháp) Tư Mã Thiên. Riêng Tuấn lui về tu đức, ẩn ở núi Khiên. Thiên đã được vua thân tín, hiển quý, bèn viết thư khuyên Tuấn ra làm quan:
"Thiên nghe rằng người quân tử quý ba điều trong đạo: cao nhất là lập đức, kế đến là lập ngôn (để lại lời hay sách tốt), kế đến là lập công. Kính nghĩ Bá Lăng tài năng hơn người, giữ chí cao thượng, để làm đẹp thân mình, trong như băng, sạch như ngọc, không để những việc nhỏ làm lụy đến danh, vốn đã đáng quý rồi, nhưng chưa làm trọn cái đạo cao nhất. Mong tiên sinh lưu ý một chút."
Tuấn viết thư trả lời: "Tuấn nghe người quân tử thời xưa lường tài mà làm, xét đức mà ở, nên điều hối hận, lỗi lầm lìa khỏi thân. Lợi không thể nhận suông, danh không thể được bừa. Từ khi nhà Hán dấy lên, đạo của đế vương mới bắt đầu sáng tỏ. Người có tài thì ra hưởng lợi, kẻ không tài thì tự lui, ấy cũng là thời thế vậy. Kinh Chu Dịch nói: 'Bậc vua lớn có mệnh lệnh, kẻ tiểu nhân chớ dùng.' Tôi chỉ muốn nằm ngả ung dung để chơi qua những năm còn lại thôi." Tuấn giữ tiết không đổi là như thế.
Thiên làm thái sử, vì nói giúp cho Lý Lăng mà bị hình phạt thiến, quả nhiên vì điều đáng hối hận mà chịu nhục. Tuấn thì giữ chí cao thượng, không làm quan, mất ở núi Khiên. Người vùng Khiên lập đền thờ, gọi là Khiên cư sĩ (người ở ẩn núi Khiên), đời đời thờ phụng không dứt.
Thành Công
Thành Công là người thời Hán Thành Đế, tự giấu tên họ, thường tụng kinh, không dính đến lợi lộc ở đời, người đương thời gọi là Thành Công. Thành Đế đi chơi, gặp hỏi ông, ông không chịu khuất tiết. Vua nói: "Trẫm có thể làm cho người ta giàu sang, có thể giết người, sao ông dám trái ý trẫm?" Thành Công đáp: "Bệ hạ có thể làm cho người ta sang, thần có thể không nhận chức quan của bệ hạ; bệ hạ có thể làm cho người ta giàu, thần có thể không nhận bổng lộc của bệ hạ; bệ hạ có thể giết người, thần có thể không phạm phép nước của bệ hạ." Vua không bẻ lại được, sai hai viên quan lang (quan hầu cận nhà vua) đến học ông mười hai thiên về chính sự.
Tống Thắng Chi
Tống Thắng Chi là người huyện An Chúng, quận Nam Dương, mồ côi từ bé, năm tuổi đã mất cả cha lẫn mẹ, nhà ở xóm Cốc Thành. Ông thương nhớ, hiếu kính cha mẹ rất sâu, người trong xóm cảm hóa theo, lớn bé đều có lễ. Mỗi khi đi đường, thấy người già gánh vác, ông liền gánh thay; săn được chim thú, ông thường chia thịt cho những người còn cha mẹ.
Nhà nghèo, ông nương nhờ chị mà sống; mấy năm sau mới lên Trường An học Kinh Dịch, hiểu thấu rõ ràng, được người khen là giữ chữ tín và nghĩa. Anh họ là Tống Bao làm nội sử (quan cai trị một nước chư hầu) nước Đông Bình, sai người vời ông. Thắng Chi nói: "Điều mọi người thích không phải điều Thắng Chi mong muốn." Rồi bỏ đi Thái Nguyên, theo Tuân Việt chăn dê, lấy đàn sách làm vui. Thừa tướng Khổng Quang nghe tiếng, đến tận Thái Nguyên vời ông, ông không ra. Năm Nguyên Thủy thứ ba, ông bệnh mất ở Thái Nguyên.
Trương Trọng Úy
Trương Trọng Úy là người Bình Lăng. Ông cùng Ngụy Cảnh Khanh người cùng quận đều tu đạo đức, ẩn mình không làm quan. Ông thông hiểu thiên văn, biết rộng muôn vật, giỏi viết văn, thích thơ phú. Ông thường sống nghèo khó, đạm bạc; chỗ ông ở cỏ bồng cỏ hao mọc cao lút đầu người. Ông đóng cửa nuôi dưỡng tính tình, không màng vinh hoa danh vọng. Người đương thời không ai biết đến ông, chỉ có Lưu Cung biết.
Nghiêm Tuân
Nghiêm Tuân, tự Quân Bình, người đất Thục, ở ẩn không làm quan. Ông thường xem bói ở chợ Thành Đô, mỗi ngày kiếm đủ trăm đồng tiền để tự nuôi thân. Bói xong thì đóng quán, buông rèm, chuyên việc viết sách. Dương Hùng lúc trẻ theo học ông, nhiều lần khen ngợi đức của ông. Lý Cường làm châu mục (quan đứng đầu một châu) Ích Châu, mừng nói: "Ta được Quân Bình làm tòng sự (quan giúp việc) là đủ rồi." Dương Hùng nói: "Ngài có thể sửa đủ lễ mà gặp ông ấy, nhưng người ấy không thể bắt khuất phục được." Vương Phượng xin kết giao, ông không nhận.
Ở đất Thục có người giàu tên La Xung, hỏi Quân Bình: "Sao ông không ra làm quan?" Quân Bình đáp: "Không có gì để lên đường." Xung bèn sắm đủ xe ngựa, áo quần, lương ăn cho ông. Quân Bình nói: "Tôi bệnh đấy thôi, chứ không phải thiếu thốn. Tôi có thừa mà ông thì thiếu, sao lại đem cái thiếu biếu cái thừa?" Xung nói: "Tôi có muôn vàng, ông không có lấy một gánh thóc, mà lại bảo là có thừa, chẳng phải sai lắm sao?"
Quân Bình nói: "Không phải thế. Trước kia tôi ngủ lại nhà ông, đêm đã khuya mà người làm vẫn chưa được nghỉ, ngày đêm tất tả, chưa từng thấy đủ. Nay tôi lấy nghề bói làm kế sống, không xuống khỏi giường mà tiền tự đến, còn thừa mấy trăm đồng, bụi phủ dày cả tấc, không biết dùng vào đâu. Như thế chẳng phải tôi thừa mà ông thiếu sao?" Xung rất hổ thẹn. Quân Bình than: "Làm giàu thêm của cho ta thì hao tổn tinh thần ta; làm nên danh cho ta thì giết chết thân ta. Vì thế ta không làm quan." Người đương thời đều phục ông.
Ông già ở Bành Thành
Ông già ở Bành Thành là một người ở ẩn đất Sở. Ông thấy nhà Hán suy yếu, liền tự lánh đời tu đạo, không màng danh lợi, sống đến hơn chín mươi tuổi.
Thời Vương Mãng (người cướp ngôi nhà Hán, lập ra nhà Tân), triều đình triệu nguyên quang lộc đại phu (chức quan cao cấp làm cố vấn, bàn bạc việc nước bên cạnh vua) là Cung Thắng, định cho làm thầy, bạn kiêm tế tửu (chức đứng đầu hàng quan dạy học, cố vấn) bên cạnh thái tử. Cung Thắng thấy nhục nếu thờ hai họ vua. Vương Mãng ép, Cung Thắng bèn nhịn ăn mà chết. Sứ giả của Vương Mãng, quan quận thú (quan đứng đầu một quận) cùng các quan dưới quyền đến dự lễ khâm liệm có tới mấy trăm người.
Ông già đau lòng vì Cung Thắng chuốc hoạ bởi tiếng tăm, nên một mình bước vào khóc Cung Thắng rất thảm thiết. Khóc xong ông nói: “Than ôi! Hương thơm vì mùi thơm của mình mà tự cháy, dầu đèn vì ánh sáng của mình mà tự cạn. Tiên sinh họ Cung rốt cuộc chết yểu, không sống hết tuổi trời, không phải là người cùng đường với ta.” Khóc xong ông rảo bước đi ra, không ai biết ông là ai.
Hướng Trường
Hướng Trường, tên chữ là Tử Bình, người huyện Triều Ca, quận Hà Nội (một quận thời Hán ở phía bắc sông Hoàng Hà, Trung Quốc, không phải Hà Nội của Việt Nam). Ông ở ẩn, không ra làm quan, tính chuộng sự trung hoà (giữ mức vừa phải, êm hoà, không thái quá), thích nghiên cứu cho thấu sách Lão Tử và Kinh Dịch. Nhà nghèo không có gì ăn, những người hảo tâm thay nhau đem đồ đến biếu. Ông nhận vừa đủ dùng rồi trả lại phần thừa.
Đại tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) của Vương Mãng là Vương Ấp mời ông ra làm quan liền mấy năm, ông mới chịu đến. Vương Ấp muốn tiến cử ông lên Vương Mãng, ông một mực từ chối nên việc ấy mới thôi.
Ông lặng lẽ ở ẩn trong nhà. Đọc Kinh Dịch đến quẻ Tổn (quẻ nói về sự giảm bớt) và quẻ Ích (quẻ nói về sự tăng thêm), ông thở dài than: “Ta đã biết giàu không bằng nghèo, sang không bằng hèn, chỉ chưa biết chết so với sống thì thế nào mà thôi.”
Trong niên hiệu Kiến Vũ (niên hiệu của Hán Quang Vũ Đế, vua lập ra nhà Đông Hán), con trai con gái đã dựng vợ gả chồng xong cả, ông dặn dứt hẳn việc nhà: “Đừng dính dáng gì đến ta nữa, cứ coi như ta đã chết rồi.” Từ đó ông thả lòng cùng người bạn chung chí hướng là Cầm Khánh ở Bắc Hải đi chơi khắp Ngũ Nhạc (năm ngọn núi thiêng lớn nhất Trung Quốc) và các núi nổi tiếng, rốt cuộc không ai biết ông mất ở đâu.
Nghiêm Quang
Nghiêm Quang, tên chữ là Tử Lăng, người huyện Dư Diêu, quận Cối Kê. Từ trẻ đã nổi tiếng là người cao thượng, từng cùng đi học với Quang Vũ (Hán Quang Vũ Đế). Khi vua lên ngôi, Nghiêm Quang liền đổi họ tên, trốn biệt không ra mặt. Vua nhớ tài đức của ông, bèn cho vẽ hình dáng ông để đi tìm.
Sau đó nước Tề dâng thư báo có một người đàn ông khoác áo da dê câu cá trong đầm. Vua ngờ là Nghiêm Quang, bèn sai đem an xa (loại xe êm, có chỗ ngồi, dùng để đón người già, người được tôn kính) cùng lụa huyền huân (lụa màu đen và màu đỏ thẫm, lễ vật vua dùng để mời người hiền ra làm quan) đến mời; sứ đi về ba lần ông mới chịu đến.
Ngay hôm ấy xa giá của vua đến chỗ ông trọ. Nghiêm Quang nằm không dậy. Vua đến bên giường xoa bụng ông mà nói: “Chà chà Tử Lăng, lẽ nào không thể giúp ta trị nước sao?” Nghiêm Quang lại ngủ, không đáp. Hồi lâu, ông mới mở mắt nói: “Xưa vua Đường Nghiêu (vị vua thánh thời thượng cổ) đức độ lừng lẫy, vậy mà Sào Phủ (ẩn sĩ thời ấy) vẫn rửa tai (vì nghe chuyện được mời làm vua mà thấy bẩn tai). Kẻ sĩ vốn có chí riêng, sao lại ép nhau đến thế?” Vua nói: “Tử Lăng, rốt cuộc ta không khiến được anh hạ mình sao?” Rồi vua lên xe, thở dài mà đi.
Sau vua lại mời Nghiêm Quang vào cung, cùng bàn chuyện đạo lý, chuyện cũ, ngồi với nhau mấy ngày liền, rồi cùng nằm ngủ với nhau. Vua phong ông làm gián nghị đại phu (chức quan chuyên can ngăn, góp ý với vua), ông không chịu khuất, về cày ruộng ở núi Phú Xuân. Người đời sau đặt tên chỗ ông câu cá là ghềnh Nghiêm Lăng. Sau năm Kiến Vũ thứ mười bảy, vua lại đặc biệt triệu ông, ông không đến, thọ tám mươi tuổi, mất ở nhà.
Ẩn sĩ đất Đông Hải
Ẩn sĩ đất Đông Hải, không biết là người ở đâu, là bạn của Vương Lương, người từng giữ chức tư trực (quan có nhiệm vụ xét hỏi, đàn hặc các quan) đời Hán. Trong niên hiệu Kiến Vũ, Vương Lương nhờ tiết tháo trong sạch mà được triệu ra làm quan, giữ chức được khoảng một năm thì lại về.
Người bạn không chịu gặp, lại trách: “Anh không có lòng trung tín hay mưu kế gì đặc biệt mà nhận chức cao. Đã tự biết mình không có đức, sao còn đến chỗ ấy, rồi lại vội bỏ đi? Sao cứ lăng xăng đi đi về về, không ngại phiền phức vậy?” Rồi ông cự tuyệt Vương Lương, suốt đời không tiếp. Người bàn luận đều cho ông là cao thượng.
Lương Hồng
Lương Hồng, tên chữ là Bá Loan, người huyện Bình Lăng, quận Phù Phong. Gặp thời loạn, ông theo học ở Thái học (trường học lớn nhất của triều đình ở kinh đô), đọc rộng nhưng không chú tâm vào việc giảng giải từng chương từng câu. Học xong, ông đi chăn lợn trong vườn Thượng Lâm (vườn săn bắn của nhà vua).
Có lần ông sơ ý để lửa cháy lan sang nhà người khác. Ông bèn tìm chủ nhà bị cháy, hỏi mất những gì, rồi đem hết đàn lợn ra đền. Chủ nhà vẫn chê ít, ông lại ở lại làm thuê cho họ, chăm chỉ không nghỉ. Các cụ già hàng xóm thấy ông không phải người tầm thường, cùng nhau trách chủ nhà và khen ông là bậc trưởng giả (người có đức hạnh đáng kính). Từ đó chủ nhà mới kính trọng và lấy làm lạ, trả lại hết đàn lợn, nhưng ông không nhận mà đi.
Ông về quê. Các nhà quyền thế mến tiết tháo cao của ông, nhiều nhà muốn gả con gái, ông đều từ chối, không lấy. Trong huyện có nhà họ Mạnh có cô con gái mặt mũi xấu xí, kén chồng mãi không chịu lấy. Cha mẹ hỏi lý do, cô nói: “Con muốn lấy người hiền như Lương Bá Loan.” Lương Hồng nghe vậy liền hỏi cưới.
Khi về nhà chồng, lúc đầu cô trang điểm lộng lẫy bước vào cửa, bảy ngày liền Lương Hồng không nói với cô câu nào. Vợ bèn quỳ xuống hỏi. Lương Hồng nói: “Ta muốn người mặc áo da thô, áo vải xấu, có thể cùng ta ở ẩn trong núi sâu. Nay nàng lại mặc lụa là, đánh phấn kẻ mày, đâu phải điều Lương Hồng mong muốn?” Vợ nói: “Thiếp chỉ muốn xem chí hướng của phu quân thôi, thiếp vốn có sẵn quần áo để ở ẩn.” Rồi cô đổi sang búi tóc thành bốn búi hình chày, mặc áo vải, làm lụng mà ra trước mặt chồng. Lương Hồng mừng lắm, nói: “Đây mới thật là vợ của Lương Hồng, có thể hầu ta được.” Ông đặt tên chữ cho vợ là Đức Diệu, tên là Mạnh Quang.
Ở được ít lâu, hai vợ chồng cùng vào núi Bá Lăng, lấy cày cấy dệt vải làm nghề, ngâm Kinh Thi, Kinh Thư, gảy đàn cầm để tự vui. Ông ngưỡng mộ các bậc cao sĩ đời trước, làm bài tụng ca ngợi hai mươi bốn người, kể từ Tứ Hạo (bốn ông già tóc bạc ở ẩn trên núi Thương thời đầu nhà Hán) trở về sau.
Rồi ông đi về phía đông, ra khỏi cửa quan, qua kinh đô, làm bài ca “Ngũ y” (Năm tiếng than). Túc Tông (Hán Chương Đế) cho tìm Lương Hồng mà không được. Ông đổi họ là Vận Kỳ, tên là Diệu, tên chữ là Hậu Quang, cùng vợ con sống ở vùng giữa đất Tề và đất Lỗ.
Ít lâu sau, ông lại sang đất Ngô, ở nhờ dãy nhà chái của Cao Bá Thông, đi giã gạo thuê cho người ta. Mỗi lần ông về, vợ dọn cơm, nâng mâm lên ngang mày để mời (tỏ lòng kính trọng chồng). Bá Thông để ý thấy, lấy làm lạ, bèn cho ở hẳn trong nhà mình. Lương Hồng đóng cửa lặng lẽ viết được hơn mười thiên sách.
Khi lâm bệnh, ông dặn chủ nhà: “Xưa Quý Tử đất Diên Lăng chôn con ở vùng giữa đất Doanh và đất Bác, không đưa về quê. Xin cẩn thận đừng để con tôi chở quan tài tôi về quê.” Khi ông mất, Bá Thông cùng mọi người tìm đất chôn ông bên cạnh mộ Yếu Ly (một tráng sĩ nổi tiếng của nước Ngô thời Xuân Thu) ở đất Ngô.
Cao Khôi
Cao Khôi, tên chữ là Bá Đạt, người vùng Kinh Triệu (vùng đất quanh kinh đô). Từ nhỏ ông học sách của Lão Tử, sống điềm đạm, lòng trống trải, không lo toan việc đời. Ông thân với Lương Hồng, ở ẩn trong núi Hoa Âm. Khi Lương Hồng đi chơi về phía đông, nhớ Cao Khôi, có làm thơ rằng: “Chim kêu ríu rít chừ hẹn bạn tìm nhau, nhớ anh họ Cao chừ lòng ta thương nhớ, nghĩ đến Khôi chừ nên dừng chân nơi này (?).” Rồi hai người không gặp lại nhau nữa. Cao Khôi cũng là người khí phách cao, giấu tài, suốt đời không ra làm quan.
Hàn Khang
Hàn Khang, tên chữ là Bá Hưu, người huyện Bá Lăng, vùng Kinh Triệu. Ông thường đi khắp các núi danh tiếng hái thuốc, đem bán ở chợ Trường An, hơn ba mươi năm không hề nói thách. Một lần có cô gái mua thuốc của ông, bực vì ông giữ giá, liền nói: “Ông là Hàn Bá Hưu chắc? Mà không chịu bớt giá thế?” Hàn Khang than: “Ta muốn trốn tiếng tăm, nay đến cả cô gái nhỏ bé cũng biết có ta, còn bán thuốc làm gì nữa?” Rồi ông trốn vào núi Bá Lăng.
Các quan bác sĩ (học quan trong triều) và quan công xa (cơ quan lo việc đón rước người được triều đình mời ra làm quan) liên tiếp triệu ông, ông không đến. Đến thời Hán Hoàn Đế, triều đình sắm lụa huyền huân và an xa để mời ông. Sứ giả mang chiếu đến nhà, Hàn Khang bất đắc dĩ giả vờ nhận lời, nhưng từ chối an xa, tự đi xe chở củi, đi trước từ lúc tờ mờ sáng.
Đến một nhà trạm, viên đình trưởng (người coi một trạm nghỉ dọc đường, kiêm việc trị an) vì nghe nói Hàn trưng quân (người được vua mời ra làm quan) sắp đi qua, đang huy động người và bò sửa đường sửa cầu. Thấy Hàn Khang đi xe củi, đầu chít khăn vải, tưởng là ông nông dân, liền sai người lấy con bò của ông. Hàn Khang tháo ngay bò ra giao cho họ.
Lát sau sứ giả đến, biết chuyện, định tâu lên xin giết viên đình trưởng. Hàn Khang nói: “Lão già này tự đưa cho, chứ không phải bị cướp, đình trưởng có tội gì?” Việc ấy mới thôi. Rồi giữa đường Hàn Khang trốn đi mất, sống thọ đến già mới mất.
Đài Đồng
Đài Đồng, tên chữ là Hiếu Uy, người huyện Nghiệp, quận Ngụy. Ông không ra làm quan, ở ẩn trên ngọn giữa núi Vũ An, đục hang mà ở, hái thuốc sinh sống. Từ đầu niên hiệu Kiến Nghiệp (?), châu quận vùng Trung Nguyên mời, ông không nhận.
Thứ sử (quan đứng đầu một châu) quận Ngụy mang táo và hạt dẻ làm lễ vật đến gặp ông, chuyện trò hồi lâu. Thứ sử hỏi: “Hiếu Uy sống như thế này, khổ lắm thì phải?” Đài Đồng đáp: “Đồng may mà giữ được bản tính ngay thẳng đến cuối đời, giữ gìn tinh thần, nuôi dưỡng sự hoà hợp trong người, không lo lắng chạy theo việc đời mà làm hao mòn tinh lực, dẹp bỏ những ham muốn, sống điềm đạm tự tại, chẳng khổ gì cả. Còn như ngài sứ quân sáng suốt phải vỗ về chăn dắt dân chúng, từ sáng đến tối nơm nớp sợ sai sót, chẳng phải khổ hơn sao?” Rồi ông bỏ đi, ở ẩn suốt đời không xuất hiện nữa.
Khâu Hân
Khâu Hân, tên chữ là Quý Xuân, người quận Phù Phong. Từ nhỏ đã có tài lớn, tự cho là không ai sánh bằng, coi thường thói đời, không giao du với người tầm thường. Quan quận thú cho mời, mới gặp ông đã nói: “Minh phủ (cách gọi tôn kính quan quận thú) muốn coi Hân là bề tôi chăng? Là bạn chăng? Hay là thầy chăng? Cách ngài tôn trọng, ưu đãi người ta, cao nhất cũng chỉ đến chức công tào (viên quan đứng đầu các thuộc lại trong quận, lo việc xét công trạng, tuyển người); cách ngài ban vinh hiển bổng lộc cho người ta, cũng chỉ dừng ở việc tiến cử hiếu liêm (danh hiệu tiến cử người hiếu thảo, liêm khiết để triều đình bổ làm quan). Cái cao nhất ấy và cái giới hạn ấy, đều là thứ Hân không cần đến.” Quan quận thú lấy làm lạ, không dám ép ông nữa.
Kiểu Thận
Kiểu Thận, tên chữ là Trọng Ngạn, người huyện Mậu Lăng, quận Phù Phong. Từ nhỏ ông đã ngưỡng mộ thuật đạo dẫn (phép tập thở kết hợp co duỗi thân thể để dưỡng sinh, cầu sống lâu) của Xích Tùng Tử và Vương Tử Kiều (hai vị tiên trong truyền thuyết), ẩn mình trong hang núi. Ông cùng quê, cùng thời với thái thú (quan đứng đầu một quận) Nam Quận là Mã Dung và thứ sử Tịnh Châu là Tô Chương, nhưng về sự thuần hậu và tầm xa thì hai người ấy không bằng Kiểu Thận.
Ngô Thương ở Nhữ Nam rất kính trọng ông, bèn gửi thư để dò chí hướng của ông, viết rằng: “Tôi nghe lời dạy của Hoàng Lão (học thuyết tôn thờ Hoàng Đế và Lão Tử, chủ trương thanh tĩnh, vô vi), có chỗ nói cưỡi hư không mà vào cõi huyền diệu, giấu mình trốn đi xa; nhưng cũng có chỗ nói trị nước nuôi dân, đem ra dùng vào việc chính sự. Còn như lên núi bặt tăm, thần linh không cho thấy bằng chứng, người đời không thấy hiệu nghiệm, thì tôi muốn theo tiên sinh ở mặt có thể làm được, ý tiên sinh thế nào?
“Xưa Y Doãn (bậc hiền thần ra giúp vua Thang lập nhà Thương) không ôm đạo mà chờ cho được vua như Nghiêu, Thuấn. Nay đời đang sáng suốt, bốn biển mở mang, Sào Phủ, Hứa Do (hai ẩn sĩ thời Nghiêu) chẳng cần lánh lên núi Cơ, Bá Di, Thúc Tề (hai anh em không chịu ăn thóc nhà Chu, vào núi Thủ Dương chết đói) cũng sẽ hối hận vì đã vào núi Thủ Dương. Nếu quả thật túc hạ cưỡi rồng giỡn phượng, bay lượn vui chơi giữa mây được, thì đó cũng chẳng phải chuyện mà loài cáo, thỏ, én, sẻ (ý nói hạng người tầm thường như tôi) dám bàn đến.” Kiểu Thận không trả lời.
Hơn bảy mươi tuổi ông vẫn không chịu lấy vợ. Về sau ông bỗng trở về nhà, tự nói ngày mình chết, đến đúng hạn thì quả nhiên mất. Sau đó có người gặp Kiểu Thận ở Đôn Hoàng, nên người đời trước lấy làm lạ, có người bảo ông đã thành tiên.
Người cùng quận với Kiểu Thận là Mã Dao ở ẩn trên núi Khiên, sống bằng nghề giăng lưới bắt thỏ. Nơi ông ở, phong tục được cảm hoá, trăm họ ca ngợi, gọi ông là Mã Mục tiên sinh.
Pháp Chân
Pháp Chân, tên chữ là Cao Khanh, người huyện My, quận Phù Phong. Ông học không theo riêng một nhà nào, thông suốt rộng khắp cả sách kinh điển chính thống lẫn các sách sấm vĩ, đồ thư (sách bói đoán, tiên tri thời Hán). Vùng Quan Tây gọi ông là bậc đại nho. Học trò từ xa đeo tráp sách đến theo học thường có tới mấy trăm người. Tính ông điềm tĩnh, ít ham muốn, không dính vào việc đời.
Quan thái thú mời ông đến gặp, Pháp Chân chít khăn vải thường mà đến. Thái thú nói: “Xưa Lỗ Ai Công tuy là người không ra gì, mà Khổng Tử vẫn xưng là bề tôi. Thái thú tôi tài mọn đức mỏng, muốn để ông chịu khuất làm chức công tào, góp phần làm rạng rỡ triều đình, ông thấy sao?” Pháp Chân đáp: “Vì minh phủ đối đãi có lễ nên tôi mới dám tự coi mình ở hàng khách cuối chiếu. Nếu ngài muốn bắt tôi làm thuộc lại thì Chân này sẽ ở phía bắc núi Bắc, phía nam núi Nam (tức là trốn đi thật xa) mất.” Thái thú giật mình, không dám nói nữa.
Phàm các phủ của tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) mời, hay được tiến cử hiền lương (danh hiệu tiến cử người tài đức để bổ làm quan), ông đều không nhận. Người cùng quận là Điền Vũ tiến cử ông rằng: “Xử sĩ (người có học mà không ra làm quan) Pháp Chân thân kiêm đủ bốn nghiệp (?), học thấu chỗ sâu xa của kinh điển, sống ẩn dật điềm đạm, vui mà quên lo, sẽ theo bước Lão Tử lên cõi trời cao, không vì lụa huyền huân mà khuất mình. Thần mong thánh triều trao cho ông chức cổn chức (chức tam công, mặc áo cổn thêu rồng), ắt ông sẽ khiến được khúc ca nơi Thanh Miếu (miếu thờ tổ tiên nhà vua, khúc ca ca ngợi đức vua) vang lên, và khiến chim phượng (điềm lành báo thời thịnh trị) bay đến múa.”
Gặp lúc Hán Thuận Đế đi tuần thú phía tây, Điền Vũ lại tiến cử ông. Vua thành tâm muốn mời, trước sau triệu bốn lần. Pháp Chân nói: “Ta đã không trốn được hình hài, lánh xa hẳn cõi đời, lẽ nào lại uống thứ nước đã rửa tai sao?” (ý nói không chịu nhiễm chút danh vọng nào, như Sào Phủ không cho bò uống nước chỗ Hứa Do rửa tai). Rồi ông ẩn mình sâu hơn, cắt đứt hẳn, cuối cùng không chịu khuất.
Bạn ông là Quách Chính khen: “Tên tuổi Pháp Chân thì nghe được, còn người thì khó thấy. Ông trốn danh mà danh cứ theo, tránh danh mà danh cứ đuổi, có thể gọi là bậc thầy của trăm đời.” Rồi mọi người cùng khắc đá ca ngợi ông, gọi là Huyền Đức tiên sinh. Ông thọ tám mươi chín tuổi, mất năm Trung Bình thứ năm.
Ông già bên sông Hán
Ông già bên sông Hán, không biết người ở đâu. Trong niên hiệu Diên Hy đời Hán Hoàn Đế, vua đến Cánh Lăng, qua Vân Mộng, tới bên sông Miện. Dân chúng ai cũng ra xem, chỉ có một ông già vẫn cày ruộng không ngừng. Thượng thư lang (quan làm việc ở Thượng thư đài, cơ quan giấy tờ của triều đình) là Trương Ôn người Nam Dương lấy làm lạ, sai người đến hỏi: “Ai cũng đến xem, sao riêng cụ không dừng tay?” Ông già cười, không đáp.
Trương Ôn rời đường đi xuống trăm bước, tự mình đến nói chuyện. Ông già nói: “Tôi là kẻ quê mùa, không hiểu những lời ấy. Xin hỏi: thiên hạ loạn mới lập thiên tử, hay thiên hạ yên mới lập thiên tử? Lập thiên tử để làm cha thiên hạ, hay bắt thiên hạ phục dịch để thờ thiên tử? Xưa các thánh vương cai trị, nhà lợp cỏ tranh, rui bằng cây chưa đẽo, mà muôn dân được yên. Nay vua của ông bắt dân vất vả để mình phóng túng, rong chơi không kiêng nể gì. Tôi xấu hổ thay cho ông, sao ông nỡ muốn người ta ra xem cảnh ấy?” Trương Ôn rất hổ thẹn. Hỏi họ tên, ông già không nói mà bỏ đi.
Từ Trĩ
Từ Trĩ, tên chữ là Nhụ Tử, người huyện Nam Xương, quận Dự Chương. Từ trẻ ông đã nổi bật nhất vùng phương nam về học kinh sách và đức hạnh. Thời Hán Hoàn Đế, Trần Phồn người Nhữ Nam làm thái thú Dự Chương, nhân đó tiến cử Từ Trĩ lên triều đình. Từ đó ông năm lần được tiến cử hiếu liêm, hiền lương, đều không nhận; phủ tam công liên tiếp mời, ông không đến, cũng chưa từng trả lời.
Nhưng khi vị quan đã mời ông qua đời, ông liền tự thân đến viếng. Thái thú Hoàng Quỳnh cũng từng mời Từ Trĩ. Đến khi Hoàng Quỳnh mất, đưa về chôn ở Giang Hạ, Từ Trĩ nghe tin liền đeo tráp sách đi bộ hơn ba nghìn dặm từ Dự Chương, đến trước mộ Hoàng Quỳnh ở Giang Hạ rưới rượu tế mà khóc. Về sau quan công xa ba lần triệu, ông không đến, sống thọ đến già mới mất.
Quách Thái
Quách Thái, tên chữ là Lâm Tông, người quận Thái Nguyên. Từ nhỏ thờ cha mẹ nổi tiếng hiếu thảo. Ông cao hơn tám thước (thước thời Hán khoảng 23 cm, tức cao khoảng hơn 1 mét 8). Nhà nghèo, quận huyện muốn cho ông làm thuộc lại, ông than: “Bậc trượng phu sao lại cầm roi làm chức quan nhỏ mọn được!” Rồi ông từ biệt mẹ, cùng Tông Trọng người cùng huyện lên kinh đô, theo Khuất Bá Ngạn học sách Xuân Thu.
Ông học rộng, cái gì cũng thông, lại giỏi nhận xét người, nhờ vậy nổi tiếng khắp vùng Trần, Lương. Có lần đi bộ gặp mưa, một góc khăn chít đầu bị ướt gập xuống, mọi người hâm mộ, đều cố ý gập một góc khăn. Kẻ sĩ tranh nhau theo ông, sách vở chở đầy xe. Những người được Quách Thái phát hiện khi họ còn vô danh có hơn sáu mươi người, ông đều nói trước rồi sau đều ứng nghiệm.
Khi mẹ mất, ông về quê chịu tang. Từ Trĩ đến viếng, đặt (?) một bó cỏ tươi trước lều để tang của Quách Thái rồi đi. Quách Thái nói: “Đây ắt là cao sĩ phương nam Từ Nhụ Tử. Kinh Thi chẳng có câu: ‘Một bó cỏ tươi, người ấy như ngọc’ đó sao? Ta không xứng với lời ví ấy.”
Thân Đồ Bàn
Thân Đồ Bàn, tên chữ là Tử Long, người huyện Ngoại Hoàng, quận Trần Lưu. Từ nhỏ đã nổi tiếng về danh tiết. Trong huyện có cô gái nhà họ Câu tên là Ngọc báo thù cho cha, huyện lệnh (quan đứng đầu huyện) Ngoại Hoàng là Lương Sửu muốn kết án tử hình cô. Thân Đồ Bàn khi ấy mười lăm tuổi, đang là học trò, liền vào can: “Tiết nghĩa của Ngọc đủ để cảm động những đứa cháu không biết nhục, khích lệ những đứa con cam chịu nhục nhã. Giả như không gặp thời sáng suốt, còn nên nêu khen ở cổng nhà, ở mộ phần; huống chi nay gặp quan nghe xét sáng suốt mà lại không thương xót sao?” Lương Sửu cho lời ấy là phải, bèn xét lại án, được giảm tội chết. Người trong làng khen ngợi.
Cha mẹ mất, ông thương nhớ đến tiều tuỵ, hơn mười năm không uống rượu, không ăn thịt. Rồi ông ở ẩn, học Kinh Dịch theo họ Kinh (học phái của Kinh Phòng), sách Xuân Thu theo họ Nghiêm, sách Lễ theo Tiểu Đới. Thông ba môn ấy trước, rồi nhân đó thấu suốt cả Ngũ Kinh (năm bộ kinh của Nho gia: Thi, Thư, Lễ, Dịch, Xuân Thu), lại hiểu cả sách đồ vĩ (sách sấm vĩ, tiên tri). Ông học không có thầy cố định.
Trước kia ông cùng Vương Tử Cư người Tế Âm học ở Thái học. Tử Cư ốm nặng, gửi gắm thân xác mình cho Thân Đồ Bàn. Thân Đồ Bàn liền đi bộ cõng quan tài bạn về Tế Âm. Giữa vùng sông Hà và đất Củng, ông gặp một viên tòng sự của quan tư lệ (viên quan phụ tá của quan giám sát vùng kinh đô). Viên tòng sự cảm phục nghĩa khí, cấp giấy thông hành để hộ tống ông. Thân Đồ Bàn không chịu, ném giấy xuống đất mà đi. Xong việc ông về nhà.
Trước sau triều đình nhiều lần dùng xe bồ (xe bánh bọc cỏ bồ cho êm, dùng để đón người hiền) đặc biệt triệu ông, ông đều không nhận. Ông thọ bảy mươi bốn tuổi, mất vì già.
Viên Hoành
Viên Hoành, tên chữ là Hạ Phủ, người Nhữ Nam. Ông dựng một gian nhà giữa sân, đóng cửa không tiếp khách. Sớm tối ông ở trong nhà hướng về phía mẹ mà lạy, đến cả con ông đến cũng không được gặp, con chỉ hướng vào cửa lạy rồi đi. Đầu ông không chít khăn, mình không mặc áo đơn, chân đi guốc gỗ. Mẹ mất, ông không đứng vào hàng tang phục theo lễ. Quan công xa hai lần triệu, ông không đến. Phạm Bàng khen ông: “Ở ẩn mà không rời cha mẹ, giữ tiết trong sạch mà không dứt hẳn với đời, có thể gọi là bậc rất hiền.”
Khương Quăng
Khương Quăng, tên chữ là Bá Hoài, người huyện Quảng Thích, quận Bành Thành, nhà mấy đời là dòng họ danh giá. Ba anh em đều nổi tiếng hiếu thảo. Khương Quăng là anh cả, cùng hai em là Trọng Hải, Quý Giang đắp chung chăn mà ngủ, rất thân thiết. Đến khi lớn, mỗi người đều lấy vợ, anh em vẫn thương yêu nhau, không nỡ rời xa.
Khương Quăng học Ngũ Kinh, lại thông cả thiên văn và sấm vĩ. Học trò từ phương xa đến có hơn ba nghìn người, tiếng tăm lừng lẫy một thời. Ông từng một lần được tiến cử hiếu liêm, mười lần được phủ tam công mời, chín lần được tiến cử hữu đạo (danh hiệu tiến cử người có đạo đức), chí hiếu (người rất hiếu thảo), hiền lương, quan công xa ba lần triệu, đều không nhận. Hai em Trọng, Quý cũng không nhận lời mời nào.
Năm Kiến Ninh thứ hai, Hán Linh Đế xuống chiếu triệu ông làm thái thú Kiền Vi. Nhận chiếu, ông bảo bạn: “Ta nhờ cái danh hão mà được cái thực, rồi dựa vào đó mà có danh giá. Giữa đời thịnh trị sáng suốt ta còn không chịu dâng thân làm bề tôi, huống chi nay quyền chính nằm trong tay các nhà riêng (ý chỉ bọn hoạn quan, quyền thần)?” Rồi ông ẩn mình, trốn mệnh vua, đi thuyền ra biển, sứ giả đuổi theo không kịp. Triều đình lại dùng lụa huyền huân mời, ông không nhận. Lại phong ngay chức thái trung đại phu (quan cố vấn bàn việc trong triều), ông lại trốn, không nhận chiếu. Tiếng tăm ông vang khắp thiên hạ. Ông thọ bảy mươi bảy tuổi, mất ở nhà.
Trịnh Huyền
Trịnh Huyền, tên chữ là Khang Thành, người huyện Cao Mật, quận Bắc Hải. Ông tổ tám đời là Trịnh Sùng làm chức thượng thư (quan đứng đầu một bộ phận trong cơ quan giấy tờ của triều đình) đời Hán. Trịnh Huyền từ nhỏ ham học, cao hơn tám thước, râu mày đẹp đẽ, dáng vẻ rất oai vệ. Ông học Hiếu Kinh, Luận Ngữ, thông cả Kinh Dịch họ Kinh, Xuân Thu Công Dương truyện, Tam Thống lịch (phép làm lịch theo ba cách tính đầu năm của ba triều Hạ, Thương, Chu), Cửu chương toán thuật (sách toán cổ), Chu Quan (sách về chế độ quan chức nhà Chu), Lễ Ký, Xuân Thu Tả thị truyện.
Đại tướng quân Hà Tiến mời Trịnh Huyền, châu quận ép buộc, ông bất đắc dĩ phải đến. Hà Tiến bày lễ kỷ trượng (lễ dâng ghế tựa và gậy chống, dành để tôn kính bậc già cả) để tiếp, Trịnh Huyền chít khăn vải thường ra gặp, ở lại một đêm rồi trốn đi. Phủ các quan lớn trước sau mời hơn mười lần, ông đều không nhận.
Nhậm An
Nhậm An, tên chữ là Định Tổ. Từ nhỏ ham học, ở ẩn trong núi, không mưu cầu danh lợi. Người đương thời gọi ông là “Nhậm Khổng Tử”. Nhiều lần được mời mà không nhận. Trong niên hiệu Kiến An, ông đọc truyện Lỗ Trọng Liên (kẻ sĩ thời Chiến Quốc, giúp người mà không nhận ban thưởng) trong sách Sử Ký, than rằng: “Bản tính lấy trong sạch làm yên ổn, tình cảm lấy được thoả chí làm vui. Bản tính yên ổn, tình cảm được thoả, thì sống theo đạo mà không lo. Cái người ta bỏ thì ta lấy, thuận theo thời thế mà không tranh giành.” Rồi ông suốt đời không ra làm quan, người đương thời gọi ông là Nhậm trưng quân.
Bàng công
Bàng công, người huyện Tương Dương, Nam Quận, ở phía nam núi Hiện, chưa từng vào thành thị, vợ chồng kính trọng nhau như khách. Thứ sử Kinh Châu là Lưu Biểu mời mà không khiến ông khuất được, bèn tự đến thăm, nói: “Giữ cho trọn một thân mình, sao bằng giữ cho trọn cả thiên hạ?”
Bàng công cười nói: “Chim hồng chim hộc làm tổ trên rừng cao, chiều tối có chỗ đậu; rùa lớn cá sấu làm hang dưới vực sâu, đêm đến có chỗ nghỉ. Việc lấy hay bỏ, đi hay dừng, cũng là cái tổ, cái hang của con người. Ai cũng chỉ cần có chỗ đậu chỗ nghỉ của mình là được, thiên hạ không phải thứ ta giữ.”
Rồi ông bỏ cày nghỉ trên bờ ruộng, còn vợ con thì làm cỏ phía trước. Lưu Biểu chỉ vào mà hỏi: “Tiên sinh khổ sở sống nơi đồng ruộng, không chịu nhận quan tước bổng lộc, sau này lấy gì để lại cho con cháu?” Bàng công đáp: “Người đời đều để lại cho con cháu sự nguy hiểm, nay riêng tôi để lại cho chúng sự yên ổn. Thứ để lại tuy khác nhau, nhưng chưa hẳn là không để lại gì.” Lưu Biểu thở dài mà đi. Sau ông dắt vợ con lên núi Lộc Môn, hái thuốc rồi không trở về nữa.
Tiêu Tiên
Tiêu Tiên, tên chữ là Hiếu Nhiên, người đời không ai biết ông xuất thân từ đâu, có người nói ông sinh vào cuối đời Hán. Đến khi nhà Ngụy nhận ngôi nhà Hán nhường lại, ông thường kết cỏ làm lều bên bờ sông, ở một mình (?) trong đó. Đông cũng như hè ông cởi trần không mặc áo, nằm không trải chiếu, cũng không có đệm cỏ, mình áp sát đất, thân thể dơ bẩn như bùn, không đi lại giữa đám đông.
Có khi mấy ngày ông mới ăn một bữa. Đi không bao giờ theo đường tắt quanh co, mắt không bao giờ nhìn thẳng vào phụ nữ, miệng chưa từng nói, dù có việc khẩn cấp cũng không nói với ai. Sau có đám cháy rừng đốt lều của ông, ông phải ngủ ngoài trời. Gặp mùa đông tuyết rơi dày, ông vẫn cởi trần nằm không nhúc nhích, người ta tưởng đã chết, đến xem thì vẫn như thường. Hơn trăm tuổi ông mới mất.
Đào Tiềm
Đào Tiềm, tên chữ là Uyên Minh, có người nói tên chữ là Thâm Minh, tên là Nguyên Lượng, người huyện Sài Tang, quận Tầm Dương, là chắt của đại tư mã (chức quan võ cao nhất) nhà Tấn là Đào Khản. Từ nhỏ ông đã có chí thú thanh cao. Bên nhà có năm cây liễu, nên ông từng viết “Truyện Ngũ Liễu tiên sinh” (truyện ông thầy Năm Cây Liễu) rằng:
“Tiên sinh không biết người ở đâu, cũng không rõ họ tên. Ông nhàn tĩnh, ít nói, không ham vinh hoa lợi lộc. Thích đọc sách nhưng không cầu hiểu quá cặn kẽ, mỗi khi hiểu được ý sách thì vui đến quên ăn. Tính thích rượu nhưng nhà nghèo không thường có. Họ hàng bạn cũ biết vậy, có khi bày rượu mời, ông đến uống là uống cạn, cốt cho say, say rồi thì về, chẳng hề vương vấn chuyện ở hay đi. Bốn bức tường trống trải, không che nổi gió nắng; áo vải ngắn rách vá, giỏ cơm bầu nước thường trống rỗng, vậy mà ông vẫn thản nhiên. Ông thường viết văn để tự vui, phần nhiều bày tỏ chí mình, quên hết được mất, cứ thế mà sống trọn đời.” Ông tự kể về mình như vậy, ấy là để tự ví mình, người đương thời cho là chép đúng sự thật.
Cuối niên hiệu Nghĩa Hy, triều đình triệu ông làm trước tác tá lang (chức quan phụ tá việc biên soạn quốc sử), ông không nhận. Thứ sử Giang Châu là Vương Hoằng muốn làm quen với ông mà không mời được. Đào Tiềm có lần đi núi Lư, Vương Hoằng sai Bàng Thông Chi, bạn cũ của Đào Tiềm, mang rượu ra chặn đường ở Lật Lý, khoảng giữa đường. Đào Tiềm bị đau chân, sai một học trò và hai con trai khiêng kiệu tre, đến nơi thì vui vẻ cùng uống rượu. Lát sau Vương Hoằng đến, ông cũng không phật ý.
Trước đó, Nhan Diên Chi làm công tào cho Hậu quân tướng quân Lưu Liễu, ở Tầm Dương thân thiết với Đào Tiềm. Sau Nhan Diên Chi ra làm quan ở quận Thủy An, đi ngang qua chỗ Đào Tiềm, lần nào đến cũng uống rượu đến say. Vương Hoằng muốn mời Nhan Diên Chi ngồi với mình một bữa, cả ngày cũng không được. Lúc sắp đi, Nhan Diên Chi để lại cho Đào Tiềm hai vạn tiền, Đào Tiềm đem gửi hết vào quán rượu, dần dần đến lấy rượu uống.
Có lần vào ngày mồng chín tháng chín (tết Trùng Cửu) không có rượu, ông ra ngồi trong khóm cúc cạnh nhà. Ngồi lâu, gặp lúc Vương Hoằng sai người mang rượu đến, ông uống ngay, say rồi mới về. Đào Tiềm không biết âm nhạc, nhưng có một cây đàn cầm trơn (?) không trang trí, mỗi khi uống rượu thấy khoái chí lại vuốt vuốt dây đàn để gửi gắm ý mình.
Người sang hay hèn đến thăm, có rượu là ông bày ra mời. Nếu ông say trước thì bảo khách: “Tôi say muốn ngủ, anh về đi.” Ông chân thật thẳng thắn đến thế. Có viên tướng trong quận đến thăm, gặp lúc rượu vừa ủ chín, ông lấy cái khăn vải sợi sắn trên đầu xuống lọc rượu, lọc xong lại chít lên đầu.
Tông Bỉnh
Tông Bỉnh, tên chữ là Thiếu Văn, người Nam Dương. Tống Vũ Đế mời ông làm chủ bộ (viên quan coi giấy tờ, sổ sách trong phủ), ông không ra. Vua hỏi lý do, ông đáp: “Tôi ở núi, uống nước khe hơn ba mươi năm rồi, lẽ nào lại khom lưng nơi cửa vương hầu làm kẻ thuộc lại chạy việc!” Vũ Đế khen câu trả lời ấy, không ép nữa.
Thiếu Văn giỏi đàn, giỏi chữ, giỏi vẽ, tinh thông việc bàn luận lẽ đạo. Mỗi lần đi chơi núi sông, đi là quên về. Anh ông là Tông Tang làm thái thú Nam Bình, ép ông cùng về, bèn dựng nhà ở Tam Hồ, Giang Lăng, sống nhàn không việc gì. Ông thích núi sông, ưa đi xa: phía tây lên núi Kinh, núi Vu, phía nam leo núi Hành, rồi dựng nhà trên núi Hành, muốn theo chí của Thượng Tử Bình (tức Hướng Trường, người đã bỏ việc nhà đi chơi khắp danh sơn).
Vì bệnh ông phải về Giang Lăng, than rằng: “Già và bệnh cùng đến, e khó mà xem hết danh sơn. Chỉ có cách giữ lòng trong lặng mà ngắm đạo, nằm mà dạo chơi.” Những nơi từng đi qua, ông đều vẽ lên tường trong nhà, bảo người ta: “Ta gảy đàn tấu khúc, muốn cho núi non đều vang tiếng đáp lại.”
Xưa có khúc đàn “Kim thạch lộng”, được các nhà họ Hoàn rất quý. Họ Hoàn suy vong, khúc ấy cũng thất truyền, chỉ có Thiếu Văn còn giữ được. Tống Văn Đế sai nhạc sư Dương Quán đến học.
Khổng Thuần Chi
Khổng Thuần Chi, tên chữ là Ngạn Thâm, người đất Lỗ, sống ở huyện Diễm, quận Cối Kê. Tính ông thích núi sông, mỗi lần đi chơi đều tìm đến tận chỗ sâu xa hẻo lánh, có khi mười ngày quên về. Có lần đi núi, ông gặp sa môn (nhà sư Phật giáo) Thích Pháp Sùng, liền ở lại cùng nhau, ở luôn ba năm. Pháp Sùng than: “Ta mong mỏi một người ngoài vòng thế tục đã ba mươi năm, nay mới gặp nhau ở đây mà như đã thân từ lâu, chẳng biết tuổi già sắp đến.” Đến khi Thuần Chi về, ông cũng không nói họ mình cho sư biết.
Triều đình bổ ông làm trước tác tá lang, rồi thái uý tham quân (viên quan tham mưu trong phủ thái uý, chức quan võ cao nhất), ông đều không nhận. Ông cùng các trưng sĩ (người được triều đình mời mà không ra làm quan) Đới Ngung, Vương Hoằng Chi và Vương Kính Hoằng cùng nhau rong chơi ngoài vòng thế tục.
Rồi họ còn kết thông gia: Vương Kính Hoằng gả con gái cho con trai Thuần Chi là Khổng Thượng. Thuần Chi bèn buộc một con dê đen vào càng xe mình đi, xách một bầu rượu làm lễ hỏi, đến nơi thì vui vẻ cùng uống, đến tối mới về. Có người lấy làm lạ, ông đáp: “Đó vốn là lễ của nhà nông ở thôn quê vậy.”
Bấy giờ thái thú Cối Kê là Tạ Phương Minh cố mời mà không được, sai người đến bảo: “Nếu ông đã không chịu vào quận của tôi, thì sao còn vào thành của tôi?” Thuần Chi cười nói: “Con cá lặn bơi chẳng biết nước của ai, con chim làm tổ chẳng phân biệt rừng của ai, bay lặn tới đâu thì tới, cần gì hỏi chủ?” Rốt cuộc không chịu đến. Đầu niên hiệu Nguyên Gia, triều đình lại triệu ông làm tán kỵ thị lang (quan hầu cận bên vua, lo việc khuyên can), ông bèn trốn sang vùng huyện Thượng Ngu, người nhà không ai biết ông ở đâu.
Đào Hoằng Cảnh
Đào Hoằng Cảnh, tên chữ là Thông Minh, người Mạt Lăng. Từ nhỏ đã có tính khác thường. Bốn năm tuổi, ông thường lấy cọng lau làm bút, vạch lên tro để tập viết. Mười tuổi, có được cuốn “Thần tiên truyện” của Cát Hồng, ngày đêm nghiền ngẫm, liền có chí dưỡng sinh (giữ gìn, nuôi dưỡng thân thể và tinh thần để sống lâu, theo phép của đạo gia). Ông bảo người ta: “Ngẩng nhìn mây xanh, trông thấy mặt trời, chẳng thấy là xa xôi gì.”
Thần thái ông sáng sủa thanh tú, mắt sáng, mày thưa, người mảnh khảnh, trán dài, tai dỏng cao. Đầu gối phải có mấy chục nốt ruồi đen, xếp thành hình bảy ngôi sao Bắc Đẩu. Ông đọc hơn một vạn cuốn sách, có một việc không biết thì lấy làm rất xấu hổ. Ông giỏi đàn, giỏi cờ, viết đẹp chữ thảo và chữ lệ.
Tuy giữ chức triều thỉnh (hàm quan được dự các buổi chầu) ở chốn cửa son nhà quyền quý, ông vẫn đóng cửa ẩn mình, không giao thiệp với bên ngoài, chỉ chuyên đọc sách. Những nghi lễ, điển lệ của triều đình phần nhiều được lấy từ ông. Nhà nghèo, ông xin ra làm quan huyện mà không được.
Năm Vĩnh Minh thứ mười, ông cởi áo chầu treo ở cửa Thần Vũ, dâng biểu xin thôi nhận bổng lộc. Vua xuống chiếu chấp thuận, ban cho lụa, lại ra lệnh cho quan sở tại mỗi tháng cấp năm cân phục linh (một loại nấm mọc ở rễ cây thông, vị thuốc bổ) và ba cân mật ong trắng, để ông dùng cho việc phục nhị (uống thuốc, ăn các thứ bổ dưỡng theo phép tu tiên để sống lâu).
Hoằng Cảnh là người mềm mỏng, khiêm tốn, cẩn thận; ra làm quan hay về ở ẩn đều ngấm ngầm hợp lẽ, lòng sáng như gương, gặp việc là hiểu ngay, lời nói không rườm rà sai lạc, nếu có lỡ sai cũng tự biết ngay. Đầu niên hiệu Vĩnh Nguyên, ông lại dựng một toà lầu ba tầng: ông ở tầng trên, học trò ở tầng giữa, khách đến thì ở tầng dưới. Từ đó ông dứt hẳn với người ngoài, chỉ có một đứa tiểu đồng được lên chỗ ông.
Vốn ông cưỡi ngựa giỏi, bắn cung hay, về già đều bỏ cả, chỉ thích nghe thổi sênh (một loại nhạc cụ thổi bằng ống trúc). Ông rất yêu tiếng gió thổi qua rặng thông, trong sân trồng toàn thông, mỗi lần nghe tiếng thông reo thì vui sướng. Có khi ông một mình đi chơi nơi suối đá, người trông thấy tưởng là tiên.
Tính ông thích viết sách, chuộng những điều kỳ lạ, quý tiếc thời gian, càng về già càng chăm chỉ. Ông đặc biệt tinh thông thuyết âm dương ngũ hành (học thuyết cho rằng vạn vật do hai mặt âm và dương cùng năm yếu tố kim, mộc, thuỷ, hoả, thổ tác động lẫn nhau mà sinh ra, biến đổi), thuật phong giác (xem hướng gió, tiếng gió để đoán lành dữ), thuật tinh toán (tính toán, xem sao trời), núi sông địa lý, sản vật các phương, nghề thuốc và bản thảo (môn học về cây cỏ, khoáng vật, động vật dùng làm thuốc).
Các sách ông soạn gồm: “Học uyển” một trăm quyển, “Hiếu Kinh, Luận Ngữ tập chú”, “Đế đại niên lịch” (niên biểu các đời vua), “Bản thảo tập chú”, “Hiệu nghiệm phương” (các bài thuốc đã nghiệm), “Trửu hậu bách nhất phương” (các bài thuốc mang theo người), “Cổ kim châu quận ký”, “Đồ tượng tập yếu”, cùng “Ngọc quỹ ký”, “Thất diệu tân cựu thuật sớ” (về phép tính bảy thiên thể: mặt trời, mặt trăng và năm hành tinh), “Chiêm hậu hợp đan pháp thức” (phép xem thời tiết và luyện đan), đều giữ bí mật không truyền ra ngoài. Ngoài ra còn mười bộ soạn chưa xong, chỉ học trò có được. Ông mất năm tám mươi lăm tuổi, được ban thuỵ (tên đặt sau khi mất) là Trinh Bạch tiên sinh.
Mã Xu
Mã Xu, tên chữ là Yếu Lý, người quận Phù Phong. Sáu tuổi đã đọc thuộc Hiếu Kinh, Luận Ngữ, Lão Tử. Lớn lên ông học thấu kinh sử, đặc biệt giỏi kinh Phật cùng Chu Dịch, Lão Tử, giảng nghĩa chia ra từng nhánh từng phái, biến hoá vô cùng, người nghe chỉ biết chắp tay lặng im mà tiếp nhận. Luân (tức Tiêu Luân, vương nhà Lương) rất khen ngợi ông.
Không lâu sau gặp loạn Hầu Cảnh, thứ sử Vương Luân dấy binh đến cứu (?) Đài Thành (hoàng thành ở kinh đô Kiến Khang), bèn để lại hai vạn quyển sách giao cho Mã Xu. Mã Xu thả sức đọc, gần như hết cả, rồi thở dài than:
“Ta nghe: kẻ quý tước vị thì coi Sào Phủ, Hứa Do (các ẩn sĩ không nhận ngôi vua) là gông cùm; kẻ yêu núi rừng thì coi Y Doãn, Lã Vọng (các bậc hiền thần giúp vua dựng nghiệp) là kẻ giữ kho. Kẻ trói mình vào danh và thực thì coi lời của ông quan dưới cột (tức Lão Tử, người từng làm quan giữ thư khố) như cọng cỏ rác; kẻ ham chơi cõi thanh hư thì coi lời giảng nơi chiếu học (lời giảng của Nho gia) như trấu cám. Xét cho kỹ thì mỗi người theo sở thích của mình mà thôi. Gần đây những người cầu chí hướng của mình, vừa nhìn thấy đường đã dừng lại. Chẳng lẽ trời không ưu ái người cao thượng, sao núi rừng lại vắng tiếng đến thế?” Rồi ông ở ẩn trên núi Mao, có ý ở đó đến hết đời.
Năm Nguyên Gia (?) thứ nhất nhà Trần, Trần Văn Đế triệu ông làm độ chi thượng thư (quan đứng đầu việc tài chính, thu chi của nhà nước), ông từ chối không nhận. Mã Xu từ nhỏ đã gặp loạn lạc, phàm nơi ông ở thì giặc cướp không dám vào, người đến nương nhờ thường có mấy trăm nhà. Con ngươi mắt ông vàng và sáng suốt, nhìn được vật trong bóng tối. Có một đôi chim én trắng làm tổ trên cây trong sân ông, quen người, đậu dưới mái hiên, có lúc sà xuống cả bàn, xuân đến thu đi, gần ba mươi năm.
Tôn Đăng
Tôn Đăng, tên chữ là Công Hoà, người quận Cấp, không có gia quyến, đào hang đất ở núi phía bắc quận mà ở. Ông thích đọc Kinh Dịch, gảy cây đàn một dây. Tính ông không bao giờ giận. Có người ném ông xuống nước để xem ông giận, ông leo lên rồi cười to.
Ông từng ở núi Nghi Dương, có người đốt than gặp ông, biết không phải người thường, bắt chuyện, ông cũng không đáp. Văn Đế (tức Tư Mã Chiêu, sau được tôn là Văn Đế nhà Tấn) nghe tiếng, sai Nguyễn Tịch đến xem. Gặp rồi, Nguyễn Tịch nói chuyện, ông cũng không đáp. Kê Khang lại theo ông đi chơi ba năm, hỏi ông mưu tính điều gì, ông cũng không trả lời.
Lúc Kê Khang sắp từ biệt, hỏi: “Tiên sinh rốt cuộc không có lời nào sao?” Tôn Đăng mới nói: “Anh biết lửa chứ? Lửa sinh ra thì có ánh sáng, nhưng nó không tự dùng ánh sáng của nó, cái hiệu quả là ở chỗ người ta dùng ánh sáng ấy. Người sinh ra thì có tài, nhưng không tự dùng được tài, cái hiệu quả là ở chỗ dùng tài thế nào. Cho nên dùng ánh sáng cốt ở có củi, nhờ thế mà giữ được ánh sáng; dùng tài cốt ở nhận ra lẽ chân thật, nhờ thế mà giữ trọn tuổi thọ. Nay anh tài nhiều mà hiểu biết ít, khó mà thoát được hoạ ở đời nay. Anh còn muốn hỏi gì nữa không?”
Kê Khang không làm theo được, quả nhiên chết oan. Trong bài “U phẫn thi” (bài thơ nỗi uất ức thầm kín), Kê Khang viết: “Xưa thẹn với Liễu Hạ Huệ, nay hổ với Tôn Đăng.” Rốt cuộc không ai biết Tôn Đăng mất ở đâu.
Đổng Kinh
Đổng Kinh, tên chữ là Uy Liễn, không biết người quận nào. Lúc đầu ông cùng viên kế lại (quan lại mang sổ sách thu chi, dân số hằng năm của quận về nộp triều đình) quận Lũng Tây đến Lạc Dương, xoã tóc mà đi, nhởn nhơ ngâm vịnh. Ông thường ngủ trong Bạch Xã. Tôn Sở khi ấy làm quan trước tác (quan lo việc biên soạn sử), nhiều lần đến Bạch Xã trò chuyện với ông. Vài năm sau ông bỏ đi, không ai biết đi đâu.
Ở chỗ ông nằm chỉ còn một hòn đá hình mầm măng (?) và hai bài thơ. Bài thứ nhất viết: “Đạo của Càn (trời) cứng cỏi giản dị, thể của Khôn (đất) dày dặn kín đáo. Mênh mang cõi Đại Tố (trạng thái chất phác, thuần khiết ban đầu của trời đất), ta noi theo đó mà làm. Đời sau trôi dạt chạy theo, lấy văn vẻ thay cho chất thật. Việc đời dằng dặc, ai biết được lẽ thật của nó? Ta sắp rời nơi này, về chốn hư không tột cùng của ta, ngôi nhà tự nhiên.” Bài kia viết: “Khổng Tử không gặp thời, cảm động vì con kỳ lân (loài thú thiêng, điềm lành; Khổng Tử đau buồn khi lân bị bắt). Lân ơi lân ơi, sao không lánh đời để giữ lấy chân tính?”
Phạm Kiều
Phạm Kiều, tên chữ là Bá Tôn, người huyện Ngoại Hoàng, quận Trần Lưu. Khi ông lên hai tuổi, ông nội là Phạm Hinh lúc lâm chung xoa đầu ông nói: “Tiếc là không được thấy cháu khôn lớn.” Rồi đem nghiên mực mình vẫn dùng cho ông. Đến năm tuổi, bà nội kể lại chuyện ấy, Phạm Kiều liền cầm nghiên mà khóc. Chín tuổi ông xin đi học, trong đám bạn cùng lứa, ông chưa từng nói lời khiếm nhã.
Quang lộc đại phu Lý Thuyên từng cho rằng tài học của Dương Hùng hơn Lưu Hướng. Phạm Kiều lại cho rằng Lưu Hướng đã hiệu đính sách vở của cả một thời, sửa sang các thiên trong kho sách, nếu để Dương Hùng làm thì đó vốn không phải sở trường của Dương Hùng. Rồi ông viết bài “Lưu Dương ưu liệt luận” (Bàn về hơn kém giữa Lưu Hướng và Dương Hùng), văn dài nên không chép ở đây. Phạm Kiều trước sau được mời, được tiến cử, đều không nhận.
Trước kia, vào đêm lễ lạp (lễ tế cuối năm), có người cùng ấp lén chặt cây của Phạm Kiều. Có người báo, ông giả vờ không nghe. Người kia xấu hổ đem trả lại. Phạm Kiều đến khuyên: “Ông nhân ngày lễ lấy củi, muốn cùng cha mẹ vui vẻ thôi, việc gì phải xấu hổ?” Huyện lệnh Ngoại Hoàng là Cao Cố than: “Các vị sĩ đại phu không ai không cầu cạnh việc riêng, vậy mà Phạm Bá Tôn thật thà theo đạo, tên tuổi chưa từng lọt qua cửa quan. Sự cao quý khác thường của kẻ sĩ, nay mới được thấy.” Ông mất năm Nguyên Khang thứ tám.
Lỗ Bao
Lỗ Bao, tên chữ là Nguyên Đạo, người Nam Dương. Ông ham học, hiểu biết rộng, sống nghèo mộc mạc mà tự lập. Từ sau niên hiệu Nguyên Khang, phép tắc kỷ cương đổ nát, Lỗ Bao đau lòng trước thói tham lam bỉ ổi của thời thế, bèn giấu tên họ, viết bài “Tiền thần luận” (Bàn về ông thần Tiền), đại lược rằng:
“Đồng tiền xét về hình thể, có tượng của Càn Khôn (trời đất): bên trong vuông, bên ngoài tròn (người xưa cho trời tròn, đất vuông). Tích lại thì như núi, chảy đi thì như sông; động tĩnh có lúc, ra vào có chừng; tiện cho việc mua bán ở chợ, không lo hao hụt. Khó gãy, tượng trưng cho sự sống lâu; không cạn, tượng trưng cho Đạo; nên mới bền lâu, làm báu vật thần diệu của đời. Người ta thân với nó như anh, gọi nó là Khổng Phương (anh Lỗ Vuông, vì đồng tiền có lỗ vuông ở giữa). Mất nó thì nghèo hèn yếu ớt, được nó thì giàu sang thịnh vượng. Không cánh mà bay, không chân mà chạy. Làm giãn những bộ mặt nghiêm khắc, mở những cái miệng khó mở. Nhiều tiền thì đứng trước, ít tiền thì ngồi sau.
“Tiền còn gọi là tuyền (nguồn suối), xa đến đâu cũng tới, kín đến đâu cũng lọt. Giới áo mũ ở kinh thành mệt mỏi với giảng học, chán nghe thanh đàm (những cuộc bàn suông về triết lý huyền diệu, thịnh hành trong giới quý tộc thời Tấn), ngồi nghe mà ngủ gật; nhưng thấy ông anh nhà ta thì ai cũng giật mình mà nhìn. Được tiền phù hộ thì việc gì cũng tốt lành, cần gì phải đọc sách rồi mới giàu sang? Xét thế thì có thể gọi nó là vật thần. Không có đức mà được tôn quý, không có quyền thế mà nóng bỏng, đẩy cửa vàng mà vào cung cấm. Tục ngữ nói: ‘Tiền không có tai mà sai khiến được quỷ.’ Phàm người đời nay, chỉ có tiền mà thôi.” Những người căm ghét thói đời cùng nhau truyền bài văn ấy. Lỗ Bao không ra làm quan, không ai biết ông mất ở đâu.
Quách Văn
Quách Văn, tên chữ là Văn Cử, người quận Hà Nội. Từ nhỏ đã yêu núi sông, chuộng việc ở ẩn thanh cao, mỗi lần đi chơi rừng núi thì hơn mười ngày quên về. Cha mẹ mất, mãn tang ông không lấy vợ, từ biệt nhà đi chơi các núi danh tiếng, thường mặc áo da hươu, chít khăn vải sợi sắn, hái lá trúc và quả cây đem đổi muối để tự nuôi mình. Ăn còn thừa thóc thì đem giúp người nghèo khó.
Vương Đạo (thừa tướng nhà Đông Tấn) nghe tiếng, sai người đón ông về, cho ở vườn phía tây. Ôn Kiệu từng hỏi: “Tiên sinh sao riêng không có tình cảm?” Quách Văn đáp: “Tình cảm do nhớ nhung mà sinh ra, không nhớ thì không có tình cảm.” Một hôm ông bỗng xin về núi, sau đó Tô Tuấn làm phản, người ta đều cho rằng ông biết trước thời cơ. Khi ông mất, Cát Hồng và Dữu Xiển đều viết truyện, ca ngợi sự hiền đức của ông.
Địch Trang
Địch Trang, tên chữ là Tổ Hưu, người Tầm Dương. Từ nhỏ đã nổi tiếng hiếu thảo với cha mẹ, hoà thuận với anh em, cày ruộng rồi mới ăn, chỉ lấy việc bắn chim và câu cá làm thú vui. Lớn lên ông không săn bắn nữa. Có người hỏi: “Đánh cá với săn bắn đều là việc hại đến sinh mạng, sao tiên sinh chỉ bỏ một thứ?” Địch Trang đáp: “Săn bắn là do ta, câu cá là do con vật (tự cắn câu). Chưa thể bỏ hết ngay được, nên ta bỏ trước cái nặng hơn. Vả lại, tham mồi mà nuốt lưỡi câu, có phải tại ta đâu?” Người đương thời cho là lời nói hiểu lẽ. Về già ông cũng không câu cá nữa, ngồi ngay ngắn trong căn nhà cổng rào tre. Triều đình triệu, ông đều không nhận, rồi mất.
Tống Tiêm
Tống Tiêm, tên chữ là Lệnh Ngải, người Đôn Hoàng. Từ nhỏ đã có chí hướng cao xa, trầm lặng, không giao du với đời, sống ở núi phía nam Tửu Tuyền. Học trò theo học hơn ba nghìn người. Ông không nhận lời mời của châu quận.
Bấy giờ thái thú Dương Tuyên cho vẽ chân dung ông trên gác, ra vào đều ngắm, làm bài tụng rằng: “Gối đầu lên đá nào? Súc miệng bằng dòng nào? (ý nói cuộc sống ẩn dật nơi núi rừng) Người không thể thấy, danh không thể cầu.”
Thái thú Tửu Tuyền là Mã Cấp bày đủ nghi trượng, đánh chiêng (?) trống đến thăm. Tống Tiêm ở trên lầu cao gác kín, từ chối không gặp. Mã Cấp than: “Danh thì nghe được, mà người thì không thấy được; đức thì ngưỡng mộ được, mà hình dáng thì không nhìn được. Từ nay ta mới biết tiên sinh là rồng trong loài người.”
Ông khắc thơ lên vách đá rằng: “Vách đỏ trăm trượng, vách xanh vạn tầm (trượng, tầm: đơn vị đo chiều dài thời xưa, ý nói cao vút), cây lạ um tùm, rậm như rừng Đặng Lâm (khu rừng huyền thoại mọc từ cây gậy của Khoa Phụ). Người ấy như ngọc, là báu vật của nước. Nhà thì gần mà người thì xa, thật khiến lòng ta khổ nhọc.” Năm tám mươi hai (?) tuổi, ông vẫn chăm học không mỏi. Ông mất, được ban thuỵ là Huyền Hư tiên sinh.
Vương Tích
Vương Tích, tên chữ là Vô Công, người Giáng Châu. Tính ông giản dị phóng khoáng, không thích lạy chào. Anh ông là Vương Thông, bậc đại nho cuối đời Tuỳ, tụ tập học trò ở vùng sông Hoàng Hà và sông Phần, phỏng theo người xưa mà soạn sáu bộ kinh, lại soạn sách “Trung thuyết”. Vương Tích có mấy người đầy tớ trồng kê, mùa xuân mùa thu nấu rượu, nuôi vịt nuôi ngỗng, trồng cây thuốc để tự cung cấp. Ông để Chu Dịch, Lão Tử, Trang Tử ở đầu giường, sách khác ít khi đọc. Ông đi chơi ở núi Bắc và bãi Đông Cao, viết sách, tự gọi mình là Đông Cao Tử.
Vương Tích ra làm quan, vì say rượu mà mất chức, người trong làng chê cười (Chú âm: chữ “cận” nghĩa là chê cười, đọc theo phiên thiết “cư – chiết”; phiên thiết là cách ghi âm cổ, lấy phụ âm đầu của chữ trước ghép với vần của chữ sau). Ông mượn chuyện Vô Tâm Tử (Thầy Không Lòng) để bày tỏ ý mình:
“Vô Tâm Tử sống ở nước Việt. Vua Việt không biết ông là bậc đại nhân, bắt ông ra làm quan, ông không có vẻ gì vui mừng. Phép nước Việt: kẻ có hạnh kiểm nhơ bẩn thì không được xếp vào hàng người. Chẳng bao lâu Vô Tâm Tử mang tiếng có hạnh kiểm nhơ bẩn, vua cách chức ông, ông cũng không có vẻ gì giận dỗi. Ông lui về, đi đến cánh đồng Mang Đãng (Mênh Mông), qua ấp Động (Xao Động), gặp Cơ Sĩ (Kẻ Lanh Lợi).
“Cơ Sĩ vỗ đùi (Chú âm: chữ ‘bễ’ nghĩa là đùi, đọc theo phiên thiết ‘bộ – kỳ’) nói: ‘Ôi, ông là người hiền mà bị bỏ vì tội ư?’ Vô Tâm Tử không đáp. Cơ Sĩ nói: ‘Xin ông chỉ bảo cho.’ Vô Tâm Tử nói: ‘Ông có nghe chuyện ngựa của họ Phi Liêm chăng? Một con bờm đỏ lông tơ trắng, xương như rồng, ngực như phượng (Chú âm: chữ ‘cách’ nghĩa là xương, đọc theo phiên thiết ‘cổ – bá’), phi nước đại như múa, suốt ngày không được thả cương, rồi chết vì nóng. Một con đầu cúi đuôi vểnh, cổ như lạc đà, gối như con lửng, hay đá hay cắn, hay vấp ngã, bị bỏ ngoài đồng, một năm sau lại béo tốt.’ Phượng không ghét ở núi, rồng không thẹn nằm cuộn trong bùn; người quân tử không cẩu thả giữ tiếng trong sạch để chuốc hoạ, không né tránh chỗ nhơ bẩn để nuôi dưỡng tinh thần.” Ông tự xử như vậy.
Tôn Tư Mạc
Tôn Tư Mạc, người vùng Kinh Triệu, thông hiểu học thuyết của bách gia (các trường phái tư tưởng), giỏi bàn về Lão Tử, Trang Chu. Về âm dương, thôi bộ (phép tính toán sự vận hành của mặt trời, mặt trăng, các vì sao để làm lịch) và y dược, ông không gì là không giỏi. Mạnh Sân, Lư Chiếu Lân và mấy người khác mắc bệnh hiểm, không chữa được, xúc động mà hỏi: “Bậc thầy thuốc giỏi chữa bệnh như thế nào?”
Ông đáp: “Trời có bốn mùa, có ngũ hành, rét nóng thay nhau. Khí trời hoà thì thành mưa, giận thì thành gió, đọng lại thì thành sương tuyết, giăng ra thì thành cầu vồng; đó là lẽ thường của trời. Người có tứ chi, ngũ tạng (năm cơ quan chính trong thân: tim, gan, tỳ, phổi, thận), lúc thức lúc ngủ (Chú âm: chữ ‘giác’ ở đây nghĩa là thức dậy, đọc theo phiên thiết ‘cổ – hiếu’), thở ra hít vào qua lại, chảy đi thành vinh vệ (theo y học cổ truyền: ‘vinh’ là khí huyết nuôi dưỡng chạy trong mạch, ‘vệ’ là khí bảo vệ chạy ngoài mạch, chống tà khí xâm nhập), hiện ra thành khí sắc, phát ra thành tiếng nói; đó là lẽ thường của người. Dương dùng ở hình thể, âm dùng ở tinh khí (?), điều này trời và người giống nhau.
“Nếu mất điều hoà thì: khí bốc lên sinh ra nóng, khí bế tắc sinh ra lạnh; kết lại thành bướu thành mụn thịt (Chú âm: chữ ‘lựu’ đọc như ‘lưu’; chữ ‘chuế’ đọc theo phiên thiết ‘chi – nhuế’), lõm xuống thành ung nhọt; khí chạy loạn thì thở gấp mệt lả, khô kiệt thì héo hon; bệnh hiện ra trên mặt, động đến cả thân hình.
“Trời đất cũng vậy: ngũ vĩ (năm hành tinh: Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ) đi chậm đi nhanh trái thường, sao chổi, sao băng bay vụt, đó là chứng nguy của trời đất. Rét nóng không đúng mùa, đó là chứng bốc nóng và bế tắc của trời đất. Đá tự dựng đứng, đất trồi lên, đó là bướu và mụn thịt của trời đất. Núi lở đất sụt, đó là ung nhọt của trời đất. Gió dữ mưa to, đó là chứng thở gấp mệt lả của trời đất. Sông ngòi khô cạn, đó là chứng héo hon của trời đất.
“Bậc thầy thuốc giỏi thì dẫn dắt bằng thuốc men, kim đá, cứu chữa bằng châm đá và thang thuốc (Chú âm: chữ ‘biêm’ là kim đá dùng để châm chích chữa bệnh, đọc theo phiên thiết ‘phủ – liêm’). Bậc thánh nhân thì điều hoà bằng đức lớn, phò trợ bằng việc người. Cho nên thân thể có bệnh chữa được, trời đất có tai hoạ cứu được.”
Lư Chiếu Lân hỏi: “Việc người là thế nào?” Ông đáp: “Tim là vua trong thân. Vua chuộng cung kính, nên muốn nhỏ (cẩn trọng). Kinh Thi nói: ‘Như đứng bên vực sâu, như bước trên băng mỏng’, ấy là nói cái nhỏ. Mật là tướng, lấy quả quyết làm việc, nên muốn lớn (gan dạ). Kinh Thi nói: ‘Kẻ võ phu oai hùng, là khiên là thành của các bậc công hầu’, ấy là nói cái lớn. Người nhân thì tĩnh, là tượng của đất, nên muốn vuông (ngay thẳng). Sách Truyện nói: ‘Không vì lợi mà đổi lòng, không vì nghĩa mà áy náy’, ấy là nói cái vuông. Người trí thì động, là tượng của trời, nên muốn tròn (linh hoạt). Kinh Dịch nói: ‘Thấy thời cơ thì làm ngay, không đợi hết ngày’, ấy là nói cái tròn.”
Lại hỏi điều cốt yếu của việc dưỡng tính (nuôi dưỡng thân tâm để giữ gìn sức khoẻ, sống lâu), ông đáp: “Trời có lúc đầy lúc vơi, người có lúc gian nan nguy khốn; không tự cẩn thận thì không vượt qua được. Cho nên dưỡng tính trước hết phải biết tự cẩn thận. Cẩn thận lấy lòng biết sợ làm gốc. Kẻ sĩ không biết sợ thì coi nhẹ nhân nghĩa; nhà nông không biết sợ thì bỏ bê cấy gặt; thợ không biết sợ thì xem thường khuôn phép; người buôn không biết sợ thì hàng hoá không sinh lời; con không biết sợ thì quên hiếu thảo; cha không biết sợ thì bỏ lòng từ ái; bề tôi không biết sợ thì không lập được công; vua không biết sợ thì loạn lạc không dẹp yên.
“Vì thế bậc cao nhất sợ Đạo, bậc kế đó sợ trời, kế đó sợ vật, kế đó sợ người, kế đó sợ chính mình. Người biết lo cho thân mình thì không bị người khác trói buộc; người cẩn thận việc nhỏ thì không phải sợ việc lớn; người răn giữ điều gần thì không bị khinh nhờn ở nơi xa. Được như vậy thì việc người đã trọn vẹn.” Ông mất năm trăm tuổi.
Điền Du Nham
Điền Du Nham, người vùng Kinh Triệu. Thời Vĩnh Huy (Chú: đầu đời Đường Cao Tông), ông được bổ làm thái học sinh (học trò trường Thái học). Thôi học về, ông vào núi Thái Bạch. Mẹ và vợ ông đều có chí xa lánh cõi đời. Sau ông vào núi Cơ, ở cạnh mộ Hứa Do, tự gọi mình là “hàng xóm phía đông của Hứa Do”. Nhiều lần được triệu, ông không ra.
Đường Cao Tông đến núi Tung, đích thân tới cửa nhà ông. Du Nham mặc áo quê ra lạy, cử chỉ cẩn trọng chất phác. Vua hỏi: “Gần đây tiên sinh có được khoẻ không?” Ông đáp: “Thần là kẻ mà người ta gọi là mắc bệnh suối đá vào đến cao hoang (chỗ sâu nhất trong thân thể, bệnh đã vào đó thì không chữa được), mắc tật mây khói thành bệnh kinh niên (ý nói mê núi rừng không bỏ được).” (Chú âm: chữ “hoang” đọc theo phiên thiết “hô – quang”.)
Ngô Quân
Ngô Quân, tên chữ là Trinh Tiết, người Hoa Âm. Ông thông hiểu nghĩa lý kinh sách, tính cao thượng cương trực, không chịu nổi việc chìm nổi theo thời thế, bèn bỏ đi ở núi Tung. Đường Huyền Tông sai sứ triệu đến gặp, nói chuyện với ông rất vui, ra lệnh cho làm đãi chiếu Hàn lâm (học sĩ túc trực ở viện Hàn lâm, chờ vua sai bảo việc văn thư), ông dâng ba thiên “Huyền cương” (Giềng mối của đạo huyền diệu).
Vua từng hỏi về Đạo, ông đáp: “Sâu sắc về Đạo, không gì bằng năm nghìn chữ của Lão Tử, các sách khác chỉ tốn giấy mà thôi.” Vua lại hỏi về phép luyện đan thành tiên, ông đáp: “Đó là việc của người quê mùa, phải bỏ ra năm này tháng khác mà tìm, không phải điều bậc làm vua nên để tâm.” Mỗi lần trình bày, ông đều nói về danh giáo (lễ giáo, đạo đức của Nho gia) và việc đời, dùng lời kín đáo để khuyên can, nên thiên tử rất quý trọng. Ông tha thiết xin về núi Tung, vua xuống chiếu dựng đạo quán (đền tu của đạo sĩ) cho ông. Ông mất trong niên hiệu Đại Lịch.
Phan Sư Chính
Phan Sư Chính, người Bối Châu, sống ở hang Tiêu Dao. Đường Cao Tông đến Đông Đô (Lạc Dương), triệu ông đến gặp, hỏi ông cần gì. Ông đáp: “Thông tốt tươi, suối trong mát là thứ thần cần, mà những thứ ấy thì thần đã không thiếu.” Vua tôn trọng, lấy làm lạ, xuống chiếu dựng quán Sùng Đường ngay tại lều của ông. Bấy giờ quan Thái thường (cơ quan coi việc lễ nghi, âm nhạc tế tự của triều đình) dâng khúc nhạc mới, vua đổi tên thành “Kỳ tiên, Vọng tiên, Kiều tiên khúc” (khúc Cầu tiên, Trông tiên, Ngóng tiên). Ông mất năm chín mươi tám tuổi, được ban thuỵ là Thể Huyền tiên sinh.
Tư Mã Thừa Trinh
Tư Mã Thừa Trinh, tên chữ là Tử Vi, người Lạc Châu. Ông thờ Phan Sư Chính làm thầy, được truyền thuật tích cốc (phép tu của đạo gia, nhịn ăn ngũ cốc, chỉ dùng thuốc và khí để nuôi thân) và đạo dẫn, không gì là không thông. Sư Chính lấy làm lạ, nói: “Ta được phép Chính Nhất (dòng truyền chính thống của đạo) của Đào Ẩn Cư (tức Đào Hoằng Cảnh), đến nay đã bốn đời.”
Rồi Thừa Trinh từ biệt thầy, đi chơi khắp danh sơn, dựng lều ở núi Thiên Thai (Chú: núi ở Cối Kê), không ra nữa. Đường Duệ Tông triệu đến, hỏi thuật của ông, ông đáp: “Theo Đạo thì mỗi ngày một bớt đi, bớt rồi lại bớt, cho đến chỗ vô vi (không làm điều gì trái tự nhiên, không cưỡng ép). Những điều lòng biết, mắt thấy, bớt đi mãi còn chưa hết được, huống chi lại đi học những thuyết lạ mà tăng thêm mưu trí?”
Vua hỏi: “Sửa mình thì như thế, còn trị nước thì sao?” Ông đáp: “Nước cũng như thân. Cho nên để lòng dạo nơi đạm bạc, hoà khí vào chốn lặng lẽ, thuận theo lẽ tự nhiên của vạn vật mà không có lòng riêng tư, thì thiên hạ được yên trị.” Vua khen: “Đó là lời của Quảng Thành Tử (vị tiên trong truyền thuyết, từng dạy đạo cho Hoàng Đế).” Ông dùng ba thể chữ chép sách Lão Tử, hiệu đính câu chữ cho đúng. Ông mất năm tám mươi chín tuổi.
Đỗ Ngũ Lang
Huyện Dương Địch có người họ Đỗ, không biết tên, người trong ấp chỉ gọi là Đỗ Ngũ Lang (anh Năm họ Đỗ). Nơi ông ở cách huyện ba mươi lăm dặm, chỉ có hai gian nhà, phía trước có khoảng đất trống hơn một trượng. Ông Đỗ không ra khỏi cổng rào đã ba mươi năm.
Viên huyện uý (quan coi việc trị an trong huyện) huyện Lê Dương từng đến thăm, hỏi vì sao không ra khỏi cổng. Ông chỉ cây dâu trước cổng nói: “Mười lăm năm trước tôi cũng từng ra hóng mát dưới gốc cây này, chỉ là đời không cần đến mình, tình cờ không ra nữa thôi.” Hỏi ông sinh sống thế nào, ông nói: “Hằng ngày chỉ chọn ngày lành tháng tốt cho người ta và bán một thứ thuốc, đủ có cháo ăn. Sau con trai cày ruộng được, từ đó đủ ăn, việc chọn ngày bán thuốc tôi bỏ hết.”
Lại hỏi ngày thường làm gì, ông nói: “Ngồi ngay ngắn thôi.” Hỏi: “Ông có đọc sách không?” Ông nói: “Hai mươi năm trước có đọc kinh Tịnh Danh (kinh Duy Ma Cật của Phật giáo), thích những lời bàn luận trong đó, nay đã quên rồi, đến cuốn sách cũng không biết ở đâu từ lâu.” Khí chất ông nhàn nhã khoáng đạt, lời nói trong sáng giản dị, là bậc có đạo. Giữa lúc rét đậm ông chỉ mặc áo vải đi giày cỏ, trong nhà trống trơn chỉ có một cái giường.
Trương Chí Hoà
Trương Chí Hoà, tên chữ là Tử Đồng, người huyện Kim Hoa, Vụ Châu, lúc đầu tên là Quy Linh. Mẹ ông nằm mộng thấy cây phong mọc trên bụng rồi sinh ra ông. Vì cha mẹ đã mất, Chí Hoà không ra làm quan nữa, sống nơi sông hồ, tự xưng là “Yên ba điếu đồ” (kẻ câu cá trên sóng khói), viết sách “Huyền Chân Tử”, cũng lấy làm hiệu của mình. Có người tên Vi Nghệ soạn sách “Nội giải” cho sách ấy. Chí Hoà lại viết “Thái Dịch” mười lăm thiên, gồm ba trăm sáu mươi lăm quẻ.
Anh ông là Hạc Linh sợ ông lánh đời không về, bèn dựng nhà cho ông ở ngoài thành phía đông Việt Châu, lợp bằng cỏ tươi, rui và kèo không dùng búa rìu đẽo gọt, có chiếu da báo và giày (?) bằng bẹ cọ (Chú âm: chữ chỉ đôi giày ở đây đọc theo phiên thiết “cư – chước”). Mỗi lần buông câu, ông không móc mồi, vì chí không ở cá.
Quan quan sát sứ (quan được triều đình cử đi giám sát nhiều châu) là Trần Thiếu Du đến thăm, ở lại suốt ngày, đặt tên cho nơi ông ở là “phường Huyền Chân”. Vì cổng hẹp, Thiếu Du mua đất cho ông mở rộng cổng, gọi là “ngõ Hồi Hiên” (ngõ xe quan quay về). Trước đó cổng bị dòng nước chắn, không có cầu, Thiếu Du cho bắc cầu, người ta gọi là “cầu Đại Phu”. Vua từng ban cho ông một đầy tớ trai và một đầy tớ gái, Chí Hoà gả họ thành vợ chồng, đặt tên là Ngư Đồng (cậu bé đánh cá) và Tiều Thanh (cô bé kiếm củi).
Lục Vũ từng hỏi ông qua lại với những ai, ông đáp: “Lấy hư không làm nhà, lấy trăng sáng làm đèn, cùng các bậc quân tử bốn biển ở chung, chưa từng xa nhau chút nào, thì có gì là qua lại?” Nhan Chân Khanh làm thứ sử Hồ Châu, Chí Hoà đến thăm. Chân Khanh thấy thuyền của ông cũ nát, xin đổi cho chiếc khác. Chí Hoà nói: “Tôi chỉ mong lấy thuyền làm nhà nổi, đi lại giữa sông Điều và sông Tráp” (Chú: chữ “Điều” đọc như “điều”, chữ “Tráp” đọc theo phiên thiết “trực – giáp”; đều là tên sông ở Ngô Hưng). Ông nhanh nhạy khéo đối đáp đại loại như thế.
Ông giỏi vẽ sơn thuỷ, khi rượu ngà ngà có lúc đánh trống thổi sáo, liếm bút một cái là vẽ xong (Chú âm: chữ “thỉ” nghĩa là liếm, đọc theo phiên thiết “thậm – nhĩ”). Ông từng soạn bài “Ngư ca” (Bài ca người đánh cá). Đường Hiến Tông cho vẽ chân dung ông, tìm bài ca của ông mà không được. Lý Đức Dụ khen Chí Hoà ở ẩn mà nổi danh, hiển đạt mà không vướng việc, không cùng quẫn cũng không làm quan to, sánh ngang với Nghiêm Quang.
Lục Vũ
Lục Vũ, tên chữ là Hồng Tiệm, người Phục Châu. Không ai biết cha mẹ ông là ai, có người nói một nhà sư nhặt được ông bên bờ nước rồi nuôi. Lớn lên, ông tự dùng Kinh Dịch để bói, được quẻ Tiệm (quẻ nói về sự tiến lên từ từ), có câu: “Chim hồng dần dần tiến lên đất liền, lông của nó có thể dùng làm đồ trang trí trong lễ nghi.” Ông bèn lấy chữ “Lục” (đất liền) làm họ, chữ “Vũ” (lông chim) làm tên, chữ “Hồng Tiệm” (chim hồng tiến dần) làm tên chữ.
Đầu niên hiệu Thượng Nguyên đời Đường Túc Tông, ông lại ở ẩn bên khe Điều, tự xưng là Tang Trữ Ông (ông già trồng dâu trồng gai). Ông đóng cửa viết sách, có khi một mình đi giữa đồng, ngâm thơ gõ vào cây, đi đi lại lại không vừa ý, có khi khóc to mà về, nên người đương thời gọi ông là Tiếp Dư (người điên nước Sở thời Xuân Thu, từng hát chế giễu Khổng Tử). Ông mất cuối niên hiệu Trinh Nguyên.
Lục Vũ rất mê trà, viết sách “Trà kinh” ba thiên, nói rất đầy đủ về nguồn gốc của trà, cách pha chế và dụng cụ pha trà. Từ đó người trong thiên hạ càng biết uống trà.
Lục Quy Mông
Lục Quy Mông, tên chữ là Lỗ Vọng, từ nhỏ đã cao thượng phóng khoáng, thông nghĩa lớn của Lục Kinh (sáu bộ kinh của Nho gia), đặc biệt hiểu sâu sách Xuân Thu. Ông có mấy trăm mẫu ruộng, nhà ba mươi gian, nhưng ruộng thấp trũng quá, mưa lụt thì nước nối liền với sông, nên thường khổ vì đói. Ông tự tay gánh sọt, cầm mai, nhổ cỏ không lúc nào nghỉ (Chú: chữ “hao” đọc theo phiên thiết “hồ – mao”, nghĩa là làm cỏ ruộng).
Có người chê ông vất vả, ông đáp: “Vua Nghiêu, vua Thuấn người cáu bẩn gầy gò (Chú: chữ ‘mi’ đọc như ‘mi’, chỉ dáng cáu bẩn), vua Vũ chân tay chai sạn. Các ngài là thánh nhân, còn tôi chỉ là kẻ áo vải thô, dám không chăm chỉ sao?”
Ông mê trà, lập vườn trà dưới chân núi Cố Chử, hằng năm thu tô bằng trà, tự mình chấm hạng trà. Ông lại không thích giao du với người tầm thường, dù họ tìm đến tận cửa cũng không chịu gặp. Ông không cưỡi ngựa, chỉ đi thuyền có mái che bằng chiếu, mang theo một bó sách, lò pha trà, giá bút, đồ câu cá mà đi lại. Người đương thời gọi ông là “Giang hồ tán nhân” (người nhàn tản nơi sông hồ), có khi gọi là Thiên Tuỳ Tử, Phủ Lý tiên sinh. Ông tự ví mình với Phù Ông (ông già câu cá bên sông Phù), Ngư Phủ (ông chài trong thơ Khuất Nguyên), Giang Thượng Trượng Nhân (ông già trên sông đã chở Ngũ Tử Tư qua sông) (Chú: chữ “Phù” đọc như “phù”).
Về sau triều đình lấy danh nghĩa cao sĩ triệu ông, ông không đến. Lý Uý vốn thân với ông, đến khi nắm quyền chính, triệu ông làm thập di (chức quan chuyên “nhặt điều bỏ sót”, tức góp ý, can gián những thiếu sót của vua), chiếu vừa ban xuống thì Quy Mông mất.
Từ Tắc
Từ Tắc, người Đông Hải, từ nhỏ trầm tĩnh, ít ham muốn. Ông theo học Chu Hoằng Chính, giỏi biện luận, tiếng tăm lừng lẫy kinh thành, rồi ôm chí ẩn dật. Ông chống gậy vào núi Tấn Vân, thường chít khăn, mặc áo vải thô. Sau lại vào núi Thiên Thai, nhịn ăn ngũ cốc để tu dưỡng tâm tính, chỉ ăn lá thông và uống nước mà thôi. Thái phó (chức quan đại thần, thầy dạy của vua) Từ Lăng vì ông mà khắc đá dựng bài tụng trên núi.
Trước kia, khi ông còn ở núi Tấn Vân, Thái Cực chân nhân (vị thần tiên bậc cao trong đạo giáo) là Từ quân giáng xuống bảo: “Ngươi tuổi ngoài tám mươi sẽ làm thầy bậc vương giả, sau đó sẽ đắc đạo.” Tấn vương Dương Quảng (sau là Tuỳ Dạng Đế) trấn giữ Dương Châu, biết tiếng ông, tự tay viết thư mời. Từ Tắc bảo học trò: “Lời của Từ quân quả là đáng tin, có chứng nghiệm.” Về sau ông thi giải (theo đạo giáo: người tu thành tiên, bỏ lại xác như đã chết, nhưng thực ra đã thoát xác mà đi).
Liễu Củng (?) làm bài tán ca ngợi ông: “Đạo mà nói ra được thì không phải là Đạo, Đạo thường hằng thì không có tên; đức cao thì không tự cho là có đức, đức tột bậc thì không bao giờ đầy. Gió huyền diệu thổi lên, mà có tiên sinh. Để lại bùa báo cho vua, gậy hoá thân mà tiếng vang bay xa (theo đạo giáo, người thành tiên có khi để lại cây gậy thay cho xác mình). Mãi nhớ dấu thiêng, lấy gì giãi bày lòng? Lâu lâu mở bức tranh lụa, như đứng trước núi Xích Thành (ngọn núi đá đỏ thuộc dãy Thiên Thai).”
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video