Hội Hiền Hộ Trưởng Giả, thứ ba mươi chín, phần một
Tôi nghe như vầy (lời mở đầu của kinh Phật, do ngài A-nan, người hầu cận và ghi nhớ lời Phật, thuật lại). Một thời Phật ở thành lớn Vương Xá (kinh đô nước Ma-kiệt-đà, miền bắc Ấn Độ xưa), trú tại vườn trúc của trưởng giả Ca-lan-đà (trưởng giả: người giàu có, có danh vọng trong xã hội). Ngài ở cùng chúng tỳ-kheo (tỳ-kheo: người nam xuất gia theo Phật, thọ đủ giới) một nghìn hai trăm năm mươi người. Các vị ấy đều đã làm xong việc cần làm, không còn phải nhận thân sau nữa (tức đã dứt hết phiền não, ra khỏi vòng sinh tử luân hồi). Trưởng lão Xá-lợi-phất (vị đệ tử lớn của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) đứng đầu chúng.
Khi ấy các tỳ-kheo vây quanh Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) mong được nghe và nhận lấy giáo pháp. Thân tâm các vị điều hòa, thuận thảo, không chút buồn ngủ. Ngay lúc ấy, gương mặt và dung sắc của Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến) Thế Tôn giống như đóa sen vừa nở dưới vầng mặt trời mới mọc, đoan nghiêm, rực sáng, mỉm cười hòa vui. Bấy giờ các tỳ-kheo nghĩ thầm: "Nay Bà-già-bà (một danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc có đầy đủ phúc đức, được tôn kính) muốn giảng nói pháp môn gì mà nét mặt lại sáng rỡ đến như vậy?"
Đúng lúc đó, có con trai của một vị trưởng giả là nhà buôn giàu có bậc nhất, tên là Bạt-đà-la-ba-lê (đời Tùy dịch là Hiền Hộ). Anh cùng một nghìn người thân thuộc vây quanh, oai lực như muốn làm rung chuyển mặt đất, thong thả bước từng bước khoan thai đến trước Thế Tôn. Bấy giờ Hiền Hộ, con trai trưởng giả, nhờ nhân duyên phúc đức đời trước mà được hưởng quả báo như cõi trời, thân thể mềm mại như cành hoa non vừa mới nhú. Anh đến chỗ Phật. Đến nơi rồi, anh nhìn thấy dung sắc tuyệt hảo, tuyệt diệu của Như Lai, một thân thể vắng lặng, trong sáng, an định, là kho chứa mọi công đức, giống như cây vàng tỏa ánh sáng rực rỡ khắp cả rừng trúc.
Lúc ấy, ngay trước Phật, Hiền Hộ sinh lòng tin trong sạch. Anh chắp mười ngón tay, nghĩ thầm: "Ở thế gian, Ngài có danh tiếng lớn. Người ta gọi Ngài là Tát-bà-nhã (bậc biết tất cả), Đa-đà-a-già-độ (Như Lai), A-la-ha (bậc xứng đáng nhận sự cúng dường của trời người, đã diệt sạch phiền não), Tam-miệu-tam-Phật-đà (bậc giác ngộ hoàn toàn, chân chính, không gì sánh bằng). Lời ấy không hề nói suông, quả thật là đúng vậy." Rồi Hiền Hộ cúi đầu lạy sát chân Phật, hai đầu gối quỳ xuống đất, một lòng ngẩng đầu chăm chú nhìn Thế Tôn, mắt không hề chớp. Trong khi chiêm ngưỡng Như Lai như vậy, thân anh nghiêm trang, không nghiêng không động.
Bấy giờ Thế Tôn thấy trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê trong lòng khát khao ngưỡng mộ như vậy, Như Lai liền phóng thêm ánh sáng nhiệm mầu từ thân. Khi ánh sáng ấy tỏa chiếu, trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê liền hết sợ hãi, đứng dậy đi nhiễu quanh Phật ba vòng (đi vòng quanh theo chiều kim đồng hồ để bày tỏ lòng tôn kính), lại cúi đầu lạy chân Phật Thế Tôn. Lạy xong, anh quỳ thẳng lưng mà bạch Phật:
"Cúi xin Thế Tôn thương xót con. Cúi xin Thế Tôn dạy bảo con. Bậc Đại Thánh Thế Tôn, con mới có lòng tin nơi Phật chưa lâu, vì thế, thưa Thế Tôn, xin Ngài hãy theo những việc đang hiện ra trước mắt mà giảng cho con một pháp môn (một cửa ngõ, một phương pháp tu học để đi vào chân lý). Nay con khát khao muốn được nghe các pháp. Vì bị phiền não trong vòng sinh tử bức bách, con có rất nhiều nghi hoặc, tâm cứ mãi phân biệt so đo. Vì lẽ đó, cúi xin Thế Tôn từ bi thương xót, giảng pháp cho con, giúp con dứt được mối nghi.
Bậc Đại Thánh Thế Tôn, vì không có cái biết chân chính nên con mê lầm, không biết bến bờ để thoát ra khỏi biển phiền não của sinh, già, bệnh, chết. Chỉ có bậc Đại Thánh Tôn là Nhất thiết trí (bậc trí tuệ biết rõ hết thảy mọi sự), hiếm có ở thế gian, giống như ngọc như ý (viên ngọc quý trong truyện Phật giáo, cầu gì được nấy), vì có thể ban mọi niềm vui cho tất cả chúng sinh, khiến họ được thành tựu. Lại nữa, Thế Tôn như cha mẹ, là cội gốc để giúp tất cả chúng sinh được quả báo tốt lành."
Bấy giờ Thế Tôn bảo trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê rằng: "Này Bạt-đà-la-ba-lê, nếu có điều gì nghi ngờ, nay ông cứ tùy ý hỏi, Ta sẽ phân tích, giảng giải cho ông." Khi ấy trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê được Phật chấp thuận, trong lòng vui mừng, muốn hỏi những điều nghi trong tâm, liền đứng dậy lùi lại đứng một bên. Khi đứng một bên rồi, thân anh tỏa ra oai đức và ánh sáng tròn đầy trọn vẹn.
Lúc ấy trưởng lão tỳ-kheo A-nan (em họ và thị giả của Phật, nổi tiếng nghe nhiều nhớ kỹ) thấy vậy liền bạch Phật: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Người con trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này, ánh sáng nơi thân và sức đức còn hơn cả oai thế của các vua. Anh ta đẹp đẽ khác thường, vượt hẳn mọi người, đoan chính đáng yêu, trong thế gian một mình không ai sánh đôi."
Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Này trưởng lão A-nan, nay ông có muốn nghe về mọi thú vui trong nhà trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này không? Nếu kể cho đủ những quả báo an vui mà anh ta được hưởng thì ngay đến Đế Thích, vua trời Đao-lợi (Đao-lợi: tầng trời thứ hai của cõi Dục, nằm trên đỉnh núi Tu-di; Đế Thích là vị vua cai quản cõi trời ấy), cũng còn không bằng, huống gì là cõi người. Ở Diêm-phù-đề này (Diêm-phù-đề: châu lục phía nam núi Tu-di, chỉ thế giới loài người chúng ta) mà có người bằng được anh ta thì không có lẽ nào, chỉ trừ một người là cậu con trai của trưởng giả tên là Tô-ma-phù-đế (đời Tùy dịch là Chân Nguyệt)."
Bấy giờ A-nan liền bạch Phật: "Dạ vâng, bạch Thế Tôn. Trong nhà trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này có điều gì đặc biệt hơn người mà Thế Tôn khen ngợi đến thế?"
Bấy giờ Phật bảo trưởng lão A-nan: "Ông hãy hết lòng lắng nghe kỹ, ghi nhận kỹ. Của cải và căn lành rộng lớn của người con trưởng giả này, nay Ta sẽ lần lượt nói cho ông nghe.
Này A-nan, người con trưởng giả này lúc nào cũng có sáu vạn vị đại thương chủ (chủ các đoàn buôn lớn) theo sau. Các thương chủ ấy, mỗi người đều có vô số của báu lạ lùng, đủ thứ giàu có. Trong nhà Bạt-đà-la-ba-lê luôn luôn bày sẵn sáu vạn chiếc giường sáu mặt (?) thượng hạng tuyệt đẹp, phủ lên trên là chăn nệm đủ màu; lại lấy lụa màu đỏ thắm thật cùng các thứ lụa nhiều màu làm gối tựa. Hai bên bày những áo quần đẹp đủ màu như lụa kiêu-xa-da (thứ lụa dệt bằng tơ tằm quý của Ấn Độ) v.v., mỗi chỗ đều có bốn bộ. Lại có vải hỏa hoán (thứ vải không cháy, bẩn thì đem đốt trong lửa cho sạch) và vải gai thô. Đủ các loại y phục, các vật lạ lùng sản xuất từ bốn phương đều có đầy đủ để trang hoàng nhà ấy. Áo quần của anh đều mềm mại, như lòng bàn tay, sạch sẽ, bóng mượt. Khắp mọi nơi trong nhà đều treo chuỗi ngọc trai để trang trí.
Lại có sáu vạn thể nữ (những người con gái hầu hạ, làm vui trong nhà quyền quý), đoan trang tuyệt đẹp, thân thể mềm mại, mịn màng, giỏi đùa vui cười nói, ăn nói khéo léo, dáng điệu diễm lệ, biết đón ý người. Người đang giận gặp họ tự nhiên vui vẻ; người đang buồn rầu gặp họ liền thấy được an ủi. Lời lẽ trêu đùa của họ khiến lòng người vui, mắt người thích, mà ai nấy đều hiếu thuận. Họ ngưỡng mộ chồng mình, giữ trọn lễ nghĩa vợ chồng, đối với đàn ông khác thì xa lìa lòng ham muốn. Có lúc họ tự biết hổ thẹn, e thẹn, chắp tay cúi mày, khom mình cung kính, chỉ hướng về chồng, không còn nhìn ai khác. Có lúc vì mỗi người muốn được chồng yêu thương riêng mình, họ sinh lòng ghen ghét, tranh giành, giận hờn nhau, nhíu mày nhăn mũi cong như cái móc sâu; nhưng đó chỉ là làm bộ cho vui, thật ra không có lòng ghen.
Móng tay họ thon dài, các đốt ngón tay tròn trịa đều đặn, mắt cá chân và cổ tay nhỏ nhắn, săn chắc, thân hình khiến người say đắm. Họ yểu điệu liếc nhìn, bước đi khoan thai, dáng đi đứng uyển chuyển. Tóc màu xanh biếc đậm, mịn màng, óng mượt, mềm mại, khéo búi khéo chải, có thể làm người ta sững sờ mê mẩn. Anh ở giữa những thể nữ như thế, có khi được hầu hạ, có khi tựa vào họ. Các thể nữ ấy đều một lòng phụng thờ chồng, tiếng tốt trong sạch lan truyền khắp nơi. Các thể nữ này lại thuộc dòng dõi rất lớn, ở trong nhà cũng có tiếng tốt, đều xứng làm vợ chính trong các nhà danh giá.
Nhà trưởng giả Hiền Hộ có đủ mọi thứ trang hoàng như vậy, nhiều không thể kể xiết, nhà cửa rất rộng rãi thênh thang. Lại nữa, khi trưởng giả muốn ăn, liền có sáu vạn món canh, món hầm, cơm nước đủ loại, thơm ngon tuyệt diệu, chẳng khác gì bếp trời. Cơm ấy đều là gạo ngon (?), màu sắc và mùi vị đầy đủ, có đủ tám công đức (tám điều tốt đẹp, như thơm, ngon, mềm, sạch, dễ tiêu, bổ dưỡng...). Muốn ăn bao nhiêu tùy ý, vào miệng là tan, ăn xong thì êm thuận, không gây trở ngại gì. Đó là quả báo tự nhiên đem lại, vừa lòng mọi ý muốn. Lại nữa, ăn xong thân thể tươi sáng, không có mùi hôi dơ nào.
Lại nữa, trong nhà trưởng giả còn có sáu vạn chiếc xe kiệu, mỗi chiếc đều được trang hoàng bằng đủ thứ đồ quý lạ, ngọc trai xen kẽ, trên dưới đều đặn ngay ngắn, chiếc nào cũng có áo đẹp phủ lên trên. Lại rải đầy hoa thơm, rưới nước lên mặt đất cho không còn bụi bặm, sạch sẽ, ẩm mát. Lại nữa, trong nhà còn có đủ loại âm nhạc tuyệt hảo: đánh bằng tay, gảy bằng ngón, thổi bằng hơi, âm vang tinh tế, trong trẻo, thấm vào tâm hồn; tiếng hát chuẩn xác như tiếng chim bồ câu trắng, ai nghe cũng thích. Nhà ấy được trang hoàng tuyệt diệu như vậy.
Lại nữa, trong nhà có vườn tược, cây cối sum suê tươi tốt, hoa lá đan xen, đỏ tía tươi thắm. Trong rừng cây lại có các loài chim, mỗi con đều cất tiếng hót hay, âm thanh hài hòa thanh nhã như ở cung trời, chẳng khác gì hang rồng ở núi Tu-di (ngọn núi lớn ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo) được tạo thành từ các thứ báu (?). Lại thắp đủ loại đèn, ánh đèn không vì gió mà lay động, sáng thấu khắp nơi, đêm tối rực rỡ chẳng khác ban ngày.
Lại nữa, trong cõi nước nơi nhà anh ở có sáu vạn thành. Mỗi thành đều có đường phố ngõ hẻm ngay ngắn đối nhau, lầu canh, chòi gác và tường chắn quân địch đều đầy đủ. Ở khắp nơi trong các thành ấy, thương nhân các nước qua lại tụ họp, đủ mọi hình dáng, đủ mọi ngôn ngữ, đem đủ thứ đồ quý lạ, các loại hàng hóa quý giá, cùng nhau buôn bán, chen chúc chật cả chợ búa, trăm nghìn vạn người không thể đếm xuể. Lại nữa, khắp bốn phía quanh các thành ấy có vườn tược với hàng trăm nghìn loại cây khác nhau, hoa quả sum suê, cành lá xum xuê, đàn ong tranh nhau đến hút hương vị. Lại nữa, các thành ấy có nhiều voi, ngựa và các loại xe cộ.
Này A-nan, các vị đại phú trưởng giả, cư sĩ (người tại gia có của cải, có địa vị), thương chủ và thương nhân trong các thành ấy lúc nào cũng một lòng cùng nhau khen ngợi công đức của Bạt-đà-la-ba-lê, chắp mười ngón tay cúi lạy, ca tụng. Họ chỉ nghe tiếng anh mà trong lòng ai cũng mong mỏi được gặp mặt. Lại nữa, vua nước ấy là Ba-tư-nặc, khi thấy trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê của cải giàu có, thế lực và phúc đức như vậy, cũng tự hạ mình nhún nhường như kẻ nghèo, thèm muốn của báu của anh.
Này A-nan, cậu con trai trưởng giả Chân Nguyệt kia, mỗi bữa ăn có cả nghìn món ngon quý. Sáng tối, những gì cần dùng ở hai bên đều tự nhiên có đủ. Lại có năm nghìn thể nữ vây quanh hầu hạ làm vui. Này A-nan, sự sung sướng mà cậu con trưởng giả Chân Nguyệt được hưởng còn hơn cả trời Đế Thích nghìn lần. Thế nhưng so với Bạt-đà-la-ba-lê về hình dáng, dung sắc, kho tàng, của cải và quả báo an vui thì không bằng được một phần trăm.
Lại nữa, này A-nan, trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê có một cỗ xe tuyệt đẹp tên là Đoạt Ý (làm say mê lòng người), khéo léo tinh xảo, đẹp đẽ, ở cõi người không có. Trong xe có tòa ngồi bằng báu của cõi trời. Xe hoàn toàn được chạm trổ, xen cài bằng các thứ báu cõi trời: mã não, kim cương, ngọc trai, vỏ ốc quý, ánh sáng rực rỡ như các vì sao trang hoàng bầu trời. Cỗ xe như vậy khi chạy thì nhanh như gió. Này A-nan, khi Bạt-đà-la-ba-lê muốn ra biển lấy châu báu, chỉ cần ngồi vào xe ấy là đến ngay theo ý muốn. Hưởng vui xong, muốn về nhà thì vừa nghĩ là đến nơi."
Bấy giờ A-nan cúi đầu lạy chân Phật, chắp tay cung kính bạch Phật: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này đời xưa đã gieo trồng căn lành (cội rễ của điều thiện, tức những việc lành làm nhân cho quả tốt về sau) gì mà đời nay được hưởng quả báo như vậy?"
Bấy giờ Thế Tôn bảo A-nan: "Này trưởng lão A-nan, nếu ông muốn biết thì hãy lắng nghe kỹ. Nhân duyên này đều do thuở trước anh ta đã gieo trồng căn lành nơi các Đức Phật, nên nay được quả báo thù thắng như vậy. Này A-nan, Ta nhớ thuở xưa có một Đức Như Lai ra đời, hiệu là Lạc Quang Đa-đà-a-già-độ A-la-ha Tam-miệu-tam-Phật-đà. Này A-nan, khi ấy trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này là một vị tăng thanh văn (người xuất gia tu học nhờ nghe lời Phật dạy) dưới Đức Phật ấy, tên là Pháp Kế. Vị ấy giữ giới (những điều răn cấm người tu phải giữ) không trọn vẹn, có nhiều chỗ vi phạm, thiếu sót; nhưng lại khéo giảng nói giáo pháp của chư Phật, chỉ bày những điều người ta chưa từng nghe. Ông là một vị đại pháp sư (người thuyết giảng giáo pháp), nghe một lần là ghi nhớ, giữ trọn tạng Tu-đa-la (kho kinh điển ghi lời Phật dạy), lại cũng giữ trọn tạng Luật (kho giới luật), thường giảng những điều cốt yếu của giáo pháp cho chúng sinh. Ông học rộng, biện tài, thông minh, nghĩa lý rất sâu xa, giọng nói trong trẻo vang xa khiến người thích nghe. Ai được nghe ông giảng pháp đều sinh lòng vui mừng, vĩnh viễn không còn rơi vào các đường ác (các cảnh khổ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh).
Này A-nan, nhờ nhân duyên bố thí giáo pháp như vậy, suốt chín mươi mốt kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) ông luôn sinh vào cõi trời, cõi người, đoan chính, giàu sang. Này A-nan, còn nhân duyên khiến người con trưởng giả này được quả báo cỗ xe tuyệt đẹp, Ta sẽ lần lượt giải thích cho ông. Này A-nan, trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này, khi làm pháp sư vào đời Phật Lạc Quang, thấy các tỳ-kheo sống phạm hạnh (đời sống trong sạch, giữ giới, dứt dục) gầy gò, kiệt sức, yếu ớt không chịu nổi, bèn đem tất cả những gì họ cần mà bố thí. Lại làm giày dép, bít tất, ủng v.v. vui vẻ đem cho. Nhờ công đức ấy, nay cảm được quả báo cỗ xe tuyệt đẹp như ý.
Lại nữa, này A-nan, thuở xưa có Đức Phật hiệu là Ca-diếp Đa-đà-a-già-độ A-la-ha Tam-miệu-tam-Phật-đà. Bấy giờ Đức Phật ấy bảo trưởng giả này rằng: 'Đời vị lai sẽ có Phật hiệu là Thích-ca Mâu-ni Đa-đà-a-già-độ A-la-ha Tam-miệu-tam-Phật-đà. Đức Phật Thế Tôn ấy sẽ thọ ký cho ông (thọ ký: lời Phật báo trước rằng người ấy về sau chắc chắn sẽ chứng quả, thành Phật).' Này A-nan, trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê này, Ta cần phải dạy cho anh ta để anh ta hiểu ra."
Bấy giờ A-nan lại bạch Phật: "Thật hiếm có, bạch Thế Tôn! Người con trưởng giả này giàu có như vậy, tích chứa nhiều của cải, mà tính tình hiền hòa, không sinh kiêu mạn; ở giữa năm thứ dục lạc (ngũ dục: sự ham muốn đối với sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, cảm giác xúc chạm; cũng chỉ của cải, sắc dục, danh tiếng, ăn uống, ngủ nghỉ) mà lòng không nhiễm đắm." Phật bảo A-nan: "Nay ông nên biết, phàm là người có trí thì không vì của cải và năm thứ dục lạc mà sinh lòng kiêu ngạo. Này A-nan, người con trưởng giả này nhờ nhân của diệu pháp mà được hưởng nhiều thứ phúc báo vô tận."
Bấy giờ trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê được Phật cho phép hỏi những điều còn nghi, liền một lòng ở trước Phật quỳ thẳng chắp tay bạch Phật: "Bạch Thế Tôn đại từ bi, Ngài thâu nhận tất cả chúng sinh, thương xót chúng sinh. Nay trong lòng con có điều nghi muốn hỏi, cúi xin Thế Tôn giảng giải cho con để con dứt được mối nghi." Bấy giờ Phật bảo người con trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê: "Này Bạt-đà-la-ba-lê, trong lòng ông có điều nghi muốn dứt bỏ thì nay chính là lúc. Ông cứ tùy ý hỏi, Ta sẽ phân tích giảng giải cho ông."
Bấy giờ trưởng giả Bạt-đà-la-ba-lê liền bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, chúng sinh đều biết là có thần thức (cái biết, cái tâm thức nối tiếp từ đời này sang đời khác, mà người đời thường gọi là linh hồn); nhưng thần thức ấy giống như chiếc hộp báu chưa mở, không biết bên trong là của báu gì. Bạch Thế Tôn, thần thức này hình tướng ra sao? Lại vì nhân duyên gì mà gọi là thần thức?
Bạch Thế Tôn, vì sao khi người chết thì không còn tay chân mắt (dùng được nữa)? Lúc mạng sống chấm dứt, các căn (các giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) sắp diệt, các đại (bốn yếu tố tạo nên thân thể: đất, nước, lửa, gió) sắp tan rời, thì thần thức này làm sao rời khỏi thân này mà đi ra được?
Bạch Thế Tôn, thần thức này lại có sắc (hình sắc, màu sắc) như thế nào? Thể chất của nó ra sao? Làm sao thức này rời khỏi thân? Làm sao nó bỏ thân này mà thành tựu thân khác? Làm sao nó bỏ các đại, các nhập (các chỗ tiếp xúc: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) này mà hướng đến đời sau? Làm sao thành tựu được những thân riêng khác nhau?
Bạch Thế Tôn, người nay đã chết rồi thì các nhập ở đời sau theo về như thế nào? Vì sao đời này làm các căn lành mà đời sau lại hưởng quả báo? Đã là các nhập, các ấm (ấm: những nhóm hợp thành con người gồm sắc, thọ, tưởng, hành, thức, tức thân xác, cảm giác, tri giác, ý chí và nhận thức) của đời này làm căn lành, thì làm sao người ấy lại hưởng quả báo trong những ấm khác ở đời sau? Làm sao thức này nhận được thân ở chỗ kia? Làm sao thể của các nhập lại theo về chỗ kia?"
Bấy giờ Thế Tôn khen trưởng giả: "Lành thay, lành thay, Bạt-đà-la-ba-lê! Đúng vậy, đúng vậy, như điều ông hỏi. Nay ông hãy hết lòng lắng nghe kỹ, ghi nhận kỹ. Ta sẽ vì ông mà nói về sự đi, đến, di chuyển và diệt mất của thần thức.
Này Bạt-đà-la-ba-lê, giống như phong đại (yếu tố gió, tức yếu tố chuyển động), tuy không có hình sắc, không thể nhìn thấy, nhưng nhờ nhân duyên mà hiện ra hình sắc. Hiện ra hình sắc nghĩa là thế nào? Ví như gió thổi làm cây cối lay động, thổi vào vách núi, bờ nước, chạm vào thì phát ra tiếng; do nhân duyên lạnh nóng mà sinh ra nên có thể cảm nhận được; thế nhưng bản thể của gió thì không thể thấy. Tay, chân, mắt v.v. cũng vậy, không thể thấy được (cái làm chúng cử động) (?). Trên các sắc thì tăng thêm chỗ nổi trội, hoặc đen hoặc trắng (?).
Này Bạt-đà-la-ba-lê, cũng như thế, cũng như thế, thức giới (phạm vi của thức, tức tâm thức) này cũng vậy, không thể dùng mắt thấy như thấy sắc, cũng không đến được thể của sắc; chỉ nhờ các nhập và các hành (hoạt động tạo tác) mà làm thành thể rồi hiện ra sắc. Thức giới này cũng như vậy. Nên biết: làm sao ở chỗ kia thức giới này được gọi là thọ (cảm giác), xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng), pháp giới (toàn bộ đối tượng của ý thức, các hiện tượng tâm lý)? Và làm sao thức giới này, sau khi bỏ thân này, lại nhận lấy ái (lòng ưa muốn), xúc v.v.?
Ví như phong giới có thể chuyển mùi hương đi, nên biết hương hoa này là do gió thổi tới; nhưng gió thật ra không cầm hương hoa mang đến, mà cũng không phải không có gió mà hương hoa tự đến được. Hương ấy không có sắc, gió ấy cũng không có sắc, cái căn ngửi hương ấy (mũi) cũng không có sắc. Này Bạt-đà-la-ba-lê, cũng như thế, cũng như thế, thức của người chết muốn chuyển đi, mang theo xúc, thọ v.v. cùng các giới; khi ở đời kia có cha mẹ hòa hợp, sau đó mới biết là có thức. Vì có thức nên biết là có thọ, có xúc hòa hợp mà thành.
Giống như người hơn người, vì thức mạnh mẽ hơn nên có căn ngửi mạnh; căn ngửi mạnh nên có hương nổi bật (?). Lại vì hai thân hơn hẳn nên thấy hai việc hơn hẳn; hai việc hơn hẳn tức là sắc và xúc (?). Gió nhiều thì hương hoa cũng nhiều. Cũng như thế, cũng như thế, vì thức lớn nên thọ cũng lớn; thọ lớn nên thức cũng lớn; thức lớn nên các giới cũng lớn; nhờ đó mà biết đây là thiện, đây là ác.
Ví như người thợ vẽ đã khéo chuẩn bị xong tấm ván, muốn vẽ gì liền có thể vẽ được; vì khéo hiểu ý nên tùy màu mà vẽ được. Nhưng người thợ vẽ ấy nếu không có màu thì không thể vẽ ra hình sắc. Cũng như thế, cũng như thế, thức này thành tựu thân sáu loại sắc. Nghĩa là: nhờ mắt mà thấy sắc, nhưng cái thức, cái trí nhờ mắt thấy sắc ấy thật ra không có sắc; nhờ tai nghe tiếng, cái ấy cũng không có sắc; nhờ mũi ngửi hương, cũng không có sắc; nhờ lưỡi biết vị, cũng không có sắc; nhờ thân cảm biết xúc chạm, cái xúc ấy cũng không có sắc; nhờ ý mà có các đại, cái ấy cũng không có sắc. Tất cả cái biết đều không có sắc. Nên biết trong cảnh giới ấy cũng không có sắc. Theo thứ tự như vậy, nên biết thức này đều không có sắc. Nên quán xét như vậy.
Còn điều ông hỏi: thức này làm sao bỏ thân này mà đến đời sau? Này Bạt-đà-la-ba-lê, khi mạng sống chấm dứt, thức này được nghiệp (những hành động thiện ác đã tạo, có sức đưa đến quả báo) giữ lấy. Khi nghiệp và mạng sống này hết, giống như người vào tịch diệt tam muội (trạng thái thiền định sâu, trong đó mọi hoạt động tâm thức thô đều tạm ngưng): người ấy có thức, có thân thể; khi thức và thân thể ấy lắng diệt rồi thì an trú trong sự tịch diệt. Cũng như thế, cũng như thế, thức này ở nơi người chết bỏ thân và các đại; bỏ rồi chỉ còn lại sức của niệm (sự ghi nhớ, nhận biết), biết như vầy: 'Ta là người tên mỗ kia.' Phàm khi người bỏ thân, có hai thứ: xúc và chánh niệm (sự nhận biết rõ ràng). Hai thứ đó là gì? Một là chánh niệm, hai là xúc. Khi người ấy chết, nơi thân có xúc và hai thứ thọ: một là thân thọ (cảm giác nơi thân), hai là niệm thọ (cảm giác nơi tâm niệm). Sau khi chết, niệm vẫn có xúc.
Lại nữa, ông hỏi thức nghĩa là gì? Ví như có hạt giống thì sinh được mầm; từ trí mà sinh ra thức, thì gọi là niệm. Vì thế do trí và hạt giống mà gọi là thức. Sau đó lại nhận lấy xúc; do trí biết khổ và vui nên gọi là thức. Sau lại nhận lấy thiện và ác, cũng biết được cảnh giới thiện ác, nên gọi là thức. Như từ hạt giống sinh ra mầm, thân ấy được thành tựu, nên gọi là thức.
Lại nữa, này Bạt-đà-la-ba-lê, ông lại hỏi: thức này làm sao bỏ thân rồi chuyển sang chỗ kia? Ví như trong gương soi hiện ra hình thân; lại như đất sét nặn vào khuôn đúc ra hình thân; lại như mặt trời mọc thì diệt được mọi bóng tối, mặt trời lặn rồi bóng tối lại sinh ra. Thế nhưng bóng tối ấy không có chỗ cố định thường còn, mà cũng chẳng phải không có chỗ cố định thường còn (?). Bóng tối ấy không có sắc, không có thọ, không thể thấy. Cũng vậy, thức này sinh ra thân, như bóng tối rời ánh sáng; thân sinh ra cũng như thế. Người ta không thấy được thức này, nhưng thức nhận lấy thân này.
Ví như người đàn bà mang thai mà không biết: 'Ta đang mang thai trai hay gái, đen hay trắng, các căn đầy đủ hay không đầy đủ, tay chân cân đối hay không.' Đứa trẻ trong thai, hoặc vì bị thức ăn nóng chạm đến, cảm biết rồi liền cựa động. Cũng như thế, cũng như thế, thức này đi đến, co duỗi, cùng mắt mở nhắm; do các nghiệp đã tạo từ trước mà có mọi cảnh giới như cười, nói v.v. Khi được sinh ra, thức trú trong sắc thân; nhưng chúng sinh không biết thức trú trong thân mình có thể như thế nào.
Này Bạt-đà-la-ba-lê, vì thức này được thành tựu khéo léo, nên lưu chuyển đến khắp các hữu (các cõi tồn tại trong vòng luân hồi), nhưng không bị các hữu làm nhiễm đắm. Này Bạt-đà-la-ba-lê, các hữu và thức cùng cảnh giới của sáu căn, đó là chỗ của sáu giới; có chỗ của bốn đại; có chỗ của năm ấm. Này Bạt-đà-la-ba-lê, cảnh giới của thức v.v. như vậy, ông nên biết.
Này Bạt-đà-la-ba-lê, ví như người gỗ (con rối), nhờ một bộ máy mà làm được mọi việc, chạy nhảy, biểu diễn đủ thứ trò. Này Bạt-đà-la-ba-lê, ý ông thế nào? Người gỗ ấy do nhân duyên gì mà làm được những việc như thế?" Bạt-đà-la-ba-lê bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, điều Như Lai hỏi không thuộc phạm vi hiểu biết của con, con không có trí để trả lời."
Phật lại bảo: "Này Bạt-đà-la-ba-lê, đó là nhờ sức trí tuệ khéo léo mà làm ra mọi việc; nhưng sự khéo léo ấy không có sắc, do trí sinh ra. Cũng như thế, cũng như thế, thân người này nhờ sự khéo léo của thức mà sinh ra; mọi loại thân này đều do thức làm ra. Thức này tạo ra thân nên thân sinh; nhưng thức này không thể bị hết, giống như pháp giới được tu tập, huân tập (huân tập: thấm dần như khói hương ướp vào áo) mà các thân đời trước được ghi nhớ, ý được thành tựu (?). Nên thấy thức này giống như ánh mặt trời. Ví như ánh mặt trời chiếu vào xác chết dơ bẩn hôi thối mà không bị chúng làm nhiễm bẩn; nhưng cái hôi thối ấy không phải sinh ra ngoài ánh mặt trời (?). Cũng như thế, cũng như thế, thức này khi mới sinh, có thể ở trong phân dơ, ăn những đồ không sạch, lại có thể thọ thai trong bụng heo, chó v.v.; nhưng thức ấy không bị cái hôi thối nhiễm bẩn.
Lại nữa, này Bạt-đà-la-ba-lê, thức này bỏ thân rồi thì đi theo những việc thiện ác mình đã làm. Nghĩa này là sao? Thức này bỏ thân rồi liền nhận lấy tội và phúc kia. Ví như phong giới từ đỉnh núi thổi ra, đến rừng hoa chiêm-bà (loại cây có hoa vàng rất thơm ở Ấn Độ), do tiếp xúc mà nhận lấy hương thơm tuyệt diệu; đến chỗ hôi thối, hoặc đến chỗ xác chết hôi thối. Này Bạt-đà-la-ba-lê, gió kia đến nhiều nơi thì mang theo nhiều mùi, đến đâu thì mùi đó nhiều. Như gió mang hương thơm đi qua, mà gió không có sắc, hương cũng không có sắc. Cũng như thế, cũng như thế, thức này bỏ thân rồi mang theo thiện ác mà chuyển đi, theo thứ tự như vậy mà đi.
Khi thức kia sắp chuyển đi, giống như người ngủ mơ biết được mọi thứ, mà thân vẫn không rời chỗ cũ. Cũng như thế, cũng như thế, người có phúc cũng được sinh ra (?). Khi thức sắp chuyển đi, giống như trong mơ thấy các việc. Thế nhưng thức này không ra từ cổ họng, cũng không ra từ các lỗ trên thân; khi thức ra đi cũng không tìm đến các lỗ."
Bấy giờ Bạt-đà-la-ba-lê cúi lạy chân Phật mà bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là khi trứng gà, trứng ngỗng còn ở trong vỏ (?), vỏ ấy không có lỗ, làm sao biết được thức đi ra mà vỏ không vỡ? Thức ấy di chuyển như thế nào?"
Phật bảo Bạt-đà-la-ba-lê: "Ví như dùng hoa chiêm-bà và các loại hoa khác ướp vào hạt mè đen, để thật thấm rồi ép lấy dầu, và nói đây là dầu hoa chiêm-bà v.v. Như hương ấy không làm vỡ hạt mè mà hương thơm vẫn chuyển vào; hương ấy không dính vào hạt mè, nhưng do hạt mè và hoa cùng hòa hợp nên hương thơm thấm vào nhau. Sau đó hương thơm không cần tìm lỗ nơi hạt mè rồi mới vào, mà nhờ hai thứ ấy nên hương thơm chuyển vào. Cũng như thế, cũng như thế, thức này không làm vỡ vỏ trứng; như hương thơm chuyển vào, sự chuyển dời của thức này cũng như vậy. Ông nên biết như thế.
Lại nữa, thức này không di chuyển, giống như ánh sáng của mặt trời, lửa, ngọc ma-ni (ngọc quý phát sáng) v.v.; nên thấy như vậy. Lại nữa, thức này có di chuyển, giống như hạt giống được mang đến vùng đất nào thì gieo ở vùng đất ấy. Hạt giống ấy được ném xuống đất, sinh ra mầm, thân, lá, hoa, quả, hạt; hoặc trắng, hoặc đỏ, hoặc đen, mỗi thứ tự có vị riêng, nhờ sức mà chín. Mà đất ấy chỉ là một; các đại nước, lửa, gió cũng vậy. Cũng như thế, cũng như thế, thức này có một pháp giới; trong mọi hữu, nó thành tựu thân rồi mới sinh ra, hoặc màu đen, hoặc trắng, hoặc đỏ v.v.; hoặc bản tính cứng cỏi, hoặc bản tính hiền hòa.
Lại nữa, này Bạt-đà-la-ba-lê, khi mạng sống chấm dứt, thần thức này bỏ thân rồi thì trở thành nhân của hạt giống cho thân sau, muốn tạo ra các phần thân như tay chân. Nhưng lúc ấy chưa có các phần thân thể. Nó bỏ phần thuộc đất mà lấy phần pháp giới. Các giới ấy cùng niệm hòa hợp. Niệm ấy nhờ sức tin kính nên hòa hợp với pháp giới. Nó lấy thức, không rời thức, mà pháp giới thì có thể thấy được; cũng không phải lìa pháp giới mà thức có nhân (?). Thức ấy có gió làm trợ lực; các pháp giới còn lại đều vi tế, đó là niệm giới, thọ giới, pháp giới, sắc giới."
Bấy giờ Bạt-đà-la bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thức ấy làm sao có sắc?" Phật bảo Bạt-đà-la-ba-lê: "Có hai loại sắc: một là trong, hai là ngoài. Sắc bên trong là gì? Đó là mắt. Bên ngoài là sắc (hình sắc được thấy). Nếu có nhãn thức (cái biết do mắt) thì đó gọi là sắc bên trong. Tai là bên trong, âm thanh là bên ngoài. Mũi là bên trong, mùi hương là bên ngoài. Lưỡi là bên trong, vị là bên ngoài. Thân là bên trong, xúc chạm là bên ngoài. Ý là bên trong, pháp (các đối tượng của ý, như ý tưởng, ký ức) là bên ngoài.
Này Bạt-đà-la-ba-lê, ví như người mù bẩm sinh, ban đêm ngủ mơ thấy đủ mọi hình sắc tuyệt diệu như cõi trời, hơn hết, cao nhất. Người ấy thấy rồi sinh niềm vui sướng tột bậc; tỉnh giấc thì không thấy nữa. Đến sáng, anh kể với người khác: 'Mọi người hãy nghe giấc mơ đêm qua của tôi. Tôi thấy hình dáng những người phụ nữ tuyệt đẹp, đoan trang nhất; lại thấy hàng trăm nghìn người đàn ông; lại thấy vườn rừng. Chỗ này chỗ kia, tôi đều thấy trong mơ. Có người thân thể mềm mại, tay chân đoan chính, cánh tay thon dài, thân hình mảnh mai, eo hông cân đối.' Người mù bẩm sinh ấy kể đầy đủ thân thể, dung mạo và đồ trang sức, chuỗi ngọc của những người anh thấy trong mơ. Thế nhưng người mù bẩm sinh ấy, những hình thể mà anh kể như vậy, thức sinh ra mà mắt không thấy. Ý ông thế nào? Người mù bẩm sinh ấy, trong giấc ngủ mơ, làm sao mà thấy được?"
Bạt-đà-la-ba-lê bạch Phật: "Lành thay, bạch Thế Tôn, cúi xin Ngài giảng giải cho con: việc ấy làm sao mà thấy được?" Phật bảo Bạt-đà-la-ba-lê: "Này Bạt-đà-la-ba-lê, ông nên biết: nhờ sức trí của con mắt bên trong mà người mù bẩm sinh ấy thấy được trong mơ, chứ không phải mắt thật thấy. Này Bạt-đà-la-ba-lê, như người trong mơ thấy sắc, khi ít ỏi chánh niệm về cái chết của mình (?), người chết thấy sắc bên trong cũng như vậy.
Lại nữa, này Bạt-đà-la-ba-lê, Ta sẽ giải thích thêm cho ông. Thần thức của người chết di chuyển như hạt giống. Ví như hạt giống rải trên mặt đất thì nhận lấy bốn đại; cũng vậy, thức này nhận lấy chánh niệm rồi, nhận lấy thọ, nhận thọ rồi thì nhận lấy thiện và bất thiện; bỏ thân rồi sau đó mới chuyển đi." Bạt-đà-la-ba-lê lại hỏi Thế Tôn: "Thức này nhận lấy thiện và bất thiện rồi mới chuyển đi là thế nào?"
Phật bảo Bạt-đà-la-ba-lê: "Ví như viên ngọc ma-ni màu hoa sen, tùy màu bóng mà biến đổi: nếu đặt vào bóng đen thì hình nó liền biến thành đen; nếu đặt vào chỗ trắng thì liền biến thành trắng. Hình bóng ở chỗ nào thì viên ngọc ma-ni liền đồng màu với chỗ đó; đặt ở chỗ nào thì màu theo vùng đất ấy mà biến đổi. Cũng vậy, thức này nhận lấy thiện và ác rồi liền chuyển đi, cũng như thế."
Bấy giờ Bạt-đà-la-ba-lê lại hỏi Phật: "Bạch Thế Tôn, thần thức này lấy gì làm thể mà hiện ra?" Phật bảo Bạt-đà-la-ba-lê: "Thần thức này không có hình, không có chỗ tụ lại, không có chỗ chứa cất, rốt cuộc không thể nắm bắt được. Dù nói là không thể nắm bắt được, nhưng cũng không thể nói thần thức này có sinh, có diệt, có khổ não.
Này Bạt-đà-la-ba-lê, ví như từ hạt giống sinh ra mầm: không thể có chuyện hạt mục sinh ra mầm, cũng không phải hạt hư sinh ra mầm, mà hạt tốt thì mới sinh ra mầm thành tựu. Này Bạt-đà-la-ba-lê, ý ông thế nào? Hạt và mầm ấy ở đâu? Ở thân cây, ở lá, ở rễ, hay hạt ấy ở trên cành cây? Cũng như thế, cũng như thế, thức này ở trong thân thể không có chỗ nương trú: không ở mắt, không ở tai, không ở mũi, cho đến cũng không ở ý. Như từ hạt sinh ra mầm, mầm sinh ra từ hạt lấy sự nhận giữ làm gốc. Vì chấp lấy ở chỗ kia nên liền thọ thai; thọ thai rồi liền có xúc. Như mầm sinh ra rồi, đến lúc thì có cành, lá, hoa; có cành, lá, hoa thì có hạt. Cũng như thế, cũng như thế, thức này trước hết thành tựu thân thể; thân thể thành tựu rồi, thần thức không có chỗ nào để trú; nhưng cũng không phải lìa thần thức mà có thân. Như hạt giống kia, cây chín rồi sau mới có hạt, chẳng phải vừa sinh quả đã có hạt.
Cũng như thế, cũng như thế, khi thân này chết, từ trong thân thể, thần thức này hiện ra: do thọ mà hòa hợp, do ái (lòng ưa muốn, luyến ái) mà trói buộc, do niệm mà nắm giữ; hòa hợp với những duyên thiện mà nó bám víu, hoặc hòa hợp với những duyên bất thiện mà nó bám víu; được phong giới giữ lấy, được trí huân tập, đi theo nghiệp duyên; khi cha mẹ hòa hợp, sau đó thức này hiện ra.
Này Bạt-đà-la-ba-lê, ví như tấm gương sáng được làm khéo, soi thấy hình mặt. Không phải không có mặt mà thấy được hình mặt, cũng không phải không có gương sáng mà có được hình mặt; do gương sáng và mặt, hai duyên hòa hợp mới có hình mặt. Nhưng hình mặt ấy không có sắc, cũng không có thọ, cũng không có thức; chỉ theo thân mà chuyển động. Hình trong gương cũng chuyển động như thân: nói năng, đi lại, cử động, co duỗi, cúi ngửa; người ta làm gì thì hình mặt trong gương cũng làm y như vậy mà hiện ra. Này Bạt-đà-la-ba-lê, ý ông thế nào? Hình mặt ấy do việc gì mà hiện hình trong gương?"
Bạt-đà-la-ba-lê bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, do thân thể người ta nên hiện trong gương. Hình ấy theo màu thân: mặt có màu gì thì hình kia cũng màu ấy; hoặc các căn đầy đủ, hoặc không đầy đủ, thì hình mặt trong gương sáng cũng hiện ra hình tướng như vậy."
"Này Bạt-đà-la-ba-lê, như gương sáng kia thành tựu hình mặt là vì có thân nên trong gương sáng hiện ra hình. Cũng vậy, thân này do thức mà có thọ, có thủ (sự chấp giữ, nắm lấy), có thức, có các hành, nhờ suy nghĩ mà thành tựu thân thể. Gương sáng kia chính là duyên cha mẹ hòa hợp. Nên biết khi thân diệt rồi thì không còn hình của thức. Như gương sáng kia hiện hình mặt rồi, lại trong nước trong cũng thấy hình mặt; cũng vậy, thức này bỏ hình thân này rồi, đến chỗ kia lại nhận lấy các ấm khác.
Ví như hạt cây ni-câu-đà (một loại cây đa lớn) hoặc hạt của các cây như ưu-đàm-bà-la (một loại cây sung), tuy rất nhỏ bé mà có thể sinh ra cây cành cực lớn. Sinh ra cây cành lớn rồi, lại bỏ hình ấy mà sinh ra ở chỗ khác. Phần hạt ấy, sau khi bỏ hình cây, đến lúc thì khô héo, không còn vị cũ; vị cũ đã mất thì cây ấy liền khô héo tàn tạ. Cũng vậy, thức này nhỏ nhiệm, không có màu sắc hình dáng cố định; sinh ra các thân rồi lại bỏ đi, lại thành tựu thể khác như trước. Như các loại hạt lúa mạch lớn, lúa mì, mè đen, hạt nhỏ, hạt lớn, rải ở vùng đất nào thì bén rễ ở vùng đất ấy. Cũng như thế, cũng như thế, thức này ở trong thân của mọi chúng sinh, chuyển sang chỗ kia thì liền có thủ, có thọ mà trú lại; hoặc nhận phúc, hoặc nhận tội, từ đời này chuyển sang đời khác.
Như con ong mật thấy vị ngon, vào trong hoa hút lấy hương vị, rồi bỏ hoa ấy bay sang hoa khác; hoặc bỏ hoa xấu bay sang hoa tốt, đậu lên hoa rồi ưa thích đắm say hoa ấy, hút lấy hương vị. Cũng như thế, cũng như thế, thần thức này nhờ nhiều căn lành mà hoặc nhận thân cõi trời; nhận thân cõi trời rồi, do quả ác lại nhận thân địa ngục, súc sinh (loài vật), ngạ quỷ (quỷ đói); nhận rồi lại nhận thân khác.
Vậy nên quán sát thần thức này như thế nào? Ví như hạt cây uất kim hương (một loại cây thơm, củ có màu vàng, dùng làm hương và thuốc nhuộm), hoặc hạt cây hồng lam (cây rum, hoa dùng nhuộm đỏ), hoặc hạt hoa phân-đà-lợi (hoa sen trắng): thể của nó vốn theo từng phần mà màu sắc không cố định; trong hạt ấy không thấy được mầm, cũng không có màu cố định. Thế nhưng hạt ấy vào đất, được nước thấm ướt thì liền sinh mầm; có mầm rồi sau đó mới sinh hoa. Màu ấy không thể thấy được nơi hạt, nhưng cũng không phải lìa hạt mà có mầm và màu sắc.
Cũng như thế, cũng như thế, thức này bỏ thân này rồi muốn thành tựu thân kia. Trong khối thịt ấy chưa có các căn, huống gì là các nhập. Đã không có các căn và các nhập thì làm sao có thiên nhãn (mắt của cõi trời, thấy được những gì mắt thường không thấy), thiên nhĩ (tai của cõi trời) và hương, vị, xúc; thân mà có được cái biết thì làm sao biết được lẽ ấy (?): 'Lúc ấy ta đã làm những nghiệp như thế, thân thể quá khứ của ta như thế.' Chỉ nhờ thức mà nhận lấy.
Ví như con tằm tự miệng nhả tơ làm kén, quấn quanh thân mình rồi chết ở trong đó. Cũng như thế, cũng như thế, thức này tự sinh ra thân rồi lại tự tạo nghiệp, như con tằm nhả tơ quấn quanh, rồi tự diệt thân mà chuyển sang chỗ kia. Ví như hoa sen sinh ra trong nước liền có màu sắc, hương vị tuyệt diệu, nhưng trong hoa ấy không thể thấy được thể thật của nước. Hoa ấy tàn rồi, đem hạt đặt vào vùng đất nào thì màu sắc và hương thơm trú ở đó. Cũng như thế, cũng như thế, ở chỗ thức này chuyển đến, cảnh giới của các căn không cùng chuyển theo, thọ cũng không chuyển theo; cái được chuyển đi chỉ có pháp giới.
Ví như ngọc như ý, đến chỗ nào thì những vật cần dùng liền theo ý nghĩ mà có được. Như ánh sáng của mặt trời tự đi theo mặt trời; mặt trời đến đâu thì ánh sáng cũng đến đó. Cũng như thế, cũng như thế, thần thức này chuyển đến chỗ nào thì thọ, tưởng (tri giác, sự nhận biết hình tướng), pháp giới v.v. cũng đi theo không rời.
Lại nữa, thức này bỏ thân rồi thì nhận lấy mọi hữu; gom tụ nhận lấy xong, không thịt không xương mà đến với thân sau. Nó nhận lấy sắc thân, hữu (sự tồn tại) và các việc như xúc v.v. Dùng thiên nhãn mà quán thấy những gì thiện ác đã nhận lấy. Ví như táo nhỏ, chà là, quả am-ma-la (một loại quả chua chát của Ấn Độ), quả ca-tỳ-đà (một loại quả có vỏ cứng, ruột chua ngọt) v.v., khi chín đều có một vị riêng, hoặc đắng, hoặc chua, hoặc ngọt, hoặc mặn, trong sáu vị. Những quả ấy chín rồi, ở vùng đất nào thì vị ở bên trong; hạt chuyển đến chỗ kia thì đều tự có vị riêng. Cũng như thế, cũng như thế, hạt giống thức này chuyển đến đâu thì tự có xúc theo phúc hay không phúc, mang theo hữu và niệm mà chuyển đi.
Lại nữa, khi bỏ thân, thức này nghĩ như vầy: 'Vì nay ta bỏ thân này', nên gọi niệm ấy là thức. Vì nó biết nghiệp thiện và nghiệp bất thiện, biết nghiệp này theo ta mà đi, biết ta theo nghiệp này mà đi; vì biết như vậy nên gọi là thức.
Lại nữa, thân này biết đã tạo tất cả các nghiệp nên gọi là thức. Giống như phong giới, có lúc lạnh, có lúc nóng; có lúc theo mùi hôi mà có hơi, có lúc nhân mùi thơm mà có hơi, nên biết đó là gió. Cũng vậy, thể của thức này không có sắc. Vì nhân của sắc thủ (sự chấp giữ đối với hình sắc, thân xác), hoặc vì nhân của dục thủ (sự chấp giữ đối với dục lạc), hoặc vì nhân của kiến thủ (sự chấp giữ đối với các quan điểm, kiến giải), hoặc vì nhân của giới thủ (sự chấp giữ vào giới cấm, giữ giới để cầu quả báo), cho đến vì có thọ, do nhân của thọ mà nhận lấy thân, sắc thân được thành tựu, nên gọi là thức."
Bấy giờ trong đại chúng có một cậu con trai trưởng giả tên là Tô-ma-phù-để (chữ cuối đọc theo phép phiên thiết "đa-ni"; đời Tùy dịch là Chân Nguyệt) từ chỗ ngồi đứng dậy, chắp mười ngón tay mà bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, sắc thì nên quán xét về thủ như thế nào? Nên quán xét về dục thủ như thế nào? Nên quán xét về kiến thủ như thế nào? Nên quán xét về giới thủ như thế nào? Nên quán xét như thế nào?"
Phật bảo Chân Nguyệt: "Phàm người có trí muốn biết điều ông hỏi thì nên biết như vầy. Này Chân Nguyệt, dù là sắc tốt hay sắc không tốt, từ lúc còn là khối thịt, nên quán xét: gân, máu, mạch máu và mạch khí, các đường nối của sọ, óc, ruột già, ruột non, phổi, tim, gan, thận, lá lách, mật và các tạng; mỡ, chất nhờn (?), tủy, máu, đờm, dịch (?), nước mũi, nước bọt; không sạch, hôi thối, vô thường, đáng sợ; lông, tóc, râu, tóc mai, da thịt bao bọc gom lại. Gom lại rồi, mọi sắc đều do bốn đại tạo thành. Bốn đại ấy nhận lấy sắc để thành thân, nên gọi là sắc thủ.
Này Tô-ma-để, thân ấy do cha mẹ hòa hợp mà thành; phần cứng chắc trong đó là địa đại (yếu tố đất); phần lỏng mềm gọi là thủy đại (yếu tố nước); phần ấm nóng làm cho chín muồi gọi là hỏa đại (yếu tố lửa); phần lay động, co duỗi gọi là phong đại (yếu tố gió). Cái biết thì gọi là các giới thanh, hương, vị, xúc v.v. Vì nghĩ nhớ và hay biết nên gọi là thức."
Bấy giờ Tô-ma-phù-để lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, khi chết làm sao bỏ sắc giới ấy? Làm sao thức kia ra khỏi thân ấy? Làm sao sau khi bỏ thân ấy rồi lại biết như vầy: 'Đây là thân ta'?"
Phật bảo Chân Nguyệt: "Này Chân Nguyệt, khi đang nhận và an trú trong thân này, đến lúc nghiệp của thân đã hết thì bỏ các đại. Ví như đem sữa pha với nước, dùng lửa đun nấu; được hơi nóng thì sữa và nước tách riêng ra, mà chất béo và vị của sữa ấy thì không có sắc. Này Chân Nguyệt, cũng như thế, cũng như thế, thân người chết tách rời thì các đại cũng tách rời, thần thức cũng tách rời. Thế nhưng thức ấy nhận lấy các đại và nhận lấy pháp giới; rồi dùng pháp giới huân tập niệm, mang theo thiện và ác mà đến đời sau.
Ví như ma-ha-ca-lương-na dược tô (tô: bơ sữa tinh luyện; đây là loại bơ thuốc quý, đời Tùy dịch là Đại Chân Lạc Tô), được nấu với sức của nhiều vị thuốc khác nhau; trong đó có vị cay, có vị đắng, có vị chua, có vị mặn, có vị nhạt, có vị ngọt. Nhận các vị rồi thấm vào trong mà chín; nhận lấy màu, hương và các vị rồi, thể của bơ bỏ đi (tính cũ) mà chuyển thành vị thuốc. Thức này cũng vậy, bỏ thân rồi nhận lấy thiện và ác, lại nhận lấy pháp giới, rồi thức này chuyển đi.
Nói 'thể vị của bơ' là ví cho thân. Nói 'các vị thuốc hòa hợp gom lại' là ví cho các căn. Nói 'màu, hương, vị, xúc của các vị thuốc' là ví cho thức chuyển đi, nên gọi là thức. 'Các vị được mang đi' tức là thức chuyển đi. Nên quán xét như vậy. Nói 'sắc người khác nhau', hoặc sắc tốt, hoặc sắc xấu: hoặc bơ thuốc Đại Chân vào thân được tiêu hóa tốt, đó là ví cho nghiệp thiện, nên quán xét như vậy. Nếu nói ăn bơ Đại Chân ấy rồi hiện ra sắc vàng vọt, đó là ví cho nghiệp bất thiện, nên quán xét như vậy.
Như bơ thuốc quý ma-ha-ca-lương-na, thức này nên quán xét như bơ thuốc ma-ha-ca-lương-na: nhận lấy màu và vị của các vị thuốc, nhận rồi thành bơ thuốc Đại Chân, mà bơ ấy không có tay chân và các căn, chỉ nhận lấy vị kia. Cũng như thế, cũng như thế, thức (?) này bỏ thân rồi, bỏ các giới, chỉ nhận lấy pháp giới; nhận lấy thọ rồi, mang theo thiện và ác mà đi.
Này Chân Nguyệt, người ấy bỏ thân rồi, ở đời sau được chánh niệm, được niệm của cõi trời; hoặc thấy các cõi trời Lục Dục (sáu tầng trời thuộc cõi Dục, nơi chúng sinh còn hưởng dục lạc), hoặc thấy mười sáu địa ngục lớn, hoặc thấy thân thể các căn đầy đủ. Lúc ấy người ấy biết như vầy: 'Đây là thân ta.' Khi người ấy chết, niệm của người ấy thấy đủ thứ tướng: hoặc thấy xe kiệu tuyệt đẹp, hoặc thấy vườn rừng tuyệt đẹp, trong vườn rừng có đủ loại cây cối mới mọc, um tùm đáng yêu; hoặc có ao đẹp; hoặc thấy đủ mọi việc được thành tựu. Người ấy thấy những tướng như vậy thì trong lòng vui mừng; vui mừng rồi, an ổn đúng như pháp mà chết.
Thần thức của người ấy giống như cưỡi ngựa, nên quán xét như vậy. Nói 'cưỡi ngựa' là: ví như có người ở trong trận chiến, mình mặc áo giáp tốt, chắc chắn, khéo cầm dây cương điều khiển ngựa, nhanh nhẹn nhảy lên cưỡi. Cũng vậy, thức này mặc áo giáp là những duyên bám víu và quả báo tốt lành, nhanh chóng cưỡi hơi thở ra vào, bỏ các giới, các nhập v.v.; bỏ rồi thì sinh lên các cõi Phạm thiên (các tầng trời thuộc cõi Sắc, nơi chúng sinh đã lìa dục lạc thô), cho đến những chỗ tuyệt diệu như cõi trời A-ca-nị-trá (tầng trời cao nhất của cõi Sắc)."
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ một trăm lẻ chín.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ một trăm mười.
Đời Tùy, Tam tạng (vị tăng tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) người Thiên Trúc (Ấn Độ) là Xà-na-quật-đa dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video