Hội Bồ-tát tạng (phần kinh nói về kho giáo pháp dành cho hàng Bồ-tát) thứ mười hai, phần mười tám. Phẩm Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thứ trí tuệ đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ) thứ mười một, phần ba.
Lại nữa, Xá-lợi-tử (Śāriputra, vị đệ tử có trí tuệ bậc nhất của Phật)! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc lớn trong hàng Bồ-tát; Bồ-tát là người phát tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) khéo léo về chỗ nương tựa? Xá-lợi-tử! Vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát khéo có đầy đủ bốn chỗ nương tựa. Bốn chỗ ấy là gì? Đó là: nương theo nghĩa, không nương theo văn (câu chữ); nương theo trí (cái biết thấu suốt chân lý), không nương theo thức (cái biết phân biệt, so đo); nương theo kinh liễu nghĩa (kinh nói thẳng, nói trọn nghĩa rốt ráo), không nương theo kinh bất liễu nghĩa (kinh nói theo cách tạm thời, tùy người nghe, nghĩa chưa rốt ráo, cần giải thích thêm); nương theo pháp, không nương theo số thủ thú (tiếng Phạn là pudgala, tức "con người", "cái ta" cứ mãi đi lại qua các cõi luân hồi).
Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là nương theo nghĩa, không nương theo văn? Lại lấy gì làm văn, lấy gì làm nghĩa? Xá-lợi-tử! Văn là những lời lẽ dùng trong việc làm, việc truyền dạy và học tập các pháp ở thế gian. Nghĩa là pháp xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian sinh tử) mà mình thông suốt. Văn là lời tuyên bày về bố thí, điều thuận (chế ngự, thuần phục thân tâm), tịch tĩnh (an lặng) đáng ưa thích. Nghĩa là trí không hư hoại, biết rõ một cách dứt khoát về chính sự bố thí, điều thuận, tịch tĩnh ấy. Văn là lời chê trách sinh tử (vòng sống chết luân hồi) và những lời phân biệt. Nghĩa là không nhiễm sinh tử, thấy suốt pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp). Văn là lời khen ngợi công đức của niết-bàn (cảnh giới đã tắt hết phiền não và khổ đau). Nghĩa là tính của các pháp, tức là tính niết-bàn không phân biệt. Văn là lời nói được lập ra thuận theo các thừa (các "cỗ xe", tức các con đường tu hành khác nhau như Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát). Nghĩa là trí khéo thông suốt pháp chỉ có một lý duy nhất. Văn là lời tuyên nói về việc xả bỏ mọi thứ mình có. Nghĩa là ba luân rốt ráo thanh tịnh (ba luân: người cho, người nhận và vật đem cho; cả ba đều không chấp, hoàn toàn trong sạch). Văn là lời tuyên nói về luật nghi (khuôn phép giới luật) đối với việc làm của thân, lời nói và ý nghĩ, về việc giữ gìn học xứ (các điều giới phải học và giữ), và công đức của đỗ-đa (dhūta, tức hạnh đầu-đà: lối sống giản dị khổ hạnh như đi khất thực, mặc áo vá, ở nơi vắng vẻ). Nghĩa là việc làm của thân, lời nói và ý nghĩ đều không thể nắm bắt được, thi-la (giới hạnh) thanh tịnh mà không do gắng sức tạo tác. Văn là lời tuyên nói về việc nhẫn chịu sân giận, dẹp bỏ phẫn nộ, kiêu mạn, ngạo nghễ buông lung, và ai làm được sự nhẫn ấy thì gọi là bậc trượng phu hiền thiện. Nghĩa là khéo chứng được vô sinh pháp nhẫn (sự an trụ vững vàng trong chân lý rằng mọi pháp vốn không sinh không diệt). Văn là lời diễn nói về các căn lành (gốc rễ của điều thiện) và việc khơi dậy tinh tấn. Nghĩa là tinh tấn mà không lấy, không bỏ, không dừng trụ. Văn là lời tuyên nói về tĩnh lự (thiền định), giải thoát, đẳng trì (trạng thái tâm chuyên chú vào một đối tượng) và đẳng chí (các tầng định đã đạt tới). Nghĩa là trí của diệt tận định (tầng định cao sâu, trong đó các hoạt động tâm thức đều tạm dứt). Văn là gốc rễ của mọi trí tuệ do nghe và ghi nhớ mà có. Nghĩa là cái nghĩa không thể nói ra. Văn là lời chỉ bày chính pháp về con đường thánh của ba mươi bảy giác phần (ba mươi bảy pháp tu giúp đạt giác ngộ). Nghĩa là chứng được kết quả của sự tu hành đúng đắn các pháp giúp giác ngộ ấy. Văn là lời chỉ bày khổ đế, tập đế, đạo đế (chân lý về khổ, chân lý về nguyên nhân của khổ, chân lý về con đường dứt khổ). Nghĩa là tự mình chứng nghiệm diệt đế (chân lý về sự dứt sạch khổ). Văn là lời chỉ bày chuỗi nhân duyên bắt đầu từ vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) cho đến già chết. Nghĩa là vì vô minh diệt nên cho đến già chết cũng diệt. Văn là lời tuyên nói chính pháp về tư lương (hành trang, vốn liếng cần cho việc tu) của chỉ (làm dừng lắng tâm) và quán (quan sát bằng trí tuệ). Nghĩa là trí sáng suốt giải thoát. Văn là lời tuyên nói các pháp tu dành cho người nặng về tham, người nặng về sân, người nặng về si và người có các thứ ấy ngang nhau. Nghĩa là trí giải thoát của tâm không phân biệt. Văn là lời chỉ bày mọi pháp gây chướng ngại. Nghĩa là trí giải thoát không chướng ngại. Văn là lời chỉ bày và khen ngợi công đức của Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng). Nghĩa là hạnh chân chính đầy công đức, lìa tham dục, mang pháp tính vô vi (không do tạo tác mà có), không chấp trước. Văn là lời tuyên nói về công đức tu học và hạnh chân chính mà Bồ-tát khởi lên từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi nơi đạo tràng (chỗ ngồi thành Phật). Nghĩa là chỉ với tâm tương ứng trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) mà chứng ngộ nhất thiết trí trí (trí biết tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật).
Xá-lợi-tử! Nói gọn lại: tám vạn bốn nghìn kho pháp gồm những lời dạy mà Như Lai (danh hiệu của Phật, bậc đến từ chân lý) diễn nói đều gọi là văn; còn cái lý lìa hết mọi âm thanh, lời nói, chữ nghĩa, không thể nói ra, thì gọi là nghĩa. Xá-lợi-tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên nương theo nghĩa, không nương theo văn.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát nương theo trí, không nương theo thức? Xá-lợi-tử! Vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát khéo biết rõ: những lời dạy nói theo nghĩa có "con người", có "cái ta" thì gọi là thức, điều này không nên nương theo; còn những lời dạy đúng như nghĩa của pháp tính thì chính là trí, điều này nên nương theo. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ khéo léo về hai pháp mà tu hành được Bát-nhã ba-la-mật-đa. Hai pháp ấy là gì? Là thức và trí. Xá-lợi-tử! Thế nào là thức? Thế nào là trí? Xá-lợi-tử! Thức là bốn thức trú (bốn chỗ mà thức bám vào để dừng trụ). Bốn chỗ ấy là gì? Một là chỗ thức nương vào khi hướng về sắc (hình chất, thân thể và vật chất). Hai là chỗ thức nương vào khi hướng về thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ). Ba là chỗ thức nương vào khi hướng về tưởng (sự nhận biết hình tướng, gọi tên). Bốn là chỗ thức nương vào khi hướng về hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, quyết định). Những chỗ thức dừng trụ như thế gọi là thức, không nên nương theo. Trí là: đối với năm thủ uẩn (năm nhóm cấu thành thân tâm mà con người bám giữ, cho là "ta": sắc, thọ, tưởng, hành, thức), thức không an trụ vào đó; cái trí biết khắp các uẩn ấy gọi là trí, điều này nên nương theo.
Thức là cái biết được địa giới (yếu tố đất, tính cứng), thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động); biết như thế gọi là thức, không nên nương theo. Nếu có người nói rằng ở nơi bốn thức trú, thức vốn không an trụ, thì đó gọi là pháp tính của thức; cái trí không lẫn lộn đối với pháp tính ấy gọi là trí, có thể nương theo. Lại nữa, thức là sự phân biệt hình sắc mà mắt biết, âm thanh mà tai biết, mùi hương mà mũi biết, vị mà lưỡi biết, xúc chạm mà thân biết, pháp (các đối tượng của ý như ý niệm, khái niệm) mà ý biết; phân biệt như thế gọi là thức. Trí là: ở bên trong thì tâm lo nghĩ lắng yên, ở bên ngoài thì tầm tứ (sự suy tìm thô và sự dò xét tinh tế của tâm) không hoạt động; nương theo trí thì không đối với bất cứ pháp nào mà sinh phân biệt; những tướng như thế gọi là trí. Lại nữa, thức là: nhân nơi cảnh sở duyên (đối tượng mà tâm hướng tới, bám vào) mà sinh ra thức, nhân nơi các tác ý (sự khởi tâm chú ý hướng về đối tượng) mà sinh ra thức, nhân nơi sự phân biệt khắp mọi nơi mà sinh ra thức; những tướng như thế gọi là thức. Trí là không lấy, không chấp, không bám vào đối tượng, không phân biệt rạch ròi, không có gì để phân biệt; đó gọi là trí. Lại nữa, thức là: đối với tất cả các pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác mà có, có sinh có diệt), chỗ mà thức nương theo gọi là thức. Trí là: đối với pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt), không có thức nào hoạt động được ở đó; cái trí vô vi này gọi là trí. Lại nữa, thức là cái có sinh, có diệt, có trụ, nên gọi là thức, không nên nương theo; còn cái không sinh, không diệt, cũng không có chỗ trụ, gọi là trí, điều này nên nương theo. Xá-lợi-tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên nương theo trí, không nương theo thức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là Bồ-tát ma-ha-tát không nương theo kinh bất liễu nghĩa (kinh nói theo cách tạm thời, nghĩa chưa rốt ráo), mà nương theo kinh liễu nghĩa (kinh nói trọn nghĩa rốt ráo)? Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát khéo thông suốt rằng: tất cả những gì thuộc về "văn" đã nói rộng ở trên thì gọi là kinh bất liễu nghĩa; những điều thuộc về văn như thế không nên nương theo. Còn tất cả những gì thuộc về "nghĩa" đã nói rộng ở trên thì gọi là thuộc phạm vi kinh liễu nghĩa; những điều thuộc về nghĩa như thế thì có thể nương theo.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Những kinh nào được xem là liễu nghĩa? Những kinh nào gọi là bất liễu nghĩa? Xá-lợi-tử! Vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát khéo phân biệt được: nếu trong kinh tuyên nói về đạo (con đường tu tập), lời dạy như thế gọi là bất liễu nghĩa; nếu trong kinh tuyên nói về quả (kết quả chứng đắc), lời dạy như thế gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh nói về thế tục đế (chân lý theo cách hiểu quy ước của thế gian) thì gọi là bất liễu nghĩa; nói về thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng, đúng như thật) thì gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh tuyên nói về việc tạo nghiệp, phiền não, mê lầm, nhiễm ô thì gọi là bất liễu nghĩa; nếu tuyên nói về sự dứt sạch phiền não và nghiệp thì gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh tuyên nói việc chê trách các pháp nhiễm ô thì gọi là bất liễu nghĩa; nếu tuyên nói về việc tu sửa cho thanh tịnh, pháp như thế gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh tuyên nói về sự chán bỏ sinh tử, ưa thích niết-bàn thì gọi là bất liễu nghĩa; nếu tuyên nói sinh tử và niết-bàn không hai, không khác nhau, thì gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh tuyên nói đủ loại câu văn khác nhau thì gọi là bất liễu nghĩa; nếu nói về điều rất sâu xa, khó thấy, khó hiểu thì gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh câu văn rộng rãi phong phú, khiến lòng chúng sinh hớn hở phấn chấn, thì gọi là bất liễu nghĩa; nếu tuyên nói rằng câu văn và cả tâm đều như tro tàn thì gọi là liễu nghĩa. Nếu trong kinh tuyên nói có ngã (cái ta), có hữu tình (chúng sinh có tình thức), có mệnh giả (cái sống, cái thọ mạng), dưỡng giả (cái được nuôi dưỡng), số thủ thú giả (kẻ đi lại luân hồi), ý sinh (kẻ do ý sinh ra), ma-nạp-bà (māṇava, chàng trai, con người), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận quả) — đều là những tên gọi khác nhau của một cái "ta" thật có — lại nói lập ra có các thứ uẩn bị chấp giữ mà không có ai làm chủ (?), những lời dạy như thế gọi là bất liễu nghĩa, không nên nương theo. Nếu trong kinh nói về không (mọi pháp không có tự thể), vô tướng (không có hình tướng để bám), vô nguyện (không có gì để mong cầu), không sinh, không khởi, cũng không xuất hiện, không có ngã, không có hữu tình, không có mệnh giả, không có dưỡng giả, không có số thủ thú giả, và ba cửa giải thoát (không, vô tướng, vô nguyện), những lời dạy như thế gọi là liễu nghĩa, có thể nương theo. Xá-lợi-tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên nương theo liễu nghĩa, không nương theo nghĩa chưa rốt ráo.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là Bồ-tát ma-ha-tát nương theo pháp, không nương theo số thủ thú (con người, cái ta đi lại luân hồi)? Xá-lợi-tử! Vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát đối với các kinh giáo khéo phân biệt được những điều được tuyên nói: kinh bất liễu nghĩa tức là nói theo nghĩa bổ-đặc-già-la (pudgala, tức con người, cái ta); lời dạy như thế không nên nương theo. Những gì liễu nghĩa tức là nói theo nghĩa của pháp đúng như bản tính; lời dạy như thế nên nương theo.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Lấy gì gọi là nương theo pháp? Thế nào gọi là số thủ thú? Xá-lợi-tử! Nếu nương vào cái thấy chấp có "con người" mà bám vào các pháp làm đối tượng, tướng như thế gọi là số thủ thú. Còn pháp tính, tức bản tính thường trụ của các pháp mà cái thấy chấp "con người" ấy bám vào, tướng như thế gọi là pháp. Nói số thủ thú, tức là: hạng phàm phu, hạng phàm phu hiền thiện, hạng tùy tín hành (người tiến tu nhờ tin theo lời người khác), hạng tùy pháp hành (người tự mình xét pháp mà tu), hạng thứ tám (người đang tiến tới quả Dự lưu), hạng Dự lưu (bậc đã vào dòng thánh), hạng Nhất lai (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần), hạng Bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi dục), hạng A-la-hán (bậc đã dứt hết phiền não, thoát khỏi sinh tử), hạng Độc giác (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy), hạng Bồ-tát. Xá-lợi-tử! Lại có một hạng số thủ thú xuất hiện ở đời, làm lợi ích và đem an vui cho vô lượng chúng sinh, thương xót thế gian, vì lợi ích và an vui của trời và người; hạng ấy chính là Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý; Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn, bình đẳng).
Xá-lợi-tử! Tất cả những tên gọi về "con người" như thế đều là Như Lai dựa vào thế tục đế mà nói cho chúng sinh. Nếu có chúng sinh đối với lời dạy ấy mà khởi lòng chấp trước, thì những điều như thế không nên nương theo. Vì sao? Vì Như Lai muốn họ nương theo cho đúng, nên Phật Bạc-già-phạm (Bhagavat, đức Thế Tôn) mới nói pháp như vầy: "Các ông hãy nương theo tính chân thật của các pháp, đừng nương theo số thủ thú kia."
Xá-lợi-tử! Thế nào là tính chân thật của các pháp? Xá-lợi-tử! Đó là không biến đổi, không thêm bớt, không làm cũng không phải không làm, không trụ, không có gốc rễ; tướng như thế gọi là pháp tính. Lại nữa, ở mọi nơi đều soi chiếu bình đẳng; trong những cái bình đẳng thì khéo trụ nơi bình đẳng; trong những cái không bình đẳng cũng khéo trụ nơi bình đẳng; trong cả bình đẳng lẫn không bình đẳng đều bình đẳng một cách khéo léo nhiệm mầu; tướng như thế gọi là pháp tính. Lại nữa, pháp tính là không có phân biệt, không có đối tượng để bám, đối với tất cả các pháp đều chứng được thể tướng quyết định, rốt ráo; như thế gọi là tính chân thật của các pháp. Xá-lợi-tử! Nếu ai nương theo pháp tính, thì không có pháp tính nào mà người ấy không nương theo. Vì đã chứng vào cửa ấy, nên đối với tất cả các pháp, Bồ-tát ma-ha-tát nương theo pháp tính của tất cả các pháp.
Xá-lợi-tử! Như thế gọi là bốn chỗ nương tựa của Bồ-tát ma-ha-tát. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nào thông suốt được pháp này, thì gọi là khéo léo về chỗ nương tựa. Xá-lợi-tử! Như thế gọi là khéo léo về chỗ nương tựa. Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên siêng năng tu tập sự khéo léo về chỗ nương tựa.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về tư lương (hành trang, vốn liếng chuẩn bị cho con đường giác ngộ)? Xá-lợi-tử! Nên biết, vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát khéo thông suốt hai thứ tư lương. Đó là gì? Là phúc và trí. Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là tư lương phúc đức? Đó là những việc làm sinh phúc thuộc về bố thí, những việc làm sinh phúc thuộc về thi-la (giữ giới), những việc làm sinh phúc thuộc về tu tập (thiền định), cùng với định đại từ (thiền định với lòng thương yêu lớn, muốn ban vui cho chúng sinh) và phương tiện đại bi (phương cách khéo léo xuất phát từ lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho chúng sinh). Vì Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong các việc làm sinh phúc, nên đối với các căn lành, dù của mình hay của người, đều dốc chí vâng làm và đều khởi lên được; mọi điều ác đã chất chứa trong ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai) đều bày tỏ ra hết để sám hối. Lại đối với công đức của tất cả chúng sinh, công đức của tất cả bậc học và vô học (bậc thánh còn phải tu học thêm, và bậc A-la-hán không còn gì phải học), công đức của tất cả Độc giác, công đức của tất cả Bồ-tát từ lúc mới phát tâm, tu rộng các hạnh, đạt đến bất thoái chuyển (không còn lui sụt trên đường tu) và chỉ còn một đời nữa là thành Phật, tức công đức vô lượng vô biên của các Bồ-tát ma-ha-tát như thế, Bồ-tát đều sinh lòng tùy hỷ (vui mừng theo điều thiện của người khác). Lại đối với tất cả căn lành nơi tất cả chư Phật Bạc-già-phạm trong quá khứ, vị lai và hiện tại, Bồ-tát cũng đều sinh lòng tùy hỷ.
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này lại khéo làm những việc sinh phúc đi liền với sự tùy hỷ; lại làm được những việc sinh phúc đi liền với sự thỉnh cầu, tức là thỉnh cầu tất cả chư Phật chuyển bánh xe pháp mầu (thuyết giảng chính pháp) và thỉnh cầu các bậc hiền thánh diễn nói pháp thù thắng; lại đem các căn lành hồi hướng (hướng công đức về) quả bồ-đề (giác ngộ), làm những việc sinh phúc đi liền với sự hồi hướng. Bồ-tát ma-ha-tát này thấy những Bồ-tát chưa phát tâm đại bồ-đề (tâm cầu giác ngộ lớn) thì dùng phương tiện dạy bảo khiến họ phát tâm bồ-đề; nếu ai đã phát tâm bồ-đề thì nói pháp, chỉ dẫn, dạy dỗ khiến họ thành thục. Người nghèo khổ thì giúp đỡ bằng của cải; người bệnh tật thì cho thuốc men, ân cần chăm sóc, cung kính phụng sự. Đối với kẻ hung dữ thì sinh lòng nhẫn chịu. Những điều giới mình đã phạm thì không che giấu, bày tỏ các lỗi lầm để khéo trừ tội. Đối với chư Phật Thế Tôn đã nhập bát-niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, khi Phật qua đời), luôn luôn cúng dường. Đối với ổ-ba-đà-da (upādhyāya, thầy thân giáo, vị thầy trực tiếp truyền giới) và a-già-lợi-da (ācārya, thầy giáo thọ, vị thầy dạy dỗ phép tắc), kính trọng như đối với bậc Đại sư (Phật). Đối với chính pháp thì phát khởi siêng năng tinh tấn, tìm tòi thưa hỏi. Đối với pháp sư thuyết pháp thì kính yêu tôn phụng như thờ Phật. Nơi nào có pháp hội, dù cách xa đến nhiều trăm du-thiện-na (yojana, đơn vị đo đường dài thời Ấn Độ xưa, mỗi đơn vị khoảng mười mấy cây số), cũng phải đến đó nghe chính pháp không biết chán. Nếu có chúng sinh đến hỏi điều nghi ngại, thì đem tâm không nhiễm ô mà giảng nói pháp thanh tịnh. Đối với cha mẹ thì phụng dưỡng cúng dường, biết ơn và hiểu rõ ơn, không hề đổi ý hối hận. Gom góp mọi phúc thanh tịnh, tu hành gây dựng mà lòng không chán mỏi. Dùng các giới luật để kiềm giữ: giữ gìn thân thì thân không dối trá; giữ gìn lời thì nói năng ôn hòa nhã nhặn; giữ gìn tâm thì tâm không quanh co lừa dối.
Vì muốn thu được phạm phúc (phúc lớn, ngang với phúc của Phạm thiên), nên vì các Như Lai mà xây dựng chế-đa (caitya, tháp thờ). Để cho tướng đại trượng phu (ba mươi hai tướng tốt trên thân Phật) được đầy đủ trọn vẹn, nên mở những đại hội bố thí cúng dường không hạn chế ai. Để cho các tướng tùy hảo (tám mươi vẻ đẹp phụ trên thân Phật) được trọn vẹn, nên gom góp đủ loại tư lương căn lành. Để trang nghiêm thân, nên xả bỏ kiêu mạn. Để trang nghiêm lời nói, nên xa lìa các lỗi về lời nói. Để trang nghiêm tâm, nên xa lìa mọi ý nghĩ ganh ghét. Để trang nghiêm rộng lớn cõi Phật, nên hóa hiện thần thông biến hóa tự tại. Để trang nghiêm tướng của các pháp, nên có trí mầu vô thượng, khéo léo, thù thắng, thanh tịnh. Để trang nghiêm đại chúng nghe pháp, nên xa lìa mọi lời nói chia rẽ, thô ác, phá hoại. Để không chấp giữ bất cứ pháp nào, nên lìa phân biệt sai lầm. Để người thuyết pháp không buồn lo, nên vui vẻ nói lời khen "Lành thay!". Để công người thuyết pháp không uổng phí, nên xa lìa các triền cái (những thứ che lấp tâm như tham muốn, sân giận, buồn ngủ mê mờ, xao động hối hận, nghi ngờ) mà cung kính nghe pháp. Để trang nghiêm cây bồ-đề, nên dâng cúng vườn rừng thanh tịnh lên chư Phật. Để trang nghiêm đạo tràng của Phật, nên tu đủ các căn lành không thối lui. Để trừ sạch pháp sinh tử, nên không nhiễm mọi nghiệp và phiền não. Để có được bàn tay báu (bàn tay tuôn ra châu báu không cùng), nên bố thí mọi thứ châu báu. Để có được của cải không cạn và kho tàng không cùng, nên đem những vật mình yêu quý nhất ra bố thí trước. Để chúng sinh vừa thấy liền khởi lòng tin trong sạch, nên mặt mày tươi tỉnh, hỏi han trước, không cau mày nhăn mặt. Để có được tướng lòng bàn tay bằng phẳng, nên đối với mọi chúng sinh đều nhìn soi bình đẳng. Để phóng ra vô số lưới ánh sáng, nên đối với những chúng sinh không học không hiểu biết, lòng không khinh rẻ, cũng không bỏ mặc. Để khi thọ sinh được thanh tịnh, nên luôn gom góp phúc giữ giới thanh tịnh. Để thai tạng (thai mẹ nơi mình gửi thân) được thanh tịnh, nên đối với những điều phạm giới thì khéo làm cho trong sạch trở lại. Để được sinh vào cõi trời, cõi người, nên tu sửa thanh tịnh mười thiện nghiệp đạo (mười điều thiện: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói lời chia rẽ, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không sân giận, không tà kiến). Để xa lìa sự đi lại, tiến dừng trong mê muội, nên đối với các lời dạy bảo không phân biệt sai lầm. Để được của báu pháp dồi dào, tự tại, nên đối với pháp tính sâu xa không giấu giếm, không keo kiệt. Để được thế gian ngưỡng trông, nên tu sửa thanh tịnh ý muốn và lòng tin hiểu mạnh mẽ. Để được lòng tin hiểu thù thắng đối với pháp rộng lớn, nên không chịu tu chứng những hạnh nhỏ hẹp. Để thu nhận mọi phúc, nên tâm luôn nghĩ nhớ đến bậc Nhất thiết trí (bậc biết tất cả, tức Phật). Để bảy thánh tài (bảy thứ của báu của bậc thánh: lòng tin, giữ giới, biết hổ mình, biết thẹn với người, học rộng, bố thí, trí tuệ) được đầy đủ, nên đối với chính pháp của Phật thì lấy lòng tin làm dẫn đầu. Để thâu nhận các pháp thanh tịnh, nên đối với thân mạng mình chưa từng luyến tiếc. Để được thế gian tin cậy giao phó, nên điều gì đã hứa trước đều làm cho thành tựu. Để tất cả pháp mầu của chư Phật được trọn vẹn, nên tu tập trọn vẹn mọi pháp Phật. Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu đầy đủ những tướng như thế, thì gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về tư lương phúc đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về tư lương trí đức? Xá-lợi-tử! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ an trụ trong những nhân duyên như thế như thế mà thu nhận được trí, vì vậy gọi là tư lương trí đức. Xá-lợi-tử! Thu nhận trí như thế thì lấy những pháp nào làm nhân, làm duyên? Xá-lợi-tử! Nên biết, Bồ-tát ma-ha-tát mong muốn không mỏi mệt, tinh tấn tìm cầu trí, với tính thuận theo trí mà gần gũi thiện hữu (bạn lành, thầy tốt); hướng về trí của Phật, không hướng về trí của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) và Độc giác. Đối với thiện hữu ấy, lòng không kiêu mạn, cung kính yêu quý như yêu bậc Đại sư. Bồ-tát ấy, với lòng ham muốn hiểu biết đầy đủ, đối với thiện hữu kia không có chút lời nói nào thuận với trí mà không thưa hỏi và lãnh nhận. Thiện hữu ấy biết Bồ-tát là pháp khí (người đủ sức tiếp nhận giáo pháp) rồi thì liền giảng nói cho, không hề gián đoạn. Các Bồ-tát ấy nghe nói những hạnh tương ứng với tư lương chính pháp như thế, liền tinh tấn suy xét, tìm phương tiện tu tập. Xá-lợi-tử! Những tướng như thế gọi là hạnh chân chính tương ứng với tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào gọi là hạnh chân chính tương ứng với tư lương chính pháp của Bồ-tát ma-ha-tát? Xá-lợi-tử! Tư lương chính pháp là: vì Bồ-tát ma-ha-tát tu đủ hạnh chân chính, nên đối với lòng ham muốn ăn uống thì khéo biết tiết chế; đối với các việc vặt, công chuyện thì khéo biết giảm bớt; đối với chuyện trò bàn tán thì khéo biết xa lìa; đối với các âm thanh ồn ào thì khéo biết bỏ qua; đầu hôm và cuối đêm không ngủ, siêng năng tu tập hạnh chân chính tương ứng. Bồ-tát ma-ha-tát này cân nhắc lý nghĩa, vì suy xét thận trọng; tâm không vẩn đục, vì chế phục được các triền cái; đối với điều đã phạm thì khéo biết cách thoát ra, vì không dối trá mà bày tỏ sám hối ngay; không đòi hỏi gì, vì bền chí tu hạnh chân chính; thuận theo chính pháp, hướng về chính pháp, cúi mình gần gũi chính pháp, dũng mãnh đối với pháp, như người luôn phải cứu lửa đang cháy trên đầu, trên áo; siêng cầu trí mầu không phút ngơi nghỉ, vì không ở trong ngu tối; không trễ nải, vì không bỏ gánh vác điều lành; xa lìa chốn ồn náo, vì luôn ưa ở một mình; lặng lẽ suy ngẫm, vì biết đủ theo thánh chủng (bốn nếp sống của bậc thánh: biết đủ về áo mặc, đồ ăn, chỗ ở, và vui thích việc tu tập dứt ác); không bỏ mọi công đức của hạnh đỗ-đa (hạnh đầu-đà, lối sống giản dị khổ hạnh), vì yêu thích niềm vui của pháp; luôn ưa tìm cầu pháp xuất thế gian, vì không nghĩ đến báu vật, đồ chơi, cùng văn chương, chú thuật theo lối thế gian; thành tựu chính niệm, vì không quên mất; có đủ nghĩa lý sâu xa, vì khéo thực hành theo; đầy đủ tuệ mầu, vì thuận theo đạo; vững chắc dũng mãnh, vì phòng giữ trước các duyên bên ngoài; trong lòng biết hổ thẹn, vì lấy sự biết hổ mình và thẹn với người làm trang nghiêm; đi theo đường của Phật, vì lìa những gì không phải trí; bỏ màng ngu si, vì mắt tuệ thanh tịnh, khéo giác ngộ; hiểu biết rộng lớn, vì đối với sự hiểu biết như thế không hẹp hòi kém cỏi; giác ngộ mầu nhiệm sáng rõ, vì chứng được trí hiện tiền.
Xá-lợi-tử! Mọi công đức của Bồ-tát ma-ha-tát này không phụ thuộc vào người khác; đối với công đức của mình không sinh tăng thượng mạn (tự cho mình đã đạt được điều chưa đạt, kiêu căng); đối với công đức của người không ganh ghét, không chê bai; khéo tu các việc làm, không coi nhẹ quả báo của nghiệp. Nhờ như thế mà thành tựu đầy đủ trí nghiệp thanh tịnh. Xá-lợi-tử! Những tướng như thế đầy đủ trọn vẹn thì gọi là hạnh khéo léo về tư lương trí đức của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn cách bố thí pháp thì liền thành tựu tư lương trí đức. Bốn cách ấy là gì? Một là, Bồ-tát ma-ha-tát nếu thấy có người chép kinh điển như thế này thì cung cấp lá (để chép kinh), giấy, bút, mực và mọi thứ cần dùng. Hai là, Bồ-tát ma-ha-tát thỉnh người thuyết pháp diễn giảng nghĩa sâu mầu. Ba là, Bồ-tát ma-ha-tát đem các thứ lợi dưỡng (vật cúng dường), sự cung kính, danh tiếng, lời ca tụng khen ngợi mà dâng lên người thuyết pháp. Bốn là, Bồ-tát ma-ha-tát đối với vị pháp sư thuyết pháp thì thâu nhận chính pháp, không dua nịnh quanh co, làm vui lòng vị ấy bằng lời khen ngợi, nên nói lời này: "Lành thay, lành thay!" Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát nào thực hành bốn cách bố thí thanh tịnh này, nên biết người ấy khéo gom góp được sự khéo léo về tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có bốn cách gom góp tư lương trí đức không cùng tận. Bốn cách ấy là gì? Một là, Bồ-tát ma-ha-tát khéo giữ gìn bảo vệ thân của người thuyết pháp. Hai là, khéo giữ gìn mọi điều lành. Ba là, khéo giữ gìn nơi người ấy ở. Bốn là, khéo giữ gìn đồ chúng (học trò, người đi theo) của người thuyết pháp ấy. Xá-lợi-tử! Đó là bốn cách gom góp tư lương trí đức của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có bốn cách nâng đỡ, giữ gìn, khéo léo về tư lương trí đức. Bốn cách ấy là gì? Đó là: Bồ-tát ma-ha-tát đối với người thuyết pháp thì nâng đỡ bằng pháp, nâng đỡ bằng trí, nâng đỡ bằng của cải, và nâng đỡ bằng công đức bồ-đề. Xá-lợi-tử! Đó là bốn cách nâng đỡ, giữ gìn tư lương trí đức của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có năm sức mạnh thù thắng làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Năm sức ấy là gì? Đó là: Bồ-tát ma-ha-tát có đủ tín lực (sức mạnh của lòng tin), vì muốn thành tựu tâm tin hiểu; có đủ tiến lực (sức mạnh của tinh tấn), vì tìm cầu thiện tri thức (thầy bạn tốt dẫn dắt trên đường tu) để thành người học rộng nghe nhiều; có đủ niệm lực (sức mạnh của sự ghi nhớ, tỉnh giác), vì khiến tâm bồ-đề không quên mất; có đủ định lực (sức mạnh của thiền định), vì quán xét kỹ càng sự giác ngộ bình đẳng; có đủ tuệ lực (sức mạnh của trí tuệ), vì đã tu tập lâu dài sức nghe nhiều học rộng. Xá-lợi-tử! Đó gọi là hạnh khéo léo về tư lương trí đức bằng năm sức của Bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn thứ thi-la (giới hạnh) thanh tịnh, khéo gom góp được tư lương trí đức. Bốn thứ ấy là gì? Đó là: Bồ-tát ma-ha-tát có giới hạnh ưa thích pháp, giới hạnh cầu pháp, giới hạnh quán xét pháp, giới hạnh hồi hướng bồ-đề. Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có đủ bốn thứ giới hạnh thanh tịnh như thế, thì khéo gom góp được hạnh khéo léo về tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn pháp nhẫn, làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Bốn pháp ấy là gì? Một là, khi siêng cầu pháp, Bồ-tát ma-ha-tát khéo nhẫn chịu mọi lời nói thô ác, trái pháp. Hai là, khi siêng cầu pháp, Bồ-tát ma-ha-tát khéo chịu đựng mọi gió, nắng, lạnh, nóng, đói, khát. Ba là, khi siêng cầu pháp, Bồ-tát ma-ha-tát đối với hai bậc thầy thù thắng là a-già-lợi-da (thầy giáo thọ, dạy dỗ phép tắc) và ổ-ba-đà-da (thầy thân giáo, truyền giới trực tiếp), hễ có lời dạy bảo nào đều đội lên đầu mà lãnh nhận. Bốn là, khi siêng cầu pháp, Bồ-tát ma-ha-tát khéo tin hiểu pháp không, vô tướng, vô nguyện. Xá-lợi-tử! Bốn pháp nhẫn bao dung tiếp nhận như thế làm nên hạnh tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn thứ tinh tấn, làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Bốn thứ ấy là gì? Đó là: Bồ-tát ma-ha-tát tinh tấn bền vững trong việc nghe chính pháp, tinh tấn bền vững trong việc gìn giữ chính pháp, tinh tấn bền vững trong việc giảng nói chính pháp, tinh tấn bền vững trong việc tu hạnh chân chính. Xá-lợi-tử! Bốn thứ tinh tấn bền vững như thế làm nên hạnh tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn thứ tĩnh lự (thiền định) để tu tập pháp, làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Bốn thứ ấy là gì? Một là, Bồ-tát luôn ưa thực hành pháp xa lìa (xa lìa chốn ồn náo và phiền não). Hai là, ưa ở một mình, chuyên nhất giữ sự vắng lặng nơi núi rừng. Ba là, luôn ưa tìm cầu thần thông và thiền định. Bốn là, luôn siêng tu hành trí rộng lớn của Phật. Xá-lợi-tử! Bốn thứ thiền định theo chính pháp như thế làm nên hạnh tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn thứ ánh sáng trí tuệ theo chính pháp, làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Bốn thứ ấy là gì? Đó là: Bồ-tát ma-ha-tát tu hành ánh sáng trí tuệ như thế thì không trụ vào chấp đoạn (cho rằng chết là mất hẳn), không nói theo chấp thường (cho rằng có cái ta tồn tại mãi), không trái với duyên khởi (lẽ mọi sự do nhân duyên hợp lại mà sinh), tin hiểu vô ngã (không có cái ta thật). Xá-lợi-tử! Bốn thứ ánh sáng trí tuệ như thế làm nên hạnh chân chính tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là thành tựu bốn thứ phương tiện (cách thức khéo léo) vô thượng theo chính pháp, làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Bốn thứ ấy là gì? Đó là: vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát thuận theo thế gian, thuận theo kinh điển, thuận theo pháp mầu, thuận theo trí thanh tịnh. Xá-lợi-tử! Bốn thứ phương tiện theo chính pháp như thế làm nên hạnh chân chính tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là tiến bước trên bốn con đường pháp, làm nên sự khéo léo về tư lương trí đức. Bốn con đường ấy là gì? Đó là: vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát tu hành đầy đủ con đường đến bờ bên kia (các pháp ba-la-mật đưa sang bờ giác ngộ), con đường bảy giác phần (bảy yếu tố giác ngộ: niệm, trạch pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả), con đường tám chi thánh (bát chính đạo: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng), và con đường trí của bậc Nhất thiết trí. Xá-lợi-tử! Bốn con đường chính pháp như thế làm nên hạnh chân chính tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát còn có sự khéo léo về tư lương trí đức, tức là có đủ bốn pháp không biết chán, thì khéo gom góp được tư lương trí đức. Bốn pháp ấy là gì? Đó là: vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát vâng giữ chính pháp, nghe vô lượng mà không biết chán; nói pháp cho mọi người không biết chán; quán xét lý nghĩa không biết chán; trí tuệ và phương tiện không biết chán. Xá-lợi-tử! Bốn pháp không biết chán như thế gom góp được hạnh chân chính tư lương trí đức.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Sự khéo léo về tư lương trí đức như thế của Bồ-tát ma-ha-tát thấm khắp vào mọi chỗ thực hành. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Nên biết, bố thí là nhờ tư lương trí mà thành tựu; cũng như thế, giữ giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ chân chính cũng đều do tư lương trí đức mà thành tựu; cho đến từ, bi, hỷ, xả (thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo điều lành của người, buông xả không thiên vị) và mọi pháp lành cũng đều nhờ tư lương trí đức mà thành tựu. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Mọi hạnh chân chính bền vững mà Bồ-tát ma-ha-tát khởi lên đều nương vào trí chân chính; trong tất cả các hạnh ấy, trí luôn dẫn đầu. Vì thế, Bồ-tát có trí lớn nên được những người không có trí tìm đến nương tựa; mọi ác ma không thể thừa cơ hãm hại; được chư Phật Như Lai cùng nhau che chở, và sắp được bước vào nhất thiết trí trí (trí biết tất cả, trí của Phật). Xá-lợi-tử! Đó là hạnh khéo léo về tư lương trí đức của Bồ-tát. Nếu các Bồ-tát ma-ha-tát thành tựu sự khéo léo về hai thứ tư lương phúc và trí như thế, nên biết đó là do tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có được sức mạnh của sự khéo léo về tư lương ấy.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về niệm trú (phép tu giữ tâm tỉnh giác, chú tâm quán sát một đối tượng)? Xá-lợi-tử! Đó là: vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát tu tập đầy đủ bốn niệm trú thì thành tựu được phương tiện khéo léo. Xá-lợi-tử! Bốn niệm trú ấy là gì? Một là đối với thân, theo dõi quán sát thân mà tu tập niệm trú. Hai là đối với thọ (cảm giác), theo dõi quán sát thọ mà tu tập niệm trú. Ba là đối với tâm, theo dõi quán sát tâm mà tu tập niệm trú. Bốn là đối với pháp (các hiện tượng, đối tượng của ý), theo dõi quán sát pháp mà tu tập niệm trú.
Xá-lợi-tử! Vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát đối với thân theo dõi quán sát thân mà tu tập niệm trú như thế nào? Xá-lợi-tử! Bồ-tát đối với thân, an trụ trong sự chú tâm theo dõi thân, quán sát những lỗi lầm của thân này từ thuở trước. Bồ-tát ma-ha-tát ấy suy nghĩ thế này: "Thân này do nghiệp điên đảo khởi lên, do nhân duyên sinh ra, vốn không có chủ, không có ai nắm giữ; giống như cỏ cây, rừng rậm, các loại cây thuốc, đều từ nhân duyên sinh ra, vốn không có chủ, không có ai nắm giữ. Thân này lại như một ngôi nhà được dựng lên, đều do cỏ, gỗ, tường, hào và nhiều duyên cùng hợp lại mà thành; thân này cũng vậy, chỉ là do các uẩn (năm nhóm cấu thành thân tâm), giới (mười tám yếu tố của nhận thức) và xứ (mười hai chỗ: sáu giác quan và sáu đối tượng) gom giữ lại, còn bản tính của nó thì trống rỗng, không có ta, không có cái của ta, vô thường, không bền lâu, không vững trụ, chẳng phải là pháp không biến đổi. Nay ta không nên đối với thân này mà so đo chấp giữ sai lầm. Vì vậy, nay ta nên đem cái thân không bền chắc này để đổi lấy thân bền chắc. Thân nào gọi là bền chắc? Thân Như Lai là thân bền chắc. Ta xem thân này hết sức giả dối, nhất định phải thành tựu thân Như Lai. Vì sao? Vì thân Như Lai tức là pháp thân (thân chân lý, thân của Phật đồng với chân lý), là thân kim cương, thân không thể hư hoại, thân bền vững, thân tối thắng vượt ngoài ba cõi (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới luân hồi)." Lại nghĩ thế này: "Thân này của ta bị vô lượng lỗi lầm làm cho nhơ nhuốm; ta nên cầu chứng thân Như Lai, lìa mọi lỗi lầm nhơ nhuốm."
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ sức phân biệt chọn lựa của trí tuệ, quán sát thân này do bốn đại chủng (bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) gom lại, là hang ổ nương náu của các tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn trong tâm, gặp duyên thì khởi lên). "Vì vậy, nay ta nên đem thân này để chúng sinh sai khiến, phục dịch. Vì sao? Ví như bốn đại chủng bên ngoài ở thế gian, tức đất, nước, lửa, gió, dùng đủ mọi cách, với vô lượng thứ đồ dùng, của cải khác nhau, làm lợi ích, nuôi dưỡng tất cả chúng sinh; nay ta cũng vậy, đem thân do bốn đại hợp thành này, dùng đủ mọi cách, với vô lượng cảnh giới và của cải khác nhau, để cho chúng sinh thụ dụng."
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa mà quán sát thân này có những công dụng ý nghĩa lớn lao như thế, nên tuy thấy thể tính của thân này là khổ, mà không chán ghét cái thân khổ ấy; tuy thấy thân này có tính rốt cuộc sẽ tiêu tan, mà không chán ghét việc trôi lăn thọ sinh; tuy thấy thân này có tính vô ngã, mà không mỏi mệt trong việc giúp chúng sinh thành thục; tuy thấy thân này có tính "ta" vốn vắng lặng, mà không rơi vào chỗ bỏ hẳn thế gian để vào vắng lặng; tuy thấy thân là không, vô tướng, xa lìa, mà không rơi vào chỗ cực đoan của sự xa lìa. Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này đối với pháp nơi thân, an trụ trong sự theo dõi quán sát thân, thấy thân này không thật, không bền chắc. Lại đối với thân bên trong, an trụ trong sự theo dõi quán sát thân, theo bên trong mà thực hành, không còn dung chứa các phiền não. Lại đối với thân bên ngoài, an trụ trong sự theo dõi quán sát thân, theo bên ngoài mà thực hành, không cùng ở chung với các phiền não. Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này thành tựu thân niệm trú như thế rồi, thì thân thanh tịnh không nhiễm ô, có đủ mọi việc làm thanh tịnh của thân, được thân trang nghiêm bằng các tướng thanh tịnh. Vì đã có thân trang nghiêm như thế, nên được trời và người quy ngưỡng. Xá-lợi-tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với pháp nơi thân, theo dõi quán sát thân mà tu tập niệm trú.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát đối với thọ (cảm giác), theo dõi quán sát thọ mà tu tập niệm trú như thế nào? Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát suy nghĩ thế này: "Mọi cảm giác đều là khổ. Nay ta có đủ sức trí tuệ, đối với các cảm giác ấy nên khéo phân định, chọn lựa: dùng trí mà phân định, dùng tuệ mà phân định, dùng phương tiện mà phân định." Bồ-tát ma-ha-tát này đã có đủ sức phân định thù thắng như thế, nên tuy cảm nhận niềm vui, khi gặp xúc vui (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng đem lại cảm giác vui), liền đối với tất cả chúng sinh ở cõi lành khởi lòng đại từ, không bị tùy miên tham dục quấy nhiễu; tuy cảm nhận nỗi khổ, khi gặp xúc khổ, liền đối với tất cả chúng sinh ở cõi ác khởi lòng đại bi, không bị tùy miên sân giận quấy nhiễu; tuy cảm nhận những cảm giác không khổ không vui, khi gặp xúc ấy, cũng không bị tùy miên vô minh quấy nhiễu.
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có đủ sức quán xét hiểu biết như thế, nên theo dõi cảm giác mà tu tập niệm trú; đối với mọi cảm giác mình nhận, dù khổ, dù vui, hay không khổ không vui, đều khéo quán sát được con đường thoát ra khỏi cảm giác; lại có thể khiến tất cả chúng sinh chứng được pháp vắng lặng, tức là trí biết khắp về cảm giác. Lại nghĩ thế này: "Những chúng sinh này vì đầy phiền não nên không có trí tuệ, không thể biết được con đường thoát ra khỏi cảm giác. Vì sao? Khi cảm nhận vui thì liền sinh tham ái; khi cảm nhận khổ thì liền sinh sân giận; khi cảm nhận không khổ không vui thì liền khởi ngu si. Huống chi chúng ta, các Bồ-tát, đi theo trí tuệ, thì mọi lỗi lầm do cảm giác đều đã dứt hết, lẽ nào lại đối với cảm giác mà khởi phiền não nữa sao? Nay ta nên khởi đủ phương tiện khéo léo và lòng đại bi, thu nhận các chúng sinh, khiến họ đối với mọi cảm giác đều được dứt lặng."
Xá-lợi-tử! Vì nhân duyên gì mà nói Bồ-tát như thế đối với các cảm giác có thể không chạy theo? Xá-lợi-tử! Đó là vì đối với các cảm giác, dùng trí tuệ mà phân biệt chọn lựa, có thể dẫn đến vui mà không dẫn đến khổ. Xá-lợi-tử! Lại dùng trí tuệ nào để phân biệt chọn lựa? Đó là Bồ-tát quán sát rằng trong đây không có người nhận cảm giác, dù là ngã, là hữu tình, là mệnh giả, hay là số thủ thú v.v... Quán sát như thế, rốt cuộc không có ai là kẻ cảm nhận, chỉ có cảm giác mà thôi. Có những cảm giác nào? Đó là: cảm giác do chấp giữ, cảm giác do thu nhận, cảm giác do nắm lấy, cảm giác do có chỗ đắc (cho là có cái để được), cảm giác điên đảo, cảm giác do phân biệt, cảm giác do kiến chấp và tùy miên, cảm giác sinh từ tưởng của mắt cho đến cảm giác sinh từ tưởng của ý, cảm giác sinh từ tưởng về hình sắc cho đến cảm giác sinh từ tưởng về pháp, cùng các thứ cảm giác sinh từ xúc của mắt v.v... Nói rộng ra như thế, dù bên trong hay bên ngoài, mọi pháp cho đến các cảm giác sinh ra do duyên các xúc, dù khổ, dù vui, hay không khổ không vui, những tướng như thế gọi là thọ.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Chư Phật Như Lai phân biệt các cảm giác với vô lượng cách khác nhau. Xá-lợi-tử! Như Lai có khi nói là một thứ cảm giác, tức là một tâm phân biệt các cảnh. Có khi nói hai thứ, tức là bên trong và bên ngoài. Có khi nói ba thứ, tức là sự phân biệt thuộc quá khứ, thuộc vị lai, thuộc hiện tại. Có khi nói bốn thứ, tức là sự khác nhau của đất, nước, lửa, gió. Có khi nói năm thứ, tức là suy xét năm uẩn như thế. Có khi nói sáu thứ, tức là phân biệt sáu xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) như thế. Có khi nói bảy thứ, tức là bảy thức trú (bảy chỗ thức dừng trụ, ứng với các cõi sinh). Có khi nói tám thứ, tức là tướng của tám tà đạo (tám con đường sai, ngược với tám chi thánh). Có khi nói chín thứ, tức là chín chỗ ở của chúng sinh. Có khi nói mười thứ, tức là mười thiện nghiệp đạo v.v... Xá-lợi-tử! Nói rộng như thế cho đến vô lượng mọi thứ cảm giác: tùy theo cảnh được duyên tới, tùy theo sự chú tâm, có bao nhiêu giới hạn phân chia thì có bấy nhiêu cảm giác. Nhưng chư Như Lai nói cảm giác là vô lượng. Vì sao? Vì chúng sinh vô lượng; tùy theo mỗi chúng sinh, ai cũng có vô lượng cảm giác như thế.
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát như thế đối với cảm giác an trụ trong sự theo dõi cảm giác như thế nào? Xá-lợi-tử! Đó là các Bồ-tát dùng trí thanh tịnh, bằng phương tiện khéo léo thu nhận mọi sự sinh, diệt, trụ, biến đổi của các cảm giác nơi tất cả chúng sinh, và khéo biết rõ trí về các cảm giác lành, chẳng lành v.v... của tất cả chúng sinh. Nếu các Bồ-tát theo dõi quán sát như thế, thì gọi là quán sát đầy đủ đối với cảm giác. Xá-lợi-tử! Như thế gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với mọi cảm giác, theo dõi quán sát cảm giác mà tu tập niệm trú.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát đối với tâm, theo dõi quán sát tâm mà tu tập niệm trú như thế nào? Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát này không hề quên mất chính niệm, kín đáo giữ gìn phòng hộ, lìa mọi tán loạn, quán sát tâm sinh rồi diệt, tan rã hư hoại, từng niệm từng niệm không dừng; ở bên trong hay bên ngoài đều không dừng trụ, không xoay chuyển. Đó gọi là Bồ-tát quán xét đúng đắn về tâm.
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này lại nghĩ thế này: "Ta nhớ cái tâm đã phát từ thuở ban đầu; các tâm như thế sinh ra rồi liền diệt, tan rã biến hoại, không biết được nó đi về phương nào. Lại vô lượng tâm gom góp căn lành của ta, sinh ra rồi liền diệt, tan rã biến hoại, không có phương hướng chỗ nào. Lại vô lượng tâm của ta hồi hướng về bồ-đề, mà thể tướng của tâm không thể tự biết mình. Vậy làm sao tâm này có thể nghĩ rằng: 'Ta sẽ chứng ngộ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ vô thượng, chân chính, trọn vẹn của Phật)' được? Vì sao? Vì thể của tâm này không thể biết tâm, không thể quán tâm, không thể thông suốt tâm của chính nó."
Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này lại nghĩ thế này: "Nếu tâm bồ-đề nhờ tâm căn lành mà không mất, thì tâm căn lành nhờ tâm hồi hướng mà không lạc mất; nếu tâm hồi hướng nhờ bồ-đề mà không mất, thì A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề là không mất." Bồ-tát ma-ha-tát quán như thế rồi, đối với sự không lạc mất ấy thì không sợ, không hãi. Lại nghĩ thế này: "Pháp duyên khởi này, nhân và quả không hư hoại. Tuy pháp tính của tâm này không có tự tính, không có tác dụng, không có chủ, nhưng các pháp này nương nhân duyên mà sinh khởi. Ta sẽ tùy theo điều mình mong muốn mà gom góp căn lành; gom góp rồi thì tu các hạnh tương ứng, trọn không lìa bỏ pháp tính của tâm này."
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Ở đây, tướng gom góp của Bồ-tát ma-ha-tát là thế nào? Xá-lợi-tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát quán tướng gom góp như thế này: Bản tính của tâm này như huyễn hóa (như trò ảo thuật), không có một pháp nào có thể đem cho; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể bố thí cho tất cả chúng sinh, rồi hồi hướng, gom góp để trang nghiêm cõi Phật; đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bản tính của tâm này như cảnh thấy trong mộng, tướng của nó vắng lặng; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể gom góp, gìn giữ giới hạnh, tất cả đều hồi hướng về tác dụng thần thông; đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bản tính của tâm này như ánh nắng dợn (ảo ảnh như nước do nắng nóng tạo ra), rốt ráo tiêu tan hết; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể tu tập mọi sức nhẫn nhục đáng ưa, hồi hướng, gom góp để trang nghiêm bồ-đề; đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bản tính của tâm như trăng dưới nước, rốt ráo lìa tướng gom góp; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể khởi lên mọi sự siêng năng chân chính, hồi hướng để thành thục vô lượng pháp Phật; đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bản tính của tâm không thể nắm bắt, không thể nhìn thấy; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể tu tập mọi thiền định, giải thoát, tam-ma-địa (samādhi, trạng thái tâm chuyên chú một cảnh) và tam-ma-bát-để (samāpatti, các tầng định đã đạt đến), hồi hướng về tam-ma-địa thù thắng của chư Phật; đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Quán tính của tâm này vốn chẳng phải là hình sắc, không thể thấy, không có đối ngại (không chiếm chỗ, không va chạm), không thể biết được; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể tu tập trí biết giảng nói các câu tuệ khác nhau, hồi hướng để viên mãn trí tuệ của chư Phật; đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Tâm không có đối tượng để bám, không sinh, không khởi; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể gây dựng vô lượng pháp lành, thâu nhận các tướng hình sắc; như thế gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Tâm không có nhân, cũng không có gì sinh ra; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể thâu nhận nhân của các pháp giác phần (các pháp giúp giác ngộ); đó gọi là gom góp căn lành. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Tính của tâm xa lìa sáu cảnh (hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị, xúc chạm, pháp), cũng không sinh khởi; vậy mà pháp tính của tâm này lại có thể dẫn khởi tâm sinh ra từ nhân của cảnh giới bồ-đề; đó gọi là gom góp căn lành. Xá-lợi-tử! Như thế gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với mọi tâm, theo dõi quán sát tâm mà tu tập niệm trú.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này lại vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên đối với mọi tâm an trụ trong sự theo dõi tâm; vì muốn chứng được thần thông thù thắng, nên buộc tâm lại mà tu học trí thần thông. Được thần thông rồi, chỉ với một tâm mà khéo biết được tướng của mọi tâm. Biết rõ rồi, nương vào tự thể của tâm mà giảng nói các pháp. Xá-lợi-tử! An trụ trong sự theo dõi tâm như thế, Bồ-tát ma-ha-tát dùng sức đại bi chế ngự tâm mình, giúp chúng sinh thành thục mà không mỏi mệt. Vì Bồ-tát an trụ trong sự theo dõi tâm, nên không vì để tâm cạn hết, không vì để tâm diệt mất mà an trụ nơi tâm, chỉ vì muốn tâm xa lìa sự trói buộc nối tiếp của sinh tử mà an trụ tâm. Lại dùng sức trí của các niệm tâm, an trụ nơi tính quyết định chân chính rằng các pháp không sinh không khởi, mà không thối lui rơi vào địa vị nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ: Thanh văn và Độc giác, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Lại dùng sức ấy gìn giữ tâm nối tiếp nhau, cho đến khi viên mãn tất cả pháp Phật, dùng tuệ mầu tương ứng với tâm trong một sát-na mà giác ngộ A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Như thế, Xá-lợi-tử, gọi là Bồ-tát ma-ha-tát nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với mọi tâm, theo dõi quán sát tâm mà tu tập niệm trú.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát đối với pháp, theo dõi quán sát pháp mà tu tập niệm trú như thế nào? Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát này dùng mắt tuệ của bậc thánh mà thấy các pháp, cho đến khi ngồi nơi đạo tràng, trong khoảng thời gian ấy không hề lạc mất. Bồ-tát này đối với tất cả các pháp an trụ trong sự theo dõi pháp, không thấy có chút pháp nào lìa khỏi không, lìa khỏi vô tướng, lìa khỏi vô nguyện, lìa khỏi không sinh, lìa khỏi không khởi, và lìa khỏi sự không gắng sức tạo tác. Lại quán sát kỹ lần nữa, không thấy có chút pháp nào lìa khỏi duyên khởi.
Xá-lợi-tử! Vì Bồ-tát ma-ha-tát này an trụ trong sự theo dõi pháp như thế, nên không quán là pháp, cũng không quán là phi pháp. Ở đây, lấy gì xác định là pháp? Nghĩa vô ngã gọi là nghĩa của pháp; nghĩa không có hữu tình, nghĩa không có mệnh giả, nghĩa không có số thủ thú; những nghĩa như thế gọi là pháp. Lại lấy gì làm nghĩa của phi pháp? Đó là ngã kiến (thấy có cái ta), hữu tình kiến, mệnh giả kiến, số thủ thú kiến, đoạn kiến (chấp chết là mất hẳn), thường kiến (chấp có cái tồn tại mãi), hữu kiến (chấp có), vô hữu kiến (chấp không); những kiến chấp như thế gọi là phi pháp. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nói gọn lại, tất cả các pháp, có khi gọi là pháp, có khi gọi là phi pháp. Vì sao? Nếu biết rõ các pháp như thế đều là không, vô tướng và vô nguyện, thì tất cả các pháp đều gọi là pháp; nếu so đo chấp trước ta và cái của ta, cùng các kiến chấp và tùy miên, thì tất cả các pháp đều gọi là phi pháp.
Xá-lợi-tử! Vì nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát sau khi an trụ trong sự theo dõi pháp thì không thấy có một pháp nào chẳng phải là pháp Phật, chẳng phải là Phật, chẳng phải là đạo, chẳng phải là giải thoát, chẳng phải là sự thoát ra. Bồ-tát ma-ha-tát này sau khi biết rõ các pháp đều là sự thoát ra, lại được lòng đại bi không chướng ngại, quán thấy mọi phiền não của chúng sinh đều từ vọng tưởng hư giả mà sinh, biết thể tính của các phiền não tự nó vốn lìa. Vì sao? Vì các phiền não ấy đều cùng hướng về liễu nghĩa (?), không có chút phiền não nào có thể chất chứa, gom góp. Giác ngộ thuận theo như thế tức là bồ-đề; tính của phiền não tức là tính bồ-đề. Bồ-tát như thế tuy an trụ nơi chính niệm mà không có chỗ trụ, chẳng phải nhớ cũng chẳng phải quên, mà vẫn biết rõ chỗ an trụ của niệm. Vì sao? Vì chỗ an trụ của niệm tức gọi là pháp giới (toàn thể thực tại, cõi của chân lý). Nếu trụ nơi pháp giới tức là trụ nơi cõi chúng sinh; nếu trụ nơi cõi chúng sinh tức là trụ nơi cõi hư không. Vì như thế nên nói các pháp này ngang bằng với hư không.
Xá-lợi-tử! An trụ trong sự theo dõi pháp như thế, Bồ-tát ma-ha-tát vì nương theo pháp Phật nên tin hiểu rằng các pháp chính là pháp Phật. Tuy khởi lên tận trí (trí biết phiền não đã dứt hết), nhưng đối với pháp vô vi dứt sạch vắng lặng có thể không chứng nhập; tuy khởi lên vô sinh trí (trí biết phiền não không còn sinh lại), nhưng vì thương xót các hàm thức (chúng sinh có tâm thức) mà hiện thân thọ sinh, lại không lìa bỏ thật tế (chân lý rốt ráo) không sinh. Xá-lợi-tử! Vì Bồ-tát ma-ha-tát này an trụ chính niệm nơi các pháp, nên thâu nhận khắp các pháp của nhị thừa. Tuy an trụ chính niệm nơi tất cả các pháp do giả lập mà có, nhưng chính niệm này không tán loạn, không lạc mất, cho đến tận đời sau cùng, đối với tất cả các pháp vẫn theo dõi quán sát pháp mà tu tập niệm trú; có thể đem những cảnh không bình đẳng được nói bằng vô lượng lời nói mà bình đẳng đi vào tất cả pháp Phật, có thể khiến tâm tất cả chúng sinh vui mừng, có thể phá tan mọi đạo quân ma kiên cố, nhờ đó chứng được trí lớn tự nhiên. Xá-lợi-tử! Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với tất cả các pháp, theo dõi quán sát pháp mà tu tập niệm trú. Đó gọi là pháp khéo léo về bốn niệm trú. Như thế, Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát muốn tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên tu tập sự khéo léo về niệm trú.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ năm mươi hai.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ năm mươi ba.
Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video