Thiên 42 — Hội 12 – Phẩm 3 Thử thách Bồ-tát

 Phẩm thứ ba: Thử nghiệm Bồ Tát (Bồ Tát: người phát nguyện tu hành để tự mình giác ngộ và cứu độ mọi chúng sinh).

 Bấy giờ trưởng lão (vị tăng lớn tuổi, có đức hạnh) Xá Lợi Tử (đệ tử lớn của Phật, trí tuệ bậc nhất) liền từ chỗ ngồi đứng dậy, khoác áo uất-đa-la-tăng (áo khoác ngoài của vị tăng, may bằng bảy mảnh vải) lên vai trái, để trần vai phải, đặt đầu gối phải xuống đất, chắp tay hướng về Phật, cung kính mà đứng, bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), nay con muốn hỏi đôi điều. Xin Như Lai (danh hiệu của Phật, bậc đã đến từ chân lý và đạt đến chân lý), Ứng Cúng (bậc xứng đáng được cúng dường), Chánh Biến Tri (bậc hiểu biết chân chính và trọn khắp), thương xót cho phép, vì con mà giải nói." Phật bảo trưởng lão Xá Lợi Tử: "Ngươi cứ tùy ý hỏi. Như Lai nay sẽ giải nói cho ngươi được vui lòng."

 Xá Lợi Tử bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Bồ Tát ma-ha-tát (đại Bồ Tát) thành tựu bao nhiêu pháp thì thân nghiệp (việc làm bằng thân) không lỗi lầm, khẩu nghiệp (việc làm bằng lời nói) không lỗi lầm, ý nghiệp (việc làm bằng ý nghĩ) không lỗi lầm? Thành tựu bao nhiêu pháp thì thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp thanh tịnh? Thành tựu bao nhiêu pháp thì thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp không lay động, không bị ma trời và quân ma quấy nhiễu, lôi kéo; từ lúc mới phát tâm cầu nhất thiết trí (trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) mà tu hành chánh hạnh, qua mỗi địa (mỗi giai vị tu tập của Bồ Tát) lại càng tăng tiến phương tiện thiện xảo (những cách thức khéo léo để giáo hóa chúng sinh); làm bậc đạo sư (người dẫn đường) thù thắng cho tất cả chúng sinh, làm bậc dẫn đường khắp cả, làm ngọn đuốc sáng lớn, làm chiếc thang lớn, làm cây cầu, làm con thuyền, làm người đưa qua, làm người đưa tới bờ bên kia, làm mái nhà che chở, làm người cứu giúp, làm nơi quay về, làm nơi hướng tới, mà vẫn không bỏ tâm cầu nhất thiết trí?" Bấy giờ Xá Lợi Tử muốn nói lại ý ấy, dùng kệ (bài thơ tụng) hỏi rằng:

 Bồ Tát dựa vào nghĩa lý nào, mà an trụ được nơi đại bồ-đề (sự giác ngộ lớn)?

 Gọi là công đức gì, pháp gì, nhờ đó mà giác ngộ vô thượng (cao nhất, không gì hơn)?

 Lại thực hành hạnh gì, để làm lợi ích chúng sinh?

 Tu tập pháp gì rồi, thành Phật, bậc hơn hết trong loài người?

 Làm sao hàng phục ác ma, an trụ nơi bồ-đề tối thắng,

 làm chấn động câu-chi (đơn vị đếm, bằng mười triệu) cõi nước, giác ngộ vô thượng chánh giác (sự giác ngộ chân chính cao tột)?

 "Bồ Tát" là nghĩa gì? Câu nói ấy hiểu thế nào?

 Thế nào là bồ-đề, và Phật pháp vô thượng?

 Làm sao đi giữa thế gian, làm lợi ích muôn loài,

 không nhiễm như hoa sen, giải thoát câu-chi chúng sinh?

 Làm sao được trời, rồng, phi nhân (các loài không phải người) cùng cúng dường?

 Những điều con thưa hỏi, xin vì lòng từ bi mà giảng nói.

 Bấy giờ Phật bảo trưởng lão Xá Lợi Tử: "Lành thay, lành thay! Nay Ta sẽ phân tích, giải nói cho ngươi. Xá Lợi Tử, Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu một pháp thì có thể thâu tóm được các pháp ngươi hỏi cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác. Một pháp ấy là gì? Đó là tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) cùng với tín dục đầy đủ (tín dục: lòng tin cùng ý muốn mong cầu tha thiết). Xá Lợi Tử, đó gọi là Bồ Tát ma-ha-tát thành tựu một pháp thì có thể thâu tóm vô biên Phật pháp."

 Xá Lợi Tử bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là tín dục đầy đủ? Và vì nghĩa gì mà gọi là tâm bồ-đề?" Phật bảo Xá Lợi Tử: "Tín dục đầy đủ là vì nó chắc thật, không thể phá hoại; là vì nó bền vững, không thể lay động. Nói không lay động là vì không vấp ngã. Không vấp ngã là vì khéo an trụ. Khéo an trụ là vì không thối chuyển (không lùi bước). Không thối chuyển là vì luôn quán xét chúng sinh. Quán xét chúng sinh là vì lấy đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho chúng sinh) làm gốc. Lấy đại bi làm gốc là vì không mỏi mệt. Không mỏi mệt là vì thành thục chúng sinh (giáo hóa cho căn lành của chúng sinh được chín muồi). Thành thục chúng sinh là vì khéo biết niềm vui của chính mình (?). Khéo biết niềm vui của chính mình là vì không mong cầu. Không mong cầu là vì không đắm nhiễm vật dụng. Không đắm nhiễm vật dụng là vì làm chỗ nương tựa cho chúng sinh. Làm chỗ nương tựa cho chúng sinh là vì đoái thương chúng sinh thấp kém. Đoái thương chúng sinh thấp kém là vì muốn cứu giúp. Cứu giúp là vì làm nơi quay về. Làm nơi quay về là vì không hấp tấp nóng nảy. Không hấp tấp nóng nảy là vì khéo quán sát. Khéo quán sát là vì không oán ghét. Không oán ghét là vì khéo điều phục tín dục. Khéo điều phục tín dục là vì không còn chấp giữ điều gì. Không chấp giữ là vì khéo thanh tịnh. Khéo thanh tịnh là vì trắng sạch mầu nhiệm. Trắng sạch mầu nhiệm là vì bên trong đã lìa nhơ bẩn. Bên trong lìa nhơ bẩn là vì bên ngoài khéo thanh tịnh. Xá Lợi Tử, như vậy, từ chắc thật khó hoại cho đến bên trong lìa nhơ bẩn, bên ngoài khéo thanh tịnh, đó gọi là tín dục đầy đủ."

 Phật lại bảo Xá Lợi Tử: "Tâm bồ-đề có tướng trạng gì, dáng vẻ gì? Xá Lợi Tử, tâm bồ-đề không có lỗi lầm, vì không bị mọi phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham lam, giận dữ, si mê) làm nhiễm ô. Tâm bồ-đề nối tiếp không dứt, vì không dừng lại ở quả chứng của các thừa khác (thừa: cỗ xe, ví cho giáo pháp; các thừa khác ở đây là thừa thanh văn và độc giác). Tâm bồ-đề bền chắc khó lay, vì không bị các học thuyết khác lôi kéo, cướp mất. Tâm bồ-đề không thể phá hoại, vì tất cả ma trời đều không làm nghiêng đổ được. Tâm bồ-đề thường hằng không đổi, vì là nơi tích tụ tư lương (vốn liếng, hành trang cho đường tu) căn lành. Tâm bồ-đề không thể lay chuyển, vì chắc chắn sẽ tự mình chứng được các Phật pháp. Tâm bồ-đề khéo an trụ mầu nhiệm, vì khéo an trụ nơi các địa Bồ Tát. Tâm bồ-đề không gián đoạn, vì không bị pháp khác đối trị (chế ngự, làm cho tiêu mất). Tâm bồ-đề như kim cương, vì khéo xuyên suốt giáo pháp sâu xa của Phật.

 Tâm bồ-đề bình đẳng thù thắng, vì đối với đủ loại mong muốn và hiểu biết của chúng sinh đều đối xử như nhau. Tâm bồ-đề thanh tịnh bậc nhất, vì bản tính không nhiễm. Tâm bồ-đề không có bụi nhơ, vì làm phát sáng trí tuệ. Tâm bồ-đề rộng rãi không ngăn ngại, vì dung chứa tính của tất cả chúng sinh. Tâm bồ-đề rộng lớn vô biên, vì như hư không. Tâm bồ-đề không có chướng ngại, vì khiến trí tuệ không ngăn ngại đi khắp tất cả, và lòng đại bi vô duyên (lòng thương xót không cần điều kiện, không phân biệt đối tượng) không bao giờ đứt đoạn. Tâm bồ-đề đáng nên gần gũi, vì được những người trí khen ngợi. Tâm bồ-đề như hạt giống, vì sinh ra được tất cả Phật pháp. Tâm bồ-đề là nền móng dựng lập, vì dựng lập mọi việc vui mừng an lạc. Tâm bồ-đề phát sinh các nguyện, nhờ giới hạnh thanh tịnh. Tâm bồ-đề khó bị tiêu diệt, nhờ an trụ trong nhẫn nhục. Tâm bồ-đề không thể bị khuất phục, nhờ chánh cần (sự siêng năng chân chính). Tâm bồ-đề tịch tĩnh tột bậc, nhờ nương vào tất cả các đại tĩnh lự (thiền định, sự lắng yên và tập trung của tâm). Tâm bồ-đề không thiếu thốn, nhờ tư lương trí tuệ đã được viên mãn.

 Lại nữa, Xá Lợi Tử, tâm bồ-đề chính là gốc rễ của giới uẩn (khối giới hạnh; uẩn: nhóm, khối), định uẩn (khối thiền định; tam-ma-địa: định), tuệ uẩn (khối trí tuệ; bát-la-nhã: trí tuệ), giải thoát uẩn và giải thoát tri kiến uẩn (khối hiểu biết, thấy rõ mình đã giải thoát) của Như Lai. Tâm bồ-đề cũng là gốc rễ của mười lực (mười trí lực đặc biệt chỉ Phật mới có), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp) và mười tám pháp bất cộng (mười tám đức tính riêng chỉ Phật có, không chung với ai khác) của Như Lai. Xá Lợi Tử (?), gọi là tâm bồ-đề, là vì tâm này lấy bồ-đề làm thể sinh khởi, nên gọi là tâm bồ-đề.

 Như vậy, Xá Lợi Tử, các Bồ Tát ma-ha-tát vì thành tựu tín dục và tâm bồ-đề nên gọi là bồ-đề tát-đỏa (chúng sinh cầu giác ngộ, tức Bồ Tát), gọi là tát-đỏa rộng lớn (tát-đỏa: chúng sinh), gọi là tát-đỏa cực kỳ mầu nhiệm, gọi là tát-đỏa vượt hơn cả ba cõi (cõi dục, cõi sắc và cõi vô sắc — toàn bộ thế giới sinh tử); gọi là thân nghiệp không lỗi, khẩu nghiệp không lỗi, ý nghiệp không lỗi; gọi là thân nghiệp thanh tịnh, khẩu nghiệp thanh tịnh, ý nghiệp thanh tịnh; gọi là thân nghiệp không lay động, khẩu nghiệp không lay động, ý nghiệp không lay động. Bồ Tát ma-ha-tát vì có đủ các nghiệp thanh tịnh như thế nên không bị ma trời và quân ma quấy nhiễu, lôi kéo; từ lúc mới phát tâm cầu nhất thiết trí mà tu hành chánh hạnh, qua mỗi địa lại càng tăng tiến phương tiện thiện xảo, không bị mọi pháp thế gian lay động, có thể làm bậc đại đạo sư cho chúng sinh, làm bậc dẫn đường thù thắng, làm bậc dẫn đường khắp cả, làm ngọn đuốc sáng lớn, làm chiếc thang lớn, làm cây cầu, làm con thuyền, làm người đưa qua, làm người đưa tới bờ bên kia, làm mái nhà che chở, làm người cứu giúp, làm nơi quay về, làm nơi hướng tới. Xá Lợi Tử, Bồ Tát ma-ha-tát phát tâm cầu nhất thiết trí như thế, cho nên ma và quân ma không thể làm nghiêng lay."

 Bấy giờ Phật bảo Xá Lợi Tử: "Các Bồ Tát ma-ha-tát nhờ có đủ tín dục trong sạch như thế, sau khi phát tâm cầu a-nậu-đa-la tam-miểu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn khắp, tức quả vị Phật), thì trong lòng nhiều niềm tin trong sạch, ưa được gặp các bậc hiền thánh, ưa nghe chánh pháp, ưa không keo kiệt, mở rộng lòng và tay mà làm việc bố thí lớn, vui thích buông xả lớn, ưa bố thí đồng đều khắp mọi người. Đối với chúng sinh, lòng không vướng mắc, không vẩn đục, không rối loạn, không pha tạp. Đối với nghiệp và quả báo của nghiệp, tận đáy lòng kính tin, không nghi không ngờ, biết rằng quả báo của pháp đen (điều ác) và pháp trắng (điều thiện) không bao giờ mất. Dù gặp nạn đến mất mạng cũng không làm điều ác: vĩnh viễn lìa bỏ sát sinh, trộm lấy của không được cho, tà dâm, nói dối, nói lời chia rẽ, nói lời thô ác, nói lời thêu dệt, tham đắm, giận dữ, si mê và tà kiến (hiểu biết sai lệch). Để dứt mười đường nghiệp bất thiện ấy, họ thọ trì, vâng làm mười đường nghiệp thiện.

 Nhờ có lòng tin, đối với những vị sa-môn (người xuất gia tu hành) hay bà-la-môn (giai cấp tu sĩ lo việc tế tự ở Ấn Độ) đã đến đúng chỗ, làm đúng hạnh, đủ đức, đủ giới, lòng thuần hậu trong sạch, đã thành tựu pháp điều thuận, đầy đủ đa văn (học hỏi, nghe nhiều giáo pháp), siêng năng thưa hỏi, tu chánh tác ý (sự chú tâm suy xét đúng đắn), hiền lành, tịch tĩnh, gần gũi sự tịch diệt (niết-bàn, sự yên lặng tuyệt đối khi đã dứt hết phiền não), không gây tranh cãi, không nói lời khó nghe, khéo biết tín dục chứ không phải không khéo biết, hợp với pháp lành, xa lìa pháp ác, không xao động, không kiêu căng, bản tính lìa nóng nảy, lìa lời thô, nói năng không phù phiếm tạp nhạp, giữ chánh niệm vững vàng, tâm an trong định mầu nhiệm, khéo dứt gốc rễ của sự tái sinh, không bị trúng mũi tên độc (ví cho phiền não), đã buông bỏ gánh nặng, vượt qua mọi nghi ngờ; cùng với chư Phật Thế Tôn đời sau, các Bồ Tát ma-ha-tát, hàng thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) và độc giác (người tự mình giác ngộ không cần thầy dạy) — đối với những thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt tu hành) như thế, khi đã biết rõ đúng như thật, thì đến gần gũi, kính ngưỡng, phụng sự và tiếp đón.

 Người tu như thế, đối với bạn lành thì dùng thân mà phụng sự, lại dùng pháp thí (bố thí giáo pháp) mà thâu nhận, dìu dắt họ, giảng nói pháp mầu, chỉ bày, dạy bảo, khuyến khích, làm cho vui mừng. Đó là: nếu làm đà-na (bố thí) thì được giàu có lớn; nếu giữ thi-la (giới hạnh) thì được niềm vui sinh lên cõi trời; nếu ưa đa văn thì được trí tuệ lớn; nếu tu các pháp định thì lìa được sự trói buộc. Lại vì họ mở bày đủ loại pháp thù thắng, vi diệu, thanh tịnh: đây là bố thí, đây là quả báo của bố thí; đây là keo kiệt, đây là quả báo của keo kiệt; đây là giữ giới, đây là quả báo của giữ giới; đây là phạm giới, đây là quả báo của phạm giới; đây là nhẫn nhục, đây là quả báo của nhẫn nhục; đây là giận dữ, đây là quả báo của giận dữ; đây là chánh cần (siêng năng chân chính), đây là quả báo của chánh cần; đây là lười biếng, đây là quả báo của lười biếng; đây là tĩnh lự (thiền định), đây là quả báo của tĩnh lự; đây là tâm tán loạn, đây là quả báo của tâm tán loạn; đây là trí tuệ, đây là quả báo của trí tuệ; đây là ác tuệ (sự hiểu biết lệch lạc, xấu xa), đây là quả báo của ác tuệ; đây là hạnh tốt của thân, đây là quả báo của hạnh tốt của thân; đây là hạnh xấu của thân, đây là quả báo của hạnh xấu của thân; đây là hạnh tốt của lời nói, đây là quả báo của nó; đây là hạnh xấu của lời nói, đây là quả báo của nó; đây là hạnh tốt của ý, đây là quả báo của nó; đây là hạnh xấu của ý, đây là quả báo của nó. Đây là thiện, đây là bất thiện; đây là điều nên làm, đây là điều không nên làm; làm điều này thì được lợi ích, an vui lâu dài; làm điều này thì chuốc lấy quả không nghĩa lý, không lợi ích, không an vui lâu dài.

 Xá Lợi Tử, người tu như thế vì các bạn lành mà giảng nói pháp ấy, chỉ bày, dạy bảo, khuyến khích, làm cho vui mừng xong, khi biết ai đủ sức làm đại pháp khí (người có đủ khả năng tiếp nhận giáo pháp lớn), liền vì người ấy mở bày giáo pháp sâu xa vi diệu tương ưng với tính không (lẽ mọi pháp không có tự tính cố định, riêng biệt), tức là: pháp không, pháp vô tướng (không có tướng trạng cố định để nắm bắt), pháp vô nguyện (không mong cầu, không tạo tác), pháp vô hành, pháp vô sinh, pháp vô khởi, pháp vô ngã (không có cái "tôi" thường còn), pháp không có số thủ (không có một "con người" thật sự hết lần này đến lần khác nhận lấy thân sau), pháp không có thọ mạng, pháp không có chúng sinh.

 Lại vì họ mở bày lẽ duyên khởi (mọi sự vật đều nương vào nhau, do điều kiện hội đủ mà sinh) sâu xa: cái này có thì cái kia có; cái này sinh thì cái kia sinh. Vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý) làm duyên cho hành (những tạo tác của thân, lời, ý); hành làm duyên cho thức (tâm thức nhận biết); thức làm duyên cho danh sắc (phần tinh thần và phần thân thể); danh sắc làm duyên cho sáu xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); sáu xứ làm duyên cho xúc (sự tiếp xúc với đối tượng); xúc làm duyên cho thọ (cảm giác khổ, vui); thọ làm duyên cho ái (lòng khát khao ham muốn); ái làm duyên cho thủ (sự bám giữ); thủ làm duyên cho hữu (sự tồn tại, mầm của đời sau); hữu làm duyên cho sinh; sinh làm duyên cho già, chết, sầu, than, lo, khổ, thân tâm nóng bức phiền não. Như vậy sinh ra cả một khối khổ lớn thuần túy. Lại nữa, cái này không thì cái kia không; cái này diệt thì cái kia diệt: nghĩa là vô minh diệt thì hành diệt, hành diệt thì thức diệt, cho đến sinh diệt thì già chết diệt; như vậy cho đến cả khối khổ lớn thuần túy đều diệt.

 Xá Lợi Tử, lại nên nói cho họ rằng: trong đây không có một pháp nào là có thật, có thể nắm được mà có thể diệt. Vì sao? Vì các pháp ấy đều do nhân duyên sinh ra, không có chủ tể, không có người làm, không có người nhận, chỉ theo nhân duyên mà chuyển biến. Lại không có một pháp nào trôi lăn rồi quay trở lại, cũng không có pháp nào theo đó mà chuyển. Chỉ do si mê, vọng tưởng mà tạm lập ra ba cõi; từ phiền não và khổ đau mà trôi lăn, chỉ là đặt tên tạm mà thôi. Khi người tu quán sát đúng như thật về sự si mê vọng tưởng như thế, thì không có một pháp nào làm ra pháp khác. Trong ấy không có người làm, vì người làm không thể có được; cho đến không có một pháp nào trôi lăn quay trở lại, vì sự trôi lăn quay trở lại không thể có được.

 Xá Lợi Tử, người tu nếu nghe pháp sâu xa như thế mà không nghi không ngờ, khéo thâm nhập tính không vướng mắc của các pháp, thì người ấy không chấp vào sắc (hình sắc, phần vật chất), không chấp vào thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các tạo tác của tâm) và thức (sự nhận thức); không chấp vào mắt, vào sắc và nhãn thức (cái biết của mắt); không chấp vào tai, mũi, lưỡi, thân, ý, vào pháp (đối tượng của ý) và ý thức; vì tất cả đều không thể nắm được."

 "Lại nữa, Xá Lợi Tử, Bồ Tát ma-ha-tát đã tin nhận pháp tính không như thế rồi thì không lùi mất việc được gặp Phật, không lùi mất việc được nghe pháp, không lùi mất việc được phụng sự chư tăng; sinh ra ở bất cứ nơi đâu cũng không lìa việc gặp Phật, không lìa việc nghe pháp, không lìa việc phụng sự chư tăng; được sinh ra ngay trước mặt Phật, mạnh mẽ chánh cần, dốc chí cầu pháp lành. Người ấy an trụ trong chánh cần rồi thì không luyến tiếc nhà cửa, vợ con, quyến thuộc, tôi tớ, người hầu và các thứ vật dụng. Người ấy không bị dâm dục quấy nhiễu, ngay trong đời này sớm từ bỏ những thú vui tuổi xuân, với lòng tin trong sạch mà xuất gia vào đạo trong Phật pháp.

 Xuất gia rồi, người ấy gặp được thiện tri thức, bạn lành, bạn tốt; khéo an trụ trong suy nghĩ, khéo an trụ trong tín dục. Nhờ khéo an trụ trong tín dục nên khéo lắng nghe pháp, vững vàng vâng theo mà tu hành, không chỉ lấy lời nói suông làm chỗ rốt ráo; thành tựu trí tuệ giác ngộ, ưa cầu học hỏi nhiều mà không biết chán; theo đúng pháp mình đã nghe, với tâm không nhiễm đắm mà rộng giảng cho người khác; đối với lợi lộc, sự cung kính và danh tiếng, lòng không mong cầu; không bỏ nghĩa chính mà nói bậy cho người; mình nghe thế nào, mình an trụ thế nào thì thuyết pháp như thế ấy. Đối với người nghe pháp, khởi lòng đại từ (thương yêu lớn, muốn đem vui cho người); đối với chúng sinh, khởi lòng đại bi.

 Xá Lợi Tử, người tu như thế, nhờ đa văn nên không màng thân mạng, ít ham muốn, biết đủ, vui với sự tịch tĩnh, dễ thấy đủ, dễ nuôi, ưa ở nơi vắng vẻ; theo pháp đã nghe mà quán sát nghĩa lý, nương vào nghĩa thật chứ không nương vào câu chữ; làm chỗ nương tựa cho cõi trời, cõi người, cõi a-tố-lạc (loài thần có phúc lớn nhưng hay giận, thường đánh nhau với chư thiên), không chỉ vì riêng mình; vì chúng sinh mà cầu Đại thừa (giáo pháp lớn, hướng đến cứu độ tất cả chúng sinh), tức là trí của Phật, trí không gì sánh bằng, trí vô đẳng đẳng (ngang với bậc không ai sánh bằng), trí vượt hơn cả ba cõi.

 Xá Lợi Tử, Ta nói người ấy đạt được pháp bất phóng dật (không buông lung, luôn tỉnh giác, cẩn trọng) bậc nhất. Xá Lợi Tử, thế nào gọi là pháp bất phóng dật? Đó là các căn (các giác quan) đều lắng yên. Thế nào là các căn lắng yên? Đó là khi mắt thấy sắc thì không nắm giữ tướng mạo, biết rõ đúng như thật vị ngọt của sắc, tai họa của sắc và sự thoát ra khỏi sắc. Cũng vậy, đối với tiếng tai nghe, mùi mũi ngửi, vị lưỡi nếm, xúc chạm thân cảm biết, pháp ý nhận biết, đều không nắm giữ tướng mạo, biết rõ đúng như thật vị ngọt của pháp, tai họa của pháp và sự thoát ra khỏi pháp. Xá Lợi Tử, như thế gọi là tâm không buông lung.

 Lại nữa, không buông lung là điều phục tâm mình, khéo giữ gìn tâm người, dứt bỏ sự ưa thích phiền não, hướng về ưa thích chánh pháp; không khởi dục giác (ý nghĩ tham dục), nhuế giác (ý nghĩ giận dữ), hại giác (ý nghĩ làm hại người); không làm theo ba gốc bất thiện là tham, sân và si; không làm hạnh xấu của thân, hạnh xấu của lời nói, hạnh xấu của ý; không theo sự tác ý không đúng lý; không làm mọi pháp ác, bất thiện. Đó gọi là không buông lung.

 Như vậy, Xá Lợi Tử, các Bồ Tát ma-ha-tát đã không buông lung thì có thể siêng tu như lý tác ý (sự chú tâm suy xét đúng với lẽ thật). Pháp nào là có thì biết đúng như thật là có; pháp nào là không thì biết đúng như thật là không. Quán sát trong đây điều gì là có, điều gì là không, liền dùng sức trí tuệ mà biết đúng như thật. Người tu tập đúng thì có thánh giải thoát; người tu tập sai thì không có thánh giải thoát. Nói không có người chịu nghiệp báo thì là có; nói có người chịu nghiệp báo thì là không (?). Lại nữa, mắt là có, còn "người có mắt" là không; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng vậy: ý là có, còn "người có ý" là không. Lại nữa, sắc là pháp vô thường, khổ, biến đổi — điều này là có; sắc thường còn, không đổi, không hoại — điều này là không. Thọ, tưởng, hành, thức là pháp vô thường, khổ, biến đổi — điều này là có; thọ, tưởng, hành, thức thường còn, không đổi, không hoại — điều này là không.

 Lại nữa, do vô minh làm duyên thì có các hành; nếu không có vô minh thì không có các hành; cho đến do sinh làm duyên thì có già chết; nếu không có sinh thì cũng không có già chết. Lại nữa, bố thí đem lại giàu có lớn — điều này là có; bố thí đem lại nghèo khổ — điều này là không. Giữ giới được sinh lên trời — điều này là có; phạm giới mà được sinh lên trời — điều này là không. Học nhiều sinh ra trí tuệ lớn — điều này là có; kẻ ác tuệ mà sinh ra được trí tuệ lớn — điều này là không. Tu định thì lìa trói buộc — điều này là có; tu định mà bị trói buộc — điều này là không. Lại nữa, nếu tác ý đúng lý mà bị trói buộc, tác ý không đúng lý mà lìa được trói buộc — cả hai điều ấy đều không. Nếu Bồ Tát phát khởi chánh cần thì có bồ-đề; nếu sinh lười biếng thì không có bồ-đề. Nếu không kiêu mạn, xuất gia được thọ ký (được Phật báo trước sẽ thành Phật) — điều ấy gọi là có; kẻ kiêu mạn thì không có tịch diệt.

 Lại nữa, tính không trùm khắp mọi nơi — điều này là có; khắp mọi nơi có cái "ta", có số thủ, có chúng sinh, có thọ mạng, có trượng phu (một con người làm chủ thể) và các thứ tương tự — điều này là không. Như vậy, Xá Lợi Tử, nếu các Bồ Tát ma-ha-tát thực hành không buông lung, khéo tu tập như lý tác ý, thì điều người trí trong đời cùng biết là có, liền đặt là có; điều người trí trong đời cùng biết là không, liền đặt là không. Xá Lợi Tử, nếu nói nhất định là có thì không phải hiểu biết đúng; nếu nói nhất định là không thì cũng gọi là không hiểu biết đúng. Vì sao? Vì cần theo đó mà giác ngộ được nghĩa thật mà chư Phật Thế Tôn đã nói.

 Xá Lợi Tử, chư Phật Thế Tôn có đủ sức trí tuệ lớn, thâu tóm mọi pháp, xếp đặt vào bốn ổ-đà-nam (bài kệ tóm lược yếu nghĩa; ở đây chỉ bốn điều tóm yếu toàn bộ giáo pháp). Bốn điều ấy là gì? Đó là: mọi hành (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) đều vô thường; mọi hành đều khổ; mọi pháp đều vô ngã; niết-bàn là tịch diệt. Xá Lợi Tử, giảng rằng mọi hành đều vô thường là vì những chúng sinh tưởng mọi vật là thường còn, Như Lai muốn dứt cái tưởng thường còn ấy. Giảng rằng mọi hành đều khổ là vì những chúng sinh tưởng là vui sướng, Như Lai muốn dứt cái tưởng vui sướng ấy. Giảng pháp vô ngã là vì những chúng sinh tưởng có cái "ta", Như Lai muốn dứt cái tưởng về "ta" ấy. Giảng pháp niết-bàn tịch diệt là vì những chúng sinh điên đảo, bám vào chỗ có điều để nắm bắt, Như Lai muốn dứt tâm điên đảo chấp có điều để nắm bắt ấy.

 Xá Lợi Tử, các Bồ Tát ma-ha-tát ấy, nếu nghe Như Lai nói mọi hành đều vô thường, liền khéo thâm nhập lẽ vô thường rốt ráo; nếu nghe nói mọi hành đều khổ, liền sinh lòng nhàm chán, khởi tâm nguyện xa lìa; nếu nghe nói các pháp vô ngã, liền tu tập cửa giải thoát mầu nhiệm của tam-ma-địa (định, sự tập trung tâm vào một chỗ); nếu nghe nói niết-bàn tịch diệt, liền tu tập vô tướng tam-ma-địa (thiền định không bám vào bất cứ tướng trạng nào), mà không vội vào chân tế (bờ cõi chân thật, tức niết-bàn) trước thời điểm thích hợp. Như vậy, Xá Lợi Tử, nếu các Bồ Tát ma-ha-tát khéo tu tập những pháp như thế, thì trọn không bao giờ lùi mất mọi pháp lành, và mau chóng viên mãn tất cả Phật pháp."

 Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi sáu (hết).

 Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ ba mươi bảy.

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho giáo điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video