Thiên 59 — Hội 12 – Phẩm 11 Bát-nhã ba-la-mật (phần 1)

 Phẩm Bát-nhã ba-la-mật-đa (sự tu trí tuệ đến chỗ hoàn hảo; "bát-nhã" là trí tuệ thấy rõ thực tướng các pháp; "ba-la-mật-đa" là sự tu hành trọn vẹn đưa người qua bờ giác ngộ) thứ mười một, phần một.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử (Śāriputra, vị đệ tử có trí tuệ bậc nhất của Phật)! Thế nào là bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh)? Bồ-tát ma-ha-tát vì cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật) nên nương vào đó siêng năng tu hành hạnh Bồ-tát.

 Này Xá-lợi-tử! Bồ-tát vì thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với pháp môn vi diệu của Bồ-tát tạng (kho tàng giáo pháp dành cho Bồ-tát), ân cần, trân trọng lắng nghe, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), hoặc đọc hoặc tụng, suy xét chọn lựa nghĩa lý. Khi đã thông suốt, lại vì người khác mà rộng giảng giải, chỉ bày chỗ cốt yếu.

 Này Xá-lợi-tử! Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát nghe Ta nói xong, làm theo đúng pháp, đối với pháp môn vi diệu của Bồ-tát tạng ân cần, trân trọng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng, tìm tòi nghiên cứu, thông suốt nghĩa lý, rồi vì người khác giảng nói, rộng chỉ bày, thì nên biết người ấy chứng được tướng trạng của trí tuệ vô tận như thế.

 Này Xá-lợi-tử! Trí tuệ như thế có những tướng trạng gì? Làm sao để chứng nhập? Này Xá-lợi-tử! Cái gọi là trí tuệ lấy sự lắng nghe làm tướng trạng. Người Bồ-tát chứng nhập đúng theo lẽ thật, cho nên gọi là tướng trạng của trí tuệ vô tận. Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Những tướng trạng như thế, Ta sẽ nói rộng ra.

 Tướng trạng ấy là: Bồ-tát ma-ha-tát vì cầu chánh pháp, nên lấy lòng ưa muốn làm tướng; lấy ý muốn hiểu biết làm tướng; lấy phương tiện (cách thức khéo léo) làm tướng; lấy bạn lành làm tướng; lấy sự không kiêu mạn làm tướng; lấy sự cung kính đối với bậc đa văn (người nghe nhiều, học rộng giáo pháp) làm tướng; lấy sự tôn trọng làm tướng; lấy sự đi vòng quanh để tỏ lòng kính làm tướng; lấy sự khiêm cung kính cẩn làm tướng; lấy sự gần gũi thăm viếng làm tướng; lấy sự lắng nghe kỹ làm tướng; lấy sự phụng sự hầu hạ làm tướng; lấy sự suy nghĩ làm tướng; lấy sự không tán loạn làm tướng; lấy ý tưởng coi pháp như châu báu làm tướng; lấy ý tưởng coi pháp như thuốc hay làm tướng; lấy ý tưởng dứt các bệnh làm tướng; lấy sự ghi nhớ như đồ chứa đựng làm tướng; lấy sự hướng đến giác ngộ làm tướng; lấy sự ưa thích trí tuệ lớn làm tướng; lấy sự chứng nhập giác ngộ làm tướng; lấy sự nghe không biết chán làm tướng; lấy sự buông xả tăng thêm làm tướng (?); lấy sự thuần phục, lìa củi phiền não làm tướng (?); lấy sự gần gũi người đa văn làm tướng; lấy sự vui thích trong mọi việc làm làm tướng; lấy thân điều hòa thư thái làm tướng; lấy tâm dũng mãnh sắc bén làm tướng.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát ở trong chúng nghe pháp, lấy sự lắng nghe không mỏi làm tướng; lấy sự nghe nghĩa chân chính làm tướng; nghe chánh pháp làm tướng; nghe hạnh chân chính làm tướng; nghe trí chứng ngộ làm tướng; nghe các ba-la-mật-đa làm tướng; nghe pháp Bồ-tát tạng làm tướng; nghe các nhiếp pháp (các phương pháp thu phục, giúp đỡ chúng sinh như bố thí, nói lời hòa ái, làm lợi ích, cùng làm việc với họ) làm tướng; nghe phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thích hợp để giáo hóa) làm tướng; nghe phạm trụ (bốn tâm cao thượng: từ, bi, hỷ, xả) làm tướng; nghe thần thông (năng lực siêu phàm) làm tướng; nghe chánh niệm chánh trí (sự ghi nhớ rõ ràng và hiểu biết đúng đắn) làm tướng; nghe niệm trụ (bốn chỗ đặt sự chú tâm: thân, cảm thọ, tâm, các pháp) làm tướng; nghe chánh thắng (bốn sự siêng năng chân chính: dứt ác đã sinh, ngăn ác chưa sinh, làm cho thiện chưa sinh được sinh, làm cho thiện đã sinh được tăng trưởng) làm tướng; nghe thần túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét) làm tướng; nghe duyên khởi (lẽ các pháp nương vào nhau mà sinh khởi) làm tướng; nghe vô thường (mọi thứ đều đổi thay) làm tướng; nghe pháp khổ làm tướng; nghe vô ngã (không có cái "tôi" thường còn) làm tướng; nghe sự lặng yên làm tướng; nghe không (các pháp không có tự tính cố định) làm tướng; nghe vô tướng (không bám vào hình tướng) làm tướng; nghe vô nguyện (không mong cầu tạo tác) làm tướng; nghe vô gia hạnh (chỗ không còn cần dụng công) làm tướng; nghe gia hạnh vun bồi thiện căn (sự dụng công vun đắp các gốc lành) làm tướng.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Như thế, lấy sự tự tại làm tướng; nghe pháp làm tướng; đối trị tạp nhiễm (những thứ ô uế lẫn lộn trong tâm) làm tướng; chế phục mọi ý tưởng phiền não làm tướng; ngợi khen bậc trí làm tướng; gần gũi bậc thánh làm tướng; xa lìa kẻ không phải thánh làm tướng; nghe bậc thánh làm tướng; nghe các căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ) làm tướng; nghe sự tu tập tùy niệm (các pháp nhớ nghĩ như nhớ Phật, nhớ Pháp, nhớ Tăng…) làm tướng; nghe các giác phần (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) làm tướng; nghe Thánh đạo tám nhánh (tám con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ đúng, định đúng) làm tướng; nghe mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều tự tin không sợ hãi khi thuyết pháp), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, biện tài vô ngại (tài ăn nói, giảng giải không vướng mắc), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật mới có) làm tướng.

 Như thế đó, này Xá-lợi-tử! Nên biết Bồ-tát ma-ha-tát nếu nghe ở chỗ nào thì hiểu rõ ở chỗ ấy; đã hiểu rõ ở chỗ nào thì hành đúng ở chỗ ấy. Vì sao? Này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát đối với pháp môn vi diệu của Bồ-tát tạng, có vô lượng phương tiện để đi vào tướng nghe. Nay Ta nói tóm lược bốn mươi mốt loại. Này Xá-lợi-tử! Những tướng ấy là gì?

 Một là, nếu có Bồ-tát đối với pháp môn này sinh lòng ưa muốn, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát này chính là người lắng nghe; nghe rồi liền hiểu rõ; hiểu rõ rồi liền hành đúng.
Hai là, nếu có Bồ-tát đối với pháp môn này sinh ý muốn hiểu biết, thì nên biết người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba là, nếu có Bồ-tát đối với pháp môn này dùng phương tiện mà đi vào, thì nên biết người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Bốn là, nếu có Bồ-tát gần gũi bạn lành, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Năm là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn mà tâm không kiêu mạn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Sáu là, nếu có Bồ-tát cung kính bậc đa văn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Bảy là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn sinh lòng tôn trọng, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Tám là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn đi vòng quanh cung kính phụng thờ, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Chín là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn giữ lòng khiêm hạ, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười là, nếu có Bồ-tát gần gũi bậc đa văn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.

 Mười một là, nếu có Bồ-tát ở chỗ bậc đa văn chú tai lắng nghe kỹ, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười hai là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn phụng sự, đón rước, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười ba là, nếu có Bồ-tát ở chỗ bậc đa văn suy nghĩ ý nghĩa, tâm định không tán loạn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười bốn là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn khởi ý tưởng như châu báu, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười lăm là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn khởi ý tưởng như thuốc hay, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười sáu là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn có thể khởi ý tưởng dập tắt tham, sân, si (ham muốn, giận dữ, mê muội), thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười bảy là, nếu có Bồ-tát ở chỗ bậc đa văn nghe rồi có thể ghi nhớ giữ gìn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười tám là, nếu có Bồ-tát hướng đến sự giác ngộ nơi pháp, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Mười chín là, nếu có Bồ-tát ở chỗ bậc đa văn ưa thích trí tuệ của họ, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi là, nếu có Bồ-tát ở chỗ bậc đa văn nghe rồi tỉnh ngộ, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.

 Hai mươi mốt là, nếu có Bồ-tát nghe không biết chán, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi hai là, nếu có Bồ-tát nghe nói về đà-na (dāna, bố thí) liền tăng thêm sự buông xả cho đi, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi ba là, nếu có Bồ-tát nghe nói về thi-la (śīla, giới hạnh) liền giữ gìn giới, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi bốn là, nếu có Bồ-tát nghe nói về sằn-để (kṣānti, nhẫn nhục) liền có thể tu nhẫn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi lăm là, nếu có Bồ-tát nghe nói về tì-lợi-da (vīrya, tinh tấn) liền khởi sự siêng năng chân chính, tinh tấn không mỏi, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi sáu là, nếu có Bồ-tát nghe nói về tĩnh lự (thiền định) liền vào thiền định, tâm không tán loạn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi bảy là, nếu có Bồ-tát nghe nói về bát-la-nhã (prajñā, trí tuệ) thì tâm quyết định, liền tu trí tuệ để dứt sạch các lậu (phiền não rỉ chảy khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử), thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi tám là, nếu có Bồ-tát đối với bậc đa văn sinh lòng vui mừng lớn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Hai mươi chín là, nếu có Bồ-tát nghe pháp xong mà thân điều hòa thư thái, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi là, nếu có Bồ-tát nghe pháp xong mà tâm dũng mãnh sắc bén, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.

 Ba mươi mốt là, nếu có Bồ-tát nghe kinh Đại thừa (giáo pháp cỗ xe lớn, con đường cứu độ tất cả chúng sinh) mà tâm sinh lòng tin và ưa muốn, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi hai là, nếu có Bồ-tát nghe các nhiếp pháp xong mà tâm đi vào đó, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi ba là, nếu có Bồ-tát nghe nói về niệm trụ liền hướng tâm vào quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi bốn là, nếu có Bồ-tát nghe nói về chánh thắng, liền đối với các pháp ác đã sinh hay chưa sinh thì quay lưng hoặc buông bỏ, còn đối với các pháp thiện đã sinh hay chưa sinh thì không bỏ mà luôn tỉnh giác vận hành, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi lăm là, nếu có Bồ-tát nghe nói về thần túc liền có thể làm theo, khiến thân sinh tính nhẹ nhàng, tâm sinh tính nhẹ nhàng, ý muốn sinh tính nhẹ nhàng, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi sáu là, nếu có Bồ-tát nghe nói về thiền định liền lặng lẽ suy nghĩ, tâm đi vào đó, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi bảy là, nếu có Bồ-tát nghe về hạnh không khinh miệt trong các pháp, liền đối với chúng sinh khởi lòng đại từ, đối với người rơi vào khổ khởi lòng đại bi, đối với chánh pháp khởi lòng đại hỷ, đối với điều bất thiện khởi lòng đại xả, thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi tám là, nếu có Bồ-tát nghe nói về các căn xong, tâm đi vào các căn ấy, tức là tín căn (gốc lòng tin), tinh tấn căn (gốc siêng năng), niệm căn (gốc ghi nhớ chánh niệm), tuệ căn (gốc trí tuệ), định căn (gốc thiền định), thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Ba mươi chín là, nếu có Bồ-tát nghe nói về các giác phần, tâm đi vào sự giác ngộ pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Bốn mươi là, nếu có Bồ-tát nghe nói về các nhánh của đạo, tâm đi vào con đường chân chính dẫn đến Niết-bàn (cảnh giới dứt hết khổ đau và phiền não), thì người này chính là người lắng nghe, hiểu rõ và hành đúng.
Bốn mươi mốt là, nếu có Bồ-tát nghe nói về mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, biện tài vô ngại, mười tám pháp bất cộng của Phật và vô lượng chánh pháp khác của chư Phật, đều nghe xong rồi, tâm đi vào A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, thì người này nghe đúng như pháp như thế; đã nghe rồi liền có thể hiểu rõ; đã hiểu rõ rồi thì hành đúng.

 Này Xá-lợi-tử! Ta đã nói bốn mươi mốt pháp này là tướng trạng đi vào sự lắng nghe. Các Bồ-tát ma-ha-tát nên học theo đó. Này Xá-lợi-tử! Như thế gọi là tướng gốc của văn tuệ (trí tuệ có được nhờ lắng nghe giáo pháp) khi Bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, thực hành hạnh Bồ-tát, thì đối với pháp môn vi diệu của Đại Bồ-tát tạng như thế, phải trân trọng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ nghĩa lý, thông suốt pháp vi diệu, lại vì người khác mà phân tích giảng nói rộng rãi. Đó là tư lương (hành trang, vốn liếng chuẩn bị) cho sự tu hành.

 Này Xá-lợi-tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khởi hạnh đúng đối với pháp như thế? Này Xá-lợi-tử! Bồ-tát khởi hạnh đúng đối với pháp, nghĩa là tu hành đúng như lời dạy, xây dựng và an trụ trong đó. Đó gọi là khởi hạnh đúng đối với pháp. Nếu lại có thể không nắm giữ bất cứ thứ gì, thì gọi là khởi hạnh đúng đối với pháp. Vì sao? Này Xá-lợi-tử! Nếu nắm giữ pháp thì gọi là hạnh sai lệch. Người chấp giữ pháp mà nhờ pháp ấy được thoát ra, thì không có chỗ nào, không có địa vị nào như thế; chắc chắn không có chuyện đó. Vì sao? Người hành không nắm giữ, không có hành gì đối với pháp, còn phải sinh nghi, vì không có tác dụng; huống chi hành theo sự nắm giữ pháp mà lại chẳng phải là hạnh sai lệch! Cho nên phải không nắm giữ các pháp mà hành hạnh đúng.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Nếu đối với các pháp không có chướng ngại, thì gọi là hạnh đúng. Nếu đối với các pháp không khinh miệt, thì gọi là hạnh đúng. Nếu đối với các pháp không nắm, không bỏ, không sinh, không diệt, thì gọi là hạnh đúng. Cho đến nếu đối với các pháp không hợp, không tan, thì gọi là hạnh đúng. Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Như Ta đã nói, nếu có chỗ như thế: không có chút pháp nào có thể thấy, nghe, cũng không thể nói. Như thế, tất cả các pháp không thể thấy được, không thể nắm giữ được. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều chỉ có một tướng, đó là vô tướng (không có tướng).

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Tính của tất cả các pháp vốn không có tướng. Nếu có Bồ-tát nói về vô tướng, thì đó là vô tướng mà vẫn còn có thể nói. Vì sao? Vì vô tướng và có tướng đều là không có tướng, nên không thể nói rằng: đây là có tướng, đây là không có tướng. Này Xá-lợi-tử! Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát có thể ngộ được rằng tướng của tất cả các pháp như thế chính là vô tướng, không thể thấy, không thể nắm giữ, và biết rõ đúng như pháp, thì gọi là hạnh đúng. Bồ-tát ma-ha-tát siêng tu hạnh chánh pháp như thế rồi, sẽ đối với các pháp chứng nhập trí tuệ soi sáng không chướng ngại. Như thế đó, này Xá-lợi-tử! Đó gọi là tướng trạng của hạnh đúng trong bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát. Bấy giờ Đức Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc bài kệ (thơ tụng trong kinh) rằng:

 Người sáng suốt an trụ hạnh đúng,
Với Bồ-tát tạng khéo quyết định.

 Người này với pháp chẳng chấp giữ,
Tướng hạnh không chấp giữ là vậy.

 Chứng các pháp mà chẳng cho là không,
Chẳng phải với các pháp, "không" là bình đẳng.

 Lại chẳng chấp giữ pháp "không" kia,
Tướng hạnh đúng không chấp là vậy.

 Với pháp không nắm cũng không bỏ,
Cũng chẳng nắm pháp coi là pháp.

 Không nắm, ấy là tướng các pháp,
Tướng hạnh đúng không nắm là vậy.

 Nếu trí với các pháp không ngại,
Trí này không gì chẳng đốt tan.

 Với trí đốt tan cũng không chấp,
Tướng hạnh đúng các pháp là vậy.

 Người trí an trụ đức xa lìa,
Với pháp nên khởi siêng tinh tấn.

 Nếu biết nương theo khuôn phép mà làm,
Bấy giờ sẽ vào cửa trong sạch.

 Cửa trong sạch này thông các pháp,
Cũng rõ ý muốn, hiểu biết của chúng sinh.

 Người trí tuy biết không gì để quán,
Mà vẫn giảng nói pháp như thế.

 Với pháp rất sâu rõ nghĩa tối thượng,
Thường với nghĩa sâu khéo chọn lựa.

 Vọt hiện vô biên hạnh công đức,
Trí sáng, nghe nhiều như biển cả.

 Với lời và nghĩa người ấy nói,
Rốt cuộc không ai chứng đến tận cùng.

 Vì lời và nghĩa đều vô biên,
Hạnh đúng chân thật luôn không động.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với pháp môn vi diệu của Bồ-tát tạng ân cần trân trọng lắng nghe, cho đến vì người khác giảng nói đúng pháp xong, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát này đối với tất cả các pháp đều có được ánh sáng, có thể phá tan mọi bóng tối của vô minh (sự mê muội không thấy rõ sự thật) và các màng che mắt.

 Này Xá-lợi-tử! Ánh sáng như thế chính là trí tuệ. Vì sao? Vì đối với pháp thiện và pháp bất thiện đều có thể thấy rõ, biết đúng như thật. Vị Bồ-tát ma-ha-tát này tu pháp như thế, có được trí tuệ sáng suốt rồi, thì cho đến khi gặp nạn nguy đến tính mạng hay những nhân duyên gây nhiều khổ đau, cũng nhất định không làm các điều bất thiện. Này Xá-lợi-tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát này vì muốn diệt hẳn các pháp bất thiện, nên đối với pháp đã nghe thì thông suốt hết sức tường tận. Đã thông suốt rồi thì được gọi là Mâu-ni (bậc thánh tĩnh lặng) lặng yên. Như thế đó, này Xá-lợi-tử! Đó gọi là tướng trạng của hạnh đúng khi Bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa. Bấy giờ Đức Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc bài kệ rằng:

 Như người vào nhà tối,
Bị che, mất ánh sáng.

 Tuy có đủ hình sắc,
Mắt sáng cũng chẳng thấy.

 Cũng thế, tuy có người
Trong mình đủ sáng hiểu,

 Không nghe được chánh pháp,
Thiện ác làm sao biết?

 Nghe nhiều hiểu rõ pháp,
Nghe nhiều không làm ác,

 Nghe nhiều bỏ điều vô nghĩa,
Nghe nhiều được Niết-bàn.

 Khéo nghe thì nghe thêm nhiều,
Nghe làm tăng trí tuệ.

 Tuệ tu được nghĩa trong sạch,
Được nghĩa thì đem lại an vui.

 Người sáng suốt được nghĩa rồi,
Chứng Niết-bàn ngay trong đời hiện tại.

 Tương ưng với pháp giác ngộ trong sạch,
Chứng được niềm vui bậc nhất.

 Nghe Bồ-tát tạng rồi,
Khéo an trụ chánh pháp,

 Làm ánh sáng lớn cho đời,
Hành hạnh mầu bồ-đề (giác ngộ).

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, nên đối với người hành đúng, có thể thọ trì kinh Bồ-tát tạng, thì khởi lòng kính sâu xa, coi họ là thiện tri thức (người thầy, người bạn tốt dẫn dắt trên đường tu). Đã sinh ý tưởng ấy rồi, lại đối với pháp môn vi diệu của Đại Bồ-tát tạng gấp bội tìm cầu, khiến pháp môn này càng thêm sáng tỏ trong sạch.

 Này Xá-lợi-tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát này vì cầu Bồ-tát tạng nên phát sinh lòng tin và ý muốn, thúc giục sự siêng năng chân chính, thu nhiếp tâm mình, khiến tâm định và an trụ. Vị Bồ-tát ma-ha-tát này dùng phương tiện tu thành bốn chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chính), đối với tất cả các pháp đều không chướng ngại. Như thế đó, này Xá-lợi-tử! Đó gọi là tướng trạng của hạnh đúng trong bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát ma-ha-tát. Bấy giờ Đức Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này nên đọc bài kệ rằng:

 Người gọi là thuyết pháp,
Chính là thiện tri thức.

 Cung kính lắng nghe pháp,
An trụ nơi hạnh đúng.

 Ý muốn hiểu không thoái lui,
Tinh tấn luôn cao dũng.

 Tuệ sạch luôn tu sửa,
Thường an trụ nơi trí.

 Tự nhiên thông các pháp,
Chẳng theo người mà tin làm.

 Lấy trí quán xét pháp,
Đó là lời chư Phật.

 Người trí phân tích câu,
Hướng đến nghĩa, khéo học thêm.

 Với phẩm trắng phẩm đen (điều thiện và điều ác),
Thường tu và thường xa lìa.

 Tâm chưa từng chán mỏi,
Với pháp không thoái chìm.

 Thân và ý muốn đều nhẹ nhàng an ổn,
Mau được tâm tinh tấn.

 Nhờ nghe pháp tăng trí,
Trí tăng, niệm không lui.

 Trí luôn nương niệm trụ,
Biết rõ pháp sạch nhơ.

 Học pháp không gì hơn,
Hướng sức niệm tuệ thù thắng.

 Rõ ý muốn, hiểu biết chúng sinh,
Tự học suốt đêm dài (ví cho thời gian lâu dài trong sinh tử).

 Học pháp rồi tiến lên,
Tiến cùng cực, trí trong sạch.

 Rõ ý muốn, hiểu biết chúng sinh,
Theo chỗ hiểu mà chỉ bày.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với pháp môn vi diệu của Bồ-tát tạng tìm cầu như thế để thông suốt trí giác. Nương vào cửa sáng của pháp lành trong sạch ấy, Bồ-tát thường phải tu học như thế. Này Xá-lợi-tử! Nếu có Bồ-tát ma-ha-tát tu học nơi pháp, nên nghĩ thế này: có hai nhân, hai duyên có thể phát sinh chánh kiến (cái thấy đúng đắn). Hai điều ấy là gì? Đó là nghe tiếng nói từ người khác, và tự trong mình như lý tác ý (khởi ý suy xét đúng theo lẽ thật).

 Vị ấy lại suy nghĩ: nghe tiếng nói từ người khác và như lý tác ý có tướng trạng như thế nào? Rồi lại suy nghĩ tiếp: nếu có các Bồ-tát ưa thích thiền định, tu hạnh tương ưng với định, mà chưa từng nghe pháp môn vi diệu của Đại Bồ-tát tạng, cũng không nghe giáo pháp và giới luật của bậc thánh, chỉ ở trong tam-ma-địa (samādhi, trạng thái tâm chuyên chú vào một đối tượng) mà sinh ý tưởng cho là đủ, thì nên biết người ấy vì sức kiêu mạn mà khởi tăng thượng mạn (sự kiêu ngạo cho rằng mình đã chứng đắc điều mình chưa chứng). Ta nói người ấy không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, sầu, than, lo, khổ và các sự nóng bức phiền não.

 Đã không thoát khỏi những khổ nóng bức phiền não ấy, thì làm sao thoát được sinh tử qua năm nẻo (năm cõi tái sinh: địa ngục, quỷ đói, súc sinh, người, trời) (?), bị nó nhấn chìm, trôi lăn không dứt? Những chúng sinh ấy thật ra chưa giải thoát, mà lại tự cho rằng "ta đã giải thoát"; thật ra chưa lìa khổ, mà lại tự cho rằng "đã thoát ra khỏi mọi khổ". Cho nên Như Lai vì những người ấy mà nói pháp đúng như thật: nếu có thể thuận theo mà nghe từ người khác, thì sẽ thoát khỏi già chết và các khổ khác. Vị ấy lại nói thế này: "Như trước đây ta đã nghe Đức Bạc-già-phạm (Bhagavat, Đức Thế Tôn) nói:

 Nghe nhiều hiểu rõ pháp,
Nghe nhiều không làm ác,

 Nghe nhiều bỏ điều vô nghĩa,
Nghe nhiều được Niết-bàn.

 Khéo nghe thì nghe thêm nhiều,
Nghe làm tăng trí tuệ.

 Tuệ tu được nghĩa trong sạch,
Được nghĩa thì đem lại an vui.

 Người sáng suốt được nghĩa rồi,
Chứng Niết-bàn ngay trong đời hiện tại.

 Nghe pháp, tuệ sáng suốt trong sạch,
Chứng được niềm vui bậc nhất."

 Cho nên, này Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát suy nghĩ như thế rồi, nên đối với pháp môn vi diệu của Đại Bồ-tát tạng và giáo pháp tì-nại-da (vinaya, giới luật) của bậc thánh, ân cần trân trọng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng, và rộng vì người khác mà giảng giải chỉ bày.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Nếu các chúng sinh có tâm thức đối với pháp môn vi diệu của Bồ-tát tạng, tuy có nghe mà không dùng phương tiện như lý tác ý, thì nên biết người ấy không thể hành đúng con đường của bậc thánh. Cho nên Như Lai vì những người ấy mà nói chỗ cốt yếu của chánh pháp, nói thế này: "Nếu muốn thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, thì phải đầy đủ sự tự trong mình suy nghĩ đúng theo lẽ thật." Các Bồ-tát nên học như thế.

 Này Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là phương tiện đúng theo lẽ thật? Những Bồ-tát nào như lý tác ý mà có thể tu học? Này Xá-lợi-tử! Phương tiện đúng theo lẽ thật của Bồ-tát ma-ha-tát là không có một pháp nào hoặc hợp hoặc lìa. Vì sao? Vì phương tiện đúng theo lẽ thật thì chẳng phải là phương tiện.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát nếu an trụ nơi phương tiện đúng theo lẽ thật và nơi sự tác ý, thì nên biết tướng này chỉ là âm thanh. Mà tính của âm thanh này không có chỗ khởi, cũng không chuyển khởi, cũng không do cái gì mà phát ra âm thanh. Vì sao? Vì tất cả những thứ ấy đều không thể nắm bắt được. Lại nữa, Bồ-tát quán xét âm thanh này về thời trước và thời sau: từ đâu mà sinh ra, diệt rồi đi về đâu? Quán xét như thế, rốt cuộc không thể nắm bắt được.

 Lại tìm xét tiếp: âm thanh như thế là ở nơi đã nói, ở nơi đang nói, hay ở nơi sẽ nói? Lại tìm xét kỹ: âm thanh như thế, hoặc là đã nói, hoặc là đang nói, hoặc là sẽ nói; âm thanh như thế, hoặc là đã nói để đoạn trừ, hoặc là đang nói để đoạn trừ, hoặc là sẽ nói để đoạn trừ; âm thanh như thế, hoặc là đã nói để chứng đắc, hoặc là đang nói để chứng đắc, hoặc là sẽ nói để chứng đắc. Vị Bồ-tát này tìm xét âm thanh về mọi mặt như thế rồi, đều không nắm bắt được gì. Lại quán xét tiếp: hoặc tướng quá khứ, hoặc tướng vị lai, hoặc tướng hiện tại. Quán như thế rồi, đều không thể nắm bắt được.

 Này Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát quán xét đúng đắn như thế, thì gọi là phương tiện đúng theo lẽ thật và như lý tác ý. Cho nên Bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện đúng theo lẽ thật, đối với sự quán xét như thế phải tu học đầy đủ.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát quán đúng theo lẽ thật? Các Bồ-tát nên học như thế nào? Này Xá-lợi-tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát này quán thấy tự tính của tất cả các pháp đều đã dừng tắt. Nếu quán như thế, gọi là quán đúng theo lẽ thật. Nếu quán tự tính các pháp là lặng yên, thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật. Nếu quán các pháp rốt ráo là không và lặng lẽ, thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật. Nếu quán các pháp đều vào tính bình đẳng, thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật. Nếu quán các pháp rốt ráo là vô sinh (không thật có sinh ra), thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật. Nếu quán các pháp rốt ráo là không sinh, thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật. Nếu quán các pháp rốt ráo là không khởi, thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật. Nếu quán các pháp rốt ráo là lặng tắt, thì gọi là quán chân chính đúng theo lẽ thật.

 Này Xá-lợi-tử! Khi vị Bồ-tát ma-ha-tát này quán như thế, cũng không thấy có người đang quán. Nên quán như thế, vì đó chẳng phải là quán, cũng chẳng phải là không quán. Nếu có Bồ-tát quán như thế thì gọi là quán đúng theo lẽ thật. Nếu quán theo cách khác thì gọi là quán không đúng lẽ thật.

 Lại nữa, này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát nên học phương tiện đúng theo lẽ thật như thế nào? Này Xá-lợi-tử! Phương tiện đúng theo lẽ thật của Bồ-tát ma-ha-tát là không mê muội đối với dù chỉ một chút pháp nào. Phương tiện đúng theo lẽ thật là không sinh chướng ngại đối với dù chỉ một chút pháp nào. Phương tiện đúng theo lẽ thật là không có chút pháp nào chẳng phải là cửa giải thoát. Phương tiện đúng theo lẽ thật là không vì đoạn trừ một phần pháp nhỏ nào mà gắng sức tinh tấn. Phương tiện đúng theo lẽ thật là không vì chứng đắc một chút pháp nào mà hăng hái siêng năng.

 Này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát nên dùng chánh kiến đúng theo lẽ thật như thế, theo đúng chỗ thấy mà quán xét đúng đắn các pháp. Này Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là theo đúng chỗ thấy mà quán xét đúng đắn các pháp? Này Xá-lợi-tử! Không có gì để thấy, gọi là quán các pháp. Thế nào là không có gì để thấy? Này Xá-lợi-tử! Không có gì để thấy gọi là vô sinh. Nói vô sinh tức là không khởi. Nói không khởi tức là không có gì để soi chiếu. Cho nên Như Lai nương vào chánh pháp này mà nói lời như thế: "Nếu có Bồ-tát quán tất cả các hành (mọi sự vật, hiện tượng do nhân duyên tạo thành) mà thấy là vô sinh, thì khi ấy chính là đi vào chánh tính quyết định (giai đoạn chắc chắn bước vào dòng thánh, không còn thoái lui)." Phàm chánh kiến tức là có thể đi vào chánh tính quyết định.

 Này Xá-lợi-tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy suy nghĩ thế này: "Do nhân duyên gì mà sẽ được đi vào chánh tính quyết định?" Này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát nên học như thế này: nếu quán thấy ngã kiến (cái thấy cho rằng có cái "tôi" thường còn) là bình đẳng, thì đó chính là tất cả các pháp đều bình đẳng. Nếu quán như thế, nên biết là đi vào chánh tính quyết định. Cho nên các Bồ-tát ma-ha-tát nếu muốn đi vào chánh tính quyết định, thì nên đối với pháp môn vi diệu của Đại Bồ-tát tạng như thế ân cần trân trọng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng, nghiên cứu cùng tận ý nghĩa, lại nên vì người khác mà giảng nói rộng rãi đúng pháp, và đối với pháp môn này dùng phương tiện đúng theo lẽ thật, như lý tác ý mà tu học. Này Xá-lợi-tử! Như thế gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì cầu A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề mà tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, thực hành hạnh Bồ-tát.

 Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ năm mươi.

 Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ năm mươi mốt.

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video