Hội Bồ-tát tạng (một hội trong bộ kinh Đại Bảo Tích, nói về kho giáo pháp của bậc Bồ-tát) thứ mười hai, phần mười chín. Phẩm Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác) thứ mười một, phần bốn.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử (đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất), thế nào là bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi loài) khéo léo về con đường tứ chánh thắng (bốn sự cố gắng chân chánh, còn gọi là tứ chánh cần)? Này Xá-lợi-tử, vì tu bát-nhã ba-la-mật-đa nên bồ-tát ma-ha-tát có bốn loại đường tu. Bốn loại ấy là gì?
Một là, đối với những pháp ác, bất thiện chưa sinh, để chúng không sinh ra, bồ-tát liền khởi lòng mong muốn, mạnh mẽ thúc giục chính mình, phát sức siêng năng tinh tấn, giữ vững tâm và an trú một cách quân bình. Hai là, đối với những pháp ác, bất thiện đã sinh, để dứt hẳn chúng, bồ-tát liền khởi lòng mong muốn, mạnh mẽ thúc giục chính mình, phát sức siêng năng tinh tấn, giữ vững tâm và an trú một cách quân bình. Ba là, đối với những pháp thiện chưa sinh, để chúng sinh khởi, bồ-tát liền khởi lòng mong muốn, mạnh mẽ thúc giục chính mình, phát sức siêng năng tinh tấn, giữ vững tâm và an trú một cách quân bình. Bốn là, đối với những pháp thiện đã sinh, để chúng tồn tại, không quên mất, được tu tập đến trọn vẹn, bồ-tát liền khởi lòng mong muốn, mạnh mẽ thúc giục chính mình, phát sức siêng năng tinh tấn, giữ vững tâm và an trú một cách quân bình. Này Xá-lợi-tử, bốn loại như vậy cũng gọi là bốn chánh thắng.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là "đối với pháp ác bất thiện chưa sinh, để chúng không sinh", cho đến "giữ vững tâm và an trú một cách quân bình"? Này Xá-lợi-tử, nói "đối với pháp ác bất thiện chưa sinh, để chúng không sinh, liền khởi lòng mong muốn, mạnh mẽ thúc giục mình", đó là nhờ như lý tác ý (để tâm suy xét đúng theo lẽ thật). "Phát sức siêng năng tinh tấn", đó là không bỏ sự như lý tác ý. "Giữ vững tâm và an trú một cách quân bình", đó gọi là quán xét đúng lẽ thật. Vì sao vậy? Vì nhờ phương cách đúng lẽ thật nên pháp ác bất thiện không còn hiện hành (không còn khởi lên hoạt động).
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là pháp ác bất thiện? Lại theo nghĩa nào mà nói pháp ác bất thiện không còn hiện hành? Này Xá-lợi-tử, pháp ác bất thiện là những gì mà thi-la (giới luật, sự giữ gìn đạo đức) đối trị, những gì mà định (sự tập trung tâm vững chắc) đối trị, những gì mà tuệ (trí tuệ thấy rõ thực tướng) đối trị.
Thế nào gọi là điều mà giới đối trị? Này Xá-lợi-tử, nói "đối trị" tức là: sự phạm giới và mọi pháp khác làm khởi lên việc hủy phạm giới, là những điều mà khối giới hạnh tốt đẹp đối trị; như vậy gọi là điều mà giới đối trị. Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là điều mà định đối trị? Đó là sự trái phạm khuôn phép và mọi pháp khác dẫn đến tâm tán loạn, là những điều mà khối định tốt đẹp đối trị; như vậy gọi là điều mà định đối trị. Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là điều mà tuệ đối trị? Đó là sự hủy phạm về chánh kiến và mọi pháp khác có thể dẫn đến các kiến chấp, các triền (phiền não trói buộc), các chướng (phiền não ngăn trở) và các cái (phiền não che lấp tâm), là những điều mà khối tuệ tốt đẹp đối trị; như vậy gọi là điều mà tuệ đối trị.
Này Xá-lợi-tử, tất cả những điều như thế đều gọi là pháp ác bất thiện. Nếu có sự như lý tác ý nào khiến cho những pháp ác bất thiện ấy không thể sinh khởi, thì đó gọi là pháp ác bất thiện không còn hiện hành. Này Xá-lợi-tử, đó là chánh thắng thứ nhất của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là "đối với pháp ác bất thiện đã sinh, để dứt hẳn chúng", cho đến "giữ vững tâm và an trú một cách quân bình"? Này Xá-lợi-tử, các pháp ác bất thiện tích tụ trong tâm thì không có phương hướng, không có chỗ chốn; còn các pháp ác bất thiện hiện hành nơi tâm hay biết (?) thì nương vào nhân duyên và cảnh sở duyên (đối tượng mà tâm hướng tới) mà sinh khởi. Thế nào gọi là nương cảnh mà sinh khởi? Đó là: do tướng đẹp đẽ mà khởi tâm tham; do tướng gây tổn hại mà khởi tâm sân (giận ghét); do tướng vô minh (mê muội, không thấy lẽ thật) mà khởi tâm si (si mê).
Khi ấy bồ-tát liền an trú trong sự suy nghĩ đúng lẽ thật như thế này: nhờ quán tướng bất tịnh (tướng không sạch sẽ của thân) mà lòng tham dục lắng yên; nhờ quán tướng từ bi thương xót mà sân giận lắng yên; nhờ quán tướng duyên khởi (mọi sự vật đều do nhiều nhân duyên hợp lại mà sinh) mà ngu si lắng yên. Các phiền não này tuy là nhờ sự tác ý mà dứt hẳn, nên tạm đặt lời gọi là "lắng yên", nhưng thật ra không có cái "lắng yên" nào riêng biệt để nắm bắt được. Chỉ vì tánh bình đẳng của sự đoạn diệt mà thấy rõ ngay các pháp, và chính pháp ấy gọi là chánh thắng. Này Xá-lợi-tử, đó là chánh thắng thứ hai của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là "đối với pháp thiện chưa sinh, để chúng sinh khởi", cho đến "giữ vững tâm và an trú một cách quân bình"? Này Xá-lợi-tử, nghĩa này thì lời lẽ diễn tả không thể đếm hết. Vì sao vậy? Vì bồ-tát ma-ha-tát phải tích tụ vô lượng pháp thiện, do đó lời lẽ diễn tả cũng vô lượng. Này Xá-lợi-tử, nên biết tất cả thiện căn (gốc rễ điều lành) của bồ-tát đều lấy lòng mong muốn làm gốc. Nhờ tinh tấn mà có thể tích tụ tất cả thiện căn. Vì sao vậy? Vì nhờ pháp ấy giữ vững và an trú nên mọi thiện căn đều đạt đến chỗ rốt ráo. Này Xá-lợi-tử, đó là chánh thắng thứ ba của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là "đối với pháp thiện đã sinh, để chúng tồn tại, không quên mất, được tu tập đến trọn vẹn, liền khởi lòng mong muốn", cho đến "giữ vững tâm và an trú một cách quân bình"? Này Xá-lợi-tử, nghĩa này nên biết chính là hồi hướng bồ-đề (đem công đức hướng về sự giác ngộ hoàn toàn). Vì sao vậy? Vì nhờ hồi hướng bồ-đề nên mọi thiện căn không còn bị mất mát hư hoại. Tại sao như thế? Vì vị bồ-tát ấy không nương vào tam giới (ba cõi luân hồi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) mà phát tâm. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát không nương vào tam giới mà tu tập thiện căn, lại còn hồi hướng về bậc Nhất thiết trí (bậc biết tất cả, tức Phật), thì nên biết mọi pháp thiện đều thành rốt ráo, không thể cạn hết. Này Xá-lợi-tử, đó là chánh thắng thứ tư của bồ-tát ma-ha-tát. Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên siêng năng tu tập sự khéo léo về bốn phần đường tu như vậy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về con đường năm phần? Này Xá-lợi-tử, năm phần ấy là gì? Đó là tín căn (gốc lòng tin), tinh tấn căn (gốc siêng năng), niệm căn (gốc ghi nhớ, tỉnh giác), định căn (gốc tập trung tâm), tuệ căn (gốc trí tuệ). Đó là năm.
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là tín căn khi bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa? Này Xá-lợi-tử, lòng tin ấy là tin bốn pháp. Bốn pháp ấy là gì? Một là tin nhận chánh kiến thế gian khi còn ở trong sinh tử. Nhờ lòng tin này, bồ-tát ma-ha-tát nương theo lẽ nghiệp báo (việc làm thiện ác ắt có quả báo tương ứng), cho đến dù gặp nhân duyên mất mạng cũng không bao giờ khởi ý làm các nghiệp ác. Hai là tin nhận các hạnh của bồ-tát. Nhờ lòng tin này mà tu hành chánh hạnh, không bao giờ khởi ý muốn chứng quả của các thừa khác (các con đường tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Ba là tin nhận lý duyên khởi sâu xa thuộc thắng nghĩa (chân lý tối thượng) và liễu nghĩa (giáo lý nói rõ đến tận cùng): mọi pháp đều vô ngã (không có cái "ta" thật), không có hữu tình (chúng sinh có thật), chỉ là do lời nói tạm đặt ra, chỉ có tướng không (trống rỗng, không tự tính), vô tướng (không có hình tướng cố định để bám víu) và vô nguyện (không mong cầu tạo tác). Nhờ lòng tin này mà các kiến chấp về hữu tình và các tùy miên (phiền não tiềm ẩn như hạt giống ngủ ngầm trong tâm) không còn tăng trưởng. Bốn là tin nhận tất cả Phật pháp như các lực (năng lực đặc biệt của Phật), các vô úy (sự không sợ hãi khi thuyết pháp) v.v... Đã tin nhận rồi thì lìa nghi, lìa ngờ, tu tập tích tụ tất cả Phật pháp. Này Xá-lợi-tử, những tướng như vậy gọi là tín căn của bồ-tát ma-ha-tát.
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là tinh tấn căn khi bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa? Đó là những pháp đã được tin nhờ lòng tin thì do tinh tấn căn mà được sinh khởi; chính pháp ấy gọi là tinh tấn căn. Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là niệm căn khi bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa? Đó là các pháp đã được tinh tấn tích tụ thì nhờ sức của niệm căn mà không bị mất mát hư hoại; chính pháp ấy là niệm căn. Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là định căn khi bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa? Đó là các pháp đã nhờ sức niệm căn mà không mất, thì chính các pháp ấy nhờ định căn mà được giữ yên trên một đối tượng duy nhất, nên gọi là định căn. Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là tuệ căn khi bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa? Đó là các pháp đã nhờ định căn mà được giữ yên trên một đối tượng duy nhất, thì chính các pháp ấy nhờ sức tuệ căn mà được quán xét thấu suốt, sáng tỏ, nên gọi là tuệ căn.
Này Xá-lợi-tử, nếu bồ-tát ma-ha-tát đầy đủ năm căn tăng thượng (mạnh mẽ vượt trội) như vậy, liên tục không gián đoạn tu hành chánh hạnh, thì có thể mau chóng viên mãn tất cả Phật pháp, cũng mau chóng bước vào địa vị được thọ ký (được Phật báo trước rằng về sau sẽ thành Phật). Này Xá-lợi-tử, ví như vị tiên ngoại đạo có đủ năm thần thông, nếu thai nhi trong bụng mẹ chưa thành hình nam hay nữ thì không bao giờ đoán bừa cho nó. Đức Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) cũng vậy, nếu các bồ-tát chưa thành tựu đầy đủ năm căn như vậy một cách liên tục không gián đoạn thì Ngài không bao giờ thọ ký cho họ. Này Xá-lợi-tử, những tướng như vậy gọi là pháp đường tu năm phần của bồ-tát. Bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên có thể tu tập sự khéo léo về con đường năm phần như vậy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì nương vào bát-nhã ba-la-mật-đa nên sự khéo léo về đường tu lại có năm phần nữa. Năm phần ấy là gì? Đó là tín lực (sức mạnh của lòng tin), tinh tấn lực, niệm lực, định lực, tuệ lực. Đó là năm.
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là tín lực của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ấy có sự hiểu tin vượt trội và trong sạch, chấp nhận một cách dứt khoát, vững chắc khó phá, không thể bị khuất phục. Giả sử có ác ma hóa thành hình Phật, đến chỗ bồ-tát để gây chướng ngại, muốn khiến bồ-tát xa lìa, không còn ưa thích trí tuệ về chánh pháp và sự giải thoát thù thắng, lại nói rằng: "Pháp như vậy không phải là lời dạy chân chánh của Phật." Này Xá-lợi-tử, giả sử tính chất của tứ đại (bốn yếu tố cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió) có đổi lẫn cho nhau, cũng không bao giờ có thể khiến vị bồ-tát đã thành tựu tín lực và sự hiểu tin vững chắc bị ma mê hoặc mà lay động tín lực. Này Xá-lợi-tử, như vậy gọi là tín lực của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là tinh tấn lực của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đó là bồ-tát phát sức siêng năng tinh tấn, dùng phương tiện tu tập tất cả pháp thiện, và ở những chỗ ấy đạt được sức giữ gìn vững chắc. Nhờ sức ấy, cho đến khi việc làm ở chỗ ấy chưa xong xuôi rốt ráo, thì trong khoảng thời gian đó, không có bất kỳ chư thiên hay người đời nào có thể làm lay chuyển sức giữ gìn của bồ-tát khiến nó rời khỏi chỗ cũ. Này Xá-lợi-tử, như vậy gọi là tinh tấn lực của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là niệm lực của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát đối với từng pháp một đều nhờ an trú chánh niệm mà khiến tâm an trú, không gì có thể làm cho tâm lay động tán loạn. Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ sức giữ gìn của niệm mà khéo có thể dẹp tan mọi phiền não, và không gì có thể khuất phục được niệm ấy. Này Xá-lợi-tử, như vậy gọi là niệm lực của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là tam-ma-địa lực (sức mạnh của định) của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát an trú trong các chi phần của tĩnh lự (thiền định) sinh ra do xa lìa ham muốn và điều ác; tuy vẫn quán xét mọi âm thanh, các đường lối của lời nói và tiếng động như gai nhọn (âm thanh vốn là chướng ngại của thiền thứ nhất), nhưng không thể ngăn trở tĩnh lự thứ nhất. Các bồ-tát ấy tuy dùng mọi pháp thiện như vậy để tầm (suy nghĩ tìm kiếm thô) và tứ (suy xét tinh tế), tìm hiểu vô lượng pháp, nhưng không thể ngăn trở tĩnh lự thứ hai. Các bồ-tát ấy tuy vẫn an trú trong niềm hoan hỷ sinh khởi, nhưng không thể ngăn trở tĩnh lự thứ ba. Các bồ-tát ấy tuy vì làm cho chúng sinh thành thục mà gìn giữ chánh pháp, không dừng lại nơi xả (trạng thái buông bỏ, thản nhiên), nhưng không thể ngăn trở tĩnh lự thứ tư.
Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát an trú trong bốn tĩnh lự như vậy thì mọi pháp đối nghịch với tĩnh lự đều không thể khuất phục được. Lại nữa, bồ-tát này tuy an trú trong tam-ma-địa không rời bỏ, nhưng không theo sức của định ấy mà thọ sinh (sinh vào cõi trời tương ứng với tầng định). Này Xá-lợi-tử, như vậy gọi là tam-ma-địa lực của bồ-tát ma-ha-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là tuệ lực của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, sức trí tuệ này vững chắc, khó bị khuất phục, nghĩa là tất cả pháp thế gian và xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian) đều không khuất phục được sức trí tuệ như vậy. Lại nữa, ở bất cứ nơi nào bồ-tát này sinh ra, cho đến những chánh hạnh đã được thực hành ở thế gian, những nghề nghiệp kỹ xảo khó làm khó hiểu, các bồ-tát đối với tất cả những điều ấy không cần thầy dạy mà tự hiểu biết ngay. Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ấy lại đối với tất cả pháp xuất thế gian, tức những pháp có thể cứu độ người đời, bồ-tát ma-ha-tát đều dùng sức trí tuệ mà nắm giữ trọn vẹn, không bị bất kỳ chư thiên hay người đời nào khuất phục. Này Xá-lợi-tử, đó gọi là tuệ lực của bồ-tát ma-ha-tát. Những tướng như vậy gọi là sự khéo léo về con đường năm phần của bồ-tát ma-ha-tát. Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên siêng năng tu tập sự khéo léo về con đường năm phần như vậy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa khéo léo về giác phần (các yếu tố dẫn đến giác ngộ)? Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát có bảy giác phần. Bảy ấy là gì? Đó là niệm giác phần (tỉnh giác ghi nhớ), trạch pháp giác phần (phân biệt chọn lựa pháp đúng sai), tinh tấn giác phần (siêng năng), hỷ giác phần (vui mừng trong pháp), an giác phần (thân tâm nhẹ nhàng an ổn), đẳng trì giác phần (tâm định, giữ tâm quân bình trên một đối tượng), xả giác phần (buông bỏ, thản nhiên không vướng mắc). Đó gọi là bảy giác phần của bồ-tát ma-ha-tát.
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là niệm giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là các bồ-tát nhờ nương vào sức chánh niệm như vậy mà nhận biết theo các pháp, quán xét các pháp, suy tìm các pháp, thấu hiểu các pháp, phân biệt chọn lựa các pháp, soi chiếu các pháp. Bồ-tát ma-ha-tát này nhờ sức niệm mà nhận biết theo thể tướng của mọi pháp. Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là trí thấu hiểu tự thể tướng của các pháp? Đó là nhờ sức niệm mà biết tự thể tướng của mọi pháp đều là không. Nếu các bồ-tát thông đạt điều này thì gọi là pháp niệm giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là trạch pháp giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là các bồ-tát có đầy đủ trí phân biệt chọn lựa tám vạn bốn nghìn pháp tạng (kho giáo pháp), tùy theo các pháp ấy mà chọn lựa cho thích đáng. Sự chọn lựa như vậy là liễu nghĩa (nghĩa đã nói rõ đến tận cùng). Liễu nghĩa ấy là nhờ phân biệt với bất liễu nghĩa (nghĩa chưa nói rõ, cần giải thích thêm). Bất liễu nghĩa là nhờ phân biệt với nghĩa thế tục (sự thật theo quy ước thông thường). Nghĩa thế tục là nhờ phân biệt với thắng nghĩa (sự thật tối thượng). Thắng nghĩa là nhờ phân biệt với giả thi thiết (những điều tạm đặt tên gọi). Giả thi thiết là nhờ sự quyết trạch thù thắng (phán đoán dứt khoát, vượt trội) (?). Sự quyết trạch thù thắng này gọi là chọn lựa. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là trạch pháp giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là tinh tấn giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là bồ-tát đối với trí về niệm, trạch pháp, hỷ, an, định, xả như vậy thì giữ lấy và vui thích, sức mạnh dũng mãnh và ý chí không lui giảm, siêng năng chân chánh thúc giục mình, không bỏ gánh nặng việc lành (?), phát khởi sự siêng năng chân chánh để thấy rõ ngay con đường đạo. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là tinh tấn giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là hỷ giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là bồ-tát sinh niềm vui nơi pháp, liền vui thích pháp; vì vui thích pháp nên tâm không chìm đắm; vì không chìm đắm nên sinh niềm vui trong sạch; vì niềm vui trong sạch nên thân tâm an ổn, lìa các phiền não. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là pháp hỷ giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là an giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là bồ-tát nhờ thân an mà được tâm an; nhờ tâm an mà dứt các phiền não, xa lìa mọi sự che lấp và ngăn trở, tâm an trú nơi đối tượng đang quán; như vậy liền vào tam-ma-địa (trạng thái định). Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là pháp an giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là tam-ma-địa giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là bồ-tát dùng tâm đã định mà nhận biết pháp, chứ không phải dùng tâm không định. Vì sao vậy? Vì nếu tâm được định mà hiểu rõ các pháp thì không bao giờ khởi lên các sự trói buộc, ngăn trở, các hiểu biết sai lầm như tham ái, kiến chấp v.v..., chỉ trừ thật tính bình đẳng của pháp; tâm định đi vào, nhận biết tính bình đẳng của mọi pháp. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là pháp tam-ma-địa giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là pháp xả giác phần của bồ-tát ma-ha-tát? Đó là bồ-tát đối với những pháp dễ dẫn đến buồn hay vui thì tâm không bám chấp; đối với các pháp thế gian thì tâm không nắm giữ, không lên không xuống, an trú bất động, không ưa không chán, không thương không ghét, chỉ thuận theo mà tu tập thánh đạo. Nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là pháp xả giác phần. Như vậy, này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì muốn thông đạt và khéo léo đối với bảy pháp giác phần này nên vui thích tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, siêng năng tu tập sự khéo léo về giác phần.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa khéo léo về đạo phần (các chi phần của con đường tu)? Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát có đầy đủ tám thánh đạo phần (tám chi phần của con đường bậc Thánh) như sau. Tám ấy là gì? Đó là chánh kiến (thấy biết đúng), chánh tư duy (suy nghĩ đúng), chánh ngữ (lời nói đúng), chánh nghiệp (việc làm đúng), chánh mạng (cách sống, nuôi mạng đúng), chánh tinh tấn (siêng năng đúng), chánh niệm (ghi nhớ, tỉnh giác đúng), chánh tam-ma-địa (định đúng). Như vậy gọi là tám thánh đạo phần của các bồ-tát.
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là chánh kiến của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đó là cái thấy xuất thế gian của các bậc hiền thánh. Cái thấy ấy không khởi lên ngã kiến (chấp có cái "ta"), không khởi lên hữu tình kiến (chấp có chúng sinh thật), không khởi lên mạng giả kiến (chấp có một sinh mạng thường còn), không khởi lên số thủ giả kiến (chấp có một chủ thể cứ luân hồi nhận lấy thân này thân khác), không khởi lên đoạn kiến (chấp chết là hết), không khởi lên thường kiến (chấp có cái thường còn mãi), không khởi lên hữu kiến (chấp mọi thứ có thật), không khởi lên vô kiến (chấp mọi thứ hoàn toàn không có), không khởi lên kiến chấp về thiện, không khởi lên kiến chấp về bất thiện, cho đến không khởi lên kiến chấp về niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ đau và phiền não). Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát xa lìa những kiến chấp này thì gọi là chánh kiến của bồ-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là chánh tư duy của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát vì suy nghĩ điều gì đó mà có thể khởi lên tất cả phiền não như tham, sân, si..., thì sự suy nghĩ ấy bồ-tát không bao giờ khởi lên. Nếu các bồ-tát nhờ suy nghĩ điều gì đó mà có thể làm sinh trưởng các công đức như khối giới, khối định, khối tuệ, khối giải thoát, khối giải thoát tri kiến (sự hiểu biết rõ ràng rằng mình đã giải thoát), thì sự suy nghĩ ấy các bồ-tát luôn luôn khởi lên. Này Xá-lợi-tử, nếu có bồ-tát thành tựu pháp này thì gọi là chi phần chánh tư duy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là chánh ngữ của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đó là các bồ-tát nói những lời không tự làm hại, làm khổ mình, không làm hại, làm khổ người khác, không cùng chúng sinh tranh cãi với nhau. Vì bồ-tát thành tựu lời nói như vậy, có thể đi vào thánh đạo, nên gọi là chánh ngữ của bồ-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là chánh nghiệp của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đó là các bồ-tát không bao giờ tạo nghiệp đen chịu quả báo đen (việc ác đưa đến quả khổ). Nghiệp nào có thể đưa đến quả báo trắng sạch, nghiệp nào có thể làm cạn hết mọi nghiệp, thì những nghiệp như vậy bồ-tát dùng phương tiện mà khởi làm. Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát lấy chính nghiệp ấy làm nghiệp trắng, lấy nghiệp làm chỗ nương tựa, siêng năng dùng phương tiện tu nghiệp bình đẳng. Như vậy gọi là chánh nghiệp của bồ-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là chánh mạng của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đó là các bồ-tát có đủ công đức của thánh chủng (bốn hạnh của bậc Thánh: biết đủ về y phục, biết đủ về thức ăn, biết đủ về chỗ ở, và ưa thích dứt bỏ phiền não, tu tập) và đỗ-đa (hạnh đầu-đà: lối sống khổ hạnh, giản dị để dứt trừ tham đắm); không nịnh hót, không lừa dối, không mang lòng giả dối khoe khoang; khi xin ăn thì tính tình không ép buộc, không đòi hỏi gắt gao; dễ đầy đủ, dễ nuôi dưỡng; đối với khuôn phép thì vâng giữ tu hành, không sinh lơ là chậm trễ; đối với lợi lộc người khác được cúng dường thì không khởi lòng ganh ghét; đối với lợi lộc mình nhận được thì biết đủ; đối với những gì bậc Thánh cho phép dùng thì không đắm nhiễm sâu; luôn luôn giữ gìn cách sống trong sạch. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là chánh mạng của bồ-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là chánh tinh tấn của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đối với những điều bậc Thánh không cho phép, như các phiền não và tùy miên tham, sân, si..., cùng các hành vi sai lạc, nếu có ai phát sức siêng năng trong những pháp ấy, thì bồ-tát không ưa thực hành sự tinh tấn đó. Còn những sự siêng năng chân chánh thuộc về thánh đế (chân lý của bậc Thánh), đi vào thánh đạo, có thể đến niết-bàn, dẫn khởi chánh hạnh, thì sự tinh tấn như vậy là điều các bồ-tát ưa tu học. Chính pháp ấy gọi là chánh tinh tấn.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là chánh niệm của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, đó là những niệm an trú hết sức vững vàng, tính chất không thấp kém, tâm khéo ngay thẳng không cong vạy, có thể thấy rõ mọi tai hại của sinh tử, và là con đường hướng về đại niết-bàn. Nếu các bồ-tát luôn ghi nhớ giữ gìn đúng đắn những niệm như vậy, để thánh đạo không bị quên mất, thì chính pháp ấy gọi là chánh niệm.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là chánh tam-ma-địa của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, tam-ma-địa là: nếu bình đẳng nơi chánh tính (bản tính chân thật) thì bình đẳng nơi mọi pháp. Các bồ-tát đã an trú trong tam-ma-địa như vậy, vì muốn giải thoát cho tất cả chúng sinh nên đi vào chánh tính. Chánh định như vậy là con đường không cùng tận, là điều mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại vì muốn cho các bồ-tát chứng được sự thấy biết trực tiếp nên đã tuyên nói, mở bày chỉ dạy. Đó gọi là chánh định của bồ-tát. Này Xá-lợi-tử, đó gọi là tám thánh đạo phần của bồ-tát ma-ha-tát. Nếu các bồ-tát ma-ha-tát muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên siêng tu sự khéo léo về tám thánh đạo phần này.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên tu sự khéo léo về đường tu. Sự khéo léo về đường tu lại có hai loại. Hai loại ấy là gì? Đó là xa-ma-tha (chỉ: phép tu làm tâm dừng lắng, tập trung) và tì-bát-xá-na (quán: phép tu dùng trí tuệ quán xét thấy rõ thực tướng). Đó là hai.
Này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là đạo xa-ma-tha? Này Xá-lợi-tử, đó là các bồ-tát có tâm vắng lặng, hết sức vắng lặng, vắng lặng tột bậc; không tán loạn, các căn (các giác quan) điềm tĩnh, không xao động, không bồng bột; lìa mọi sự nóng nảy rối rắm và mờ mịt nặng nề; yên lặng, khéo giữ gìn, lìa mọi sự nịnh hót quanh co; dịu dàng, có khả năng làm việc, ưa sống một mình; lìa chỗ ồn ào, ưa hạnh xa lánh; thân không vương bụi trần, tâm không mê loạn; để tâm suy nghĩ nơi cửa vắng lặng; lìa các ham muốn xấu, không mong cầu gì; xa các ham muốn lớn, vui vẻ biết đủ; cách sống trong sạch, chánh hạnh trọn vẹn; khéo giữ gìn oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ trang nghiêm), biết thời biết phận; dễ nuôi, dễ đầy đủ, biết rõ chừng mực; thường ưa suy xét, không kiêu căng không tự ti; có thể nhẫn chịu những lời thô lỗ hèn kém; phát tâm an trú nơi pháp môn tương ứng (?); ưa ở nơi tịnh thất vắng vẻ, để tâm hướng về các chi phần của tĩnh lự; sinh khởi đại từ (lòng thương lớn, mong chúng sinh được vui), dẫn khởi đại bi (lòng thương xót lớn, mong chúng sinh hết khổ), an trú đại hỷ (niềm vui lớn khi thấy chúng sinh được an vui), tu tập đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng với tất cả); từ tĩnh lự thứ nhất cho đến tám tầng định (bốn tầng thiền cõi sắc và bốn tầng định cõi vô sắc) lần lượt chứng nhập. Nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì như vậy gọi là đạo xa-ma-tha. Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát lại có vô lượng chánh hạnh làm tư lương (vốn liếng chuẩn bị cho việc tu) của xa-ma-tha; các bồ-tát dùng phương tiện đi vào những tư lương ấy, như vậy cũng gọi là đạo xa-ma-tha.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là đạo tì-bát-xá-na? Đó là các bồ-tát tu tập thánh đạo nơi phần tuệ vi diệu. Đối với các pháp, khởi lên trí quán vô tác (thấy không có ai tạo tác); lại khởi lên trí quán không có ta, không có hữu tình, không có mạng giả, không có số thủ giả. Đối với các uẩn (năm nhóm cấu thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức) khởi lên trí quán về pháp; đối với các giới (mười tám yếu tố của nhận thức) khởi lên trí quán về pháp giới; đối với các xứ (mười hai chỗ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng) khởi lên trí quán như làng xóm trống không; đối với các mắt (?) khởi lên trí quán soi rõ; đối với duyên khởi khởi lên trí quán không trái nhau; đối với các kiến chấp khởi lên trí quán xa lìa; đối với nhân quả khởi lên trí quán nghiệp báo; đối với quả cần đạt khởi lên trí quán chứng ngộ; đối với chánh tính cần đi vào khởi lên trí quán đi vào.
Này Xá-lợi-tử, tì-bát-xá-na là: đối với các pháp khởi lên cái thấy đúng lẽ thật; đối với các pháp khởi lên cái thấy chân thật; đối với các pháp khởi lên cái thấy không biến đổi; đối với các pháp khởi lên cái thấy không; đối với các pháp khởi lên cái thấy vô tướng; đối với các pháp khởi lên cái thấy vô nguyện. Lại nữa, này Xá-lợi-tử, tì-bát-xá-na là: không vì cho là có mà quán, không vì cho là không mà quán, không vì nhân sinh, diệt, trụ mà quán, không vì nhân có chỗ đắc mà quán. Vì sao vậy? Vì bồ-tát ở đây hoàn toàn không có gì để quán mà vẫn quán xét, không thấy mà thấy, thấy mà không thấy. Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát quán như vậy thì gọi là quán đúng như thật, gọi là cái thấy chân thật, cũng gọi là chứng được phương tiện khéo léo của tì-bát-xá-na. Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát trong phép quán này, tuy khởi lên sự hiểu biết như vậy, nhưng không rơi vào chỗ không làm gì cả, cũng không xa lìa việc nỗ lực tu thiện căn. Nếu các bồ-tát thành tựu điều này thì gọi là tì-bát-xá-na của bồ-tát ma-ha-tát. Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên siêng năng tu tập sự khéo léo về pháp đạo xa-ma-tha và tì-bát-xá-na.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, tướng đạo của bồ-tát ma-ha-tát là như vậy. Nếu Ta nói tóm lược về đạo của bồ-tát thì chỉ có một sự khéo léo là con đường hướng về một. Này Xá-lợi-tử, đó là gì? Đó là bồ-tát một mình làm tiêu biểu cho đại chúng, không ai sánh bằng, không cần bạn giúp đỡ; vì muốn chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ hoàn toàn, chân chánh, cao tột không gì hơn) nên tự mình gánh vác, với sức mạnh tinh tấn, với ý muốn và sự hiểu biết trong sạch, khoác lên áo giáp vững chắc. Vì sao vậy? Vì bồ-tát này không nhờ người khác mà giác ngộ, không dựa vào người khác mà tự mình xây dựng, do sức chính mình khởi lên, sửa soạn áo giáp vững chắc như vậy.
Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ấy khởi lên ý nghĩ này: "Áo giáp như vậy, tất cả chúng sinh không thể mặc được, nay ta một mình mặc áo giáp như vậy. Tất cả các bậc thánh hiền, các bồ-tát mới phát tâm chưa đứng vững nơi chánh vị, đều chưa từng mặc, nay ta một mình mặc." Khi ấy bồ-tát lại nghĩ: "Nay ta đã sửa soạn như vậy, há lại để bố thí làm chủ mà độ ta? Ta phải làm chủ mà độ cho sự bố thí ấy. Cũng vậy, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, tĩnh lự và bát-nhã..., há lại để chúng làm chủ mà độ ta? Ta phải làm chủ mà độ chúng trước." Lại nghĩ: "Nay ta há lại để ba-la-mật-đa (các hạnh hoàn hảo đưa sang bờ giác) khởi phát ta? Ta phải khởi phát ba-la-mật-đa." Nói rộng ra như vậy, tất cả thiện căn đều phải nhờ ta mà khởi phát, chứ không để thiện căn khởi phát ta.
Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát ma-ha-tát đối với những pháp như vậy không cần bạn giúp, tự mình có thể xây dựng, nghĩ rằng: "Ta một mình không ai sánh bằng, sẽ ngồi trên kim cương tòa (tòa ngồi vững chắc như kim cương, nơi Phật thành đạo) bền chắc thù thắng, tự dùng sức mình dẹp tan quân ma, dùng trí tuệ vi diệu tương ứng trong một sát-na (khoảnh khắc cực ngắn), sẽ chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề (giác ngộ cao tột, chân chánh, bình đẳng)." Này Xá-lợi-tử, nếu các bồ-tát khởi lên ý muốn, sự hiểu biết, phương tiện và sự quán xét quyết định như vậy, thì gọi là sự khéo léo về con đường hướng về một của bồ-tát ma-ha-tát. Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên tu tập sự khéo léo về con đường hướng về một như vậy. Này Xá-lợi-tử, những tướng khéo léo về đạo như thế, các bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên tu tập sự khéo léo về pháp đạo như vậy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về duyên khởi? Này Xá-lợi-tử, đó là các bồ-tát nương bát-nhã ba-la-mật-đa mà tu quán duyên khởi, ở trong tịnh thất kín đáo, suy nghĩ thế này: "Khối khổ lớn thuần túy của thế gian này do đâu mà tụ họp sinh khởi?" Suy nghĩ xong liền tự biết rõ: Khối khổ này, do bất như lý tác ý (để tâm suy nghĩ sai lẽ thật) tụ họp nên vô minh (mê muội, không thấy rõ lẽ thật) sinh khởi; vô minh tụ họp nên các hành (các hoạt động tạo nghiệp) sinh khởi; các hành tụ họp nên các thức (tâm nhận biết) sinh khởi; các thức tụ họp nên danh sắc (tinh thần và thể xác) sinh khởi; danh sắc tụ họp nên lục xứ (sáu giác quan) sinh khởi; lục xứ tụ họp nên các xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan và đối tượng) sinh khởi; các xúc tụ họp nên các thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ) sinh khởi; các thọ tụ họp nên các ái (sự ham muốn, khát khao) sinh khởi; các ái tụ họp nên các thủ (sự bám giữ) sinh khởi; các thủ tụ họp nên các hữu (sự tồn tại, nghiệp dẫn đến đời sau) sinh khởi; các hữu tụ họp nên sinh sinh khởi; sinh tụ họp nên già, chết, sầu, than, buồn, khổ, bức bách não loạn đều tụ họp sinh khởi.
Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát lại nghĩ thế này: Các pháp ấy tuy tụ họp sinh khởi, nhưng không có ai tạo tác, không có tác dụng, không có chủ tể. Cũng vậy, các pháp lấy các điều thiện làm nhân, lấy bất động (nghiệp đưa đến các tầng định cao) làm nhân, lấy niết-bàn làm nhân, tất cả các pháp ấy đều từ duyên mà sinh khởi, không có chủ tể, cũng lại như thế. Nếu các chúng sinh lấy căn cơ thấp làm nhân, lấy căn cơ trung bình làm nhân, lấy căn cơ cao làm nhân, lấy các nghiệp làm nhân, thì sự lưu chuyển nhân quả cũng lại như thế. Này Xá-lợi-tử, tất cả những pháp còn có sự nắm giữ như vậy đều do nhân duyên hòa hợp mà tụ họp sinh khởi; bồ-tát đều có thể biết rõ tất cả. Như vậy gọi là khéo léo về duyên khởi.
Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát lại nghĩ thế này: "Do cái gì diệt mà các pháp ấy diệt?" Suy nghĩ xong liền tự biết rõ: Do bất như lý tác ý diệt nên vô minh diệt; vô minh diệt nên các hành diệt; các hành diệt nên cho đến khối khổ lớn thuần túy diệt. Này Xá-lợi-tử, nếu có thể biết rõ trí về pháp như vậy thì gọi là khéo léo về duyên khởi.
Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ấy lại nghĩ thế này: "Nhân nương chánh pháp, nương các duyên, nương sự hòa hợp mà được tu các điều thiện. Pháp này nếu do các nhân hòa hợp, nương các duyên, thì các pháp này không nương vào ta, không nương vào hữu tình, không nương vào mạng giả, không nương vào số thủ giả. Như vậy pháp này không thể đo lường." Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát nếu có thể quán xét đúng lẽ thật như vậy thì gọi là khéo léo về duyên khởi. Lại quán xét tất cả Phật pháp đều là tướng bồ-đề, là tướng do duyên mà sinh khởi; quán các duyên khởi đều là tướng diệt tận; nhưng vì còn hướng về, quan tâm đến chúng sinh nên không đi vào sự tịch diệt hoàn toàn. Như vậy cũng gọi là khéo léo về duyên khởi. Này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên tu tập sự khéo léo về duyên khởi như vậy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về tất cả pháp? Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên trong tất cả pháp bao gồm khắp mọi pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (những gì không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt). Bồ-tát ma-ha-tát đối với tất cả pháp hữu vi, vô vi như vậy nên tu sự khéo léo.
Này Xá-lợi-tử, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát khéo léo về hữu vi? Đó là việc làm của thân tốt lành, việc làm của lời nói tốt lành, việc làm của ý tốt lành; đó gọi là khéo léo về hữu vi. Thế nào gọi là khéo léo về vô vi? Đó là đem chính những việc làm tốt lành của thân, lời nói và ý ấy hồi hướng về bồ-đề vô vi rốt ráo, hồi hướng về sự quán xét vi diệu của bồ-đề vô vi, lại hồi hướng về tát-phạt-nhã (nhất thiết trí: trí biết tất cả, tức trí tuệ của Phật). Đó gọi là khéo léo về vô vi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, sự khéo léo về hữu vi của bồ-tát ma-ha-tát chính là tích tụ năm hạnh đến bờ bên kia. Năm ấy là gì? Đó là bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, tĩnh lự ba-la-mật-đa; đó gọi là hữu vi. Nếu nhờ trí vô vi của bát-nhã ba-la-mật-đa thì năm hạnh đến bờ bên kia không thể bị chê bai hủy hoại. Trí vi diệu này lại có thể tích tụ các pháp thiện làm tư lương cho các hạnh đến bờ bên kia, tin hiểu vô thượng bồ-đề vô lậu (không còn phiền não rỉ chảy), và hồi hướng về nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả mọi sự, trí tuệ tối thượng của Phật). Đó gọi là khéo léo về vô vi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, sự khéo léo về hữu vi của bồ-tát ma-ha-tát là dùng ánh sáng không ngăn ngại chiếu đến các chúng sinh, dùng tứ nhiếp pháp (bốn cách thu phục, gần gũi chúng sinh: bố thí, nói lời ái ngữ, làm việc lợi ích, cùng làm việc với họ) để thu phục các chúng sinh; đó gọi là hữu vi. Nếu quán các pháp không có ta, không có hữu tình, không có nắm giữ, không có bám chấp, phương tiện khéo léo trong tứ nhiếp pháp, ưa thích tin nhận sự giác ngộ bình đẳng vô vi, và hồi hướng về nhất thiết trí trí, thì đó gọi là khéo léo về vô vi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, sự khéo léo về hữu vi của bồ-tát ma-ha-tát là: không cắt đứt sự trói buộc khiến sinh tử tiếp nối, nhưng lại dứt hẳn những phiền não khiến sinh tử tiếp nối; giữ lấy sự trói buộc tiếp nối vì bồ-đề, còn một phần trói buộc thì không còn hiện hành nữa (?). Đó gọi là khéo léo về hữu vi. Nếu lại tu tập không, vô tướng, vô nguyện, có trí chân chánh thấy rõ ngay các pháp, khéo léo, đối với vô thượng bồ-đề không do duyên khác, mà đối với pháp vô vi lại chứng ngộ (?), thì đó gọi là khéo léo về vô vi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, sự khéo léo về hữu vi của bồ-tát ma-ha-tát là: các bồ-tát tuy đi trong tam giới mà không bị phiền não của tam giới làm nhiễm ô; như vậy gọi là khéo léo về hữu vi. Tuy thông đạt đầy đủ mọi pháp ra khỏi tam giới, nhưng không rơi vào cõi xuất ly (cõi đã thoát ra mà bỏ chúng sinh lại); đó gọi là khéo léo về vô vi. Này Xá-lợi-tử, sự khéo léo về tất cả pháp của bồ-tát ma-ha-tát chính là nhất thiết trí trí. Nếu các bồ-tát chứng nhập trọn vẹn nhất thiết trí trí, thì trong mọi lúc đều khéo léo về trí tuệ; chính điều này gọi là khéo léo về các pháp. Này Xá-lợi-tử, bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên tu tập sự khéo léo về tất cả pháp như vậy. Như vậy, này Xá-lợi-tử, nếu có bồ-tát ma-ha-tát nương theo Bồ-tát tạng mà tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên nương vào trí tuệ phân biệt, khéo léo thông đạt, tu tập mười loại khéo léo như vậy.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là trí tuệ vi diệu của bồ-tát ma-ha-tát? Thế nào gọi là nghĩa "đến bờ bên kia"? Này Xá-lợi-tử, nói "tuệ" là có thể hiểu rõ tất cả pháp thiện. Đó là tuệ thấy ngay trước mắt, vì thuận theo mà thông đạt tất cả pháp. Là tuệ đo lường chân thật, vì thông đạt tất cả pháp đúng như thật. Là tuệ thông đạt, vì mọi kiến chấp và các pháp trói buộc không thể ngăn trở. Là tuệ lìa mong cầu, vì lìa hẳn mọi ham muốn mong cầu. Là tuệ an vui, vì dứt hẳn mọi sự nóng bức phiền não. Là tuệ hoan hỷ, vì niềm vui nơi pháp không gián đoạn. Là tuệ làm chỗ nương tựa, vì thấy rõ ngay mọi nghĩa lý và trí hiểu. Là tuệ xây dựng, vì xây dựng tất cả pháp thuộc giác phẩm (các pháp giúp đạt giác ngộ). Là tuệ chứng tướng, vì tùy theo thừa (cỗ xe, con đường tu) của mình mà chứng được quả. Là tuệ hiểu tướng, vì khéo soi rõ tính chất của trí. Là tuệ cứu độ, vì cứu vớt khỏi mọi bộc lưu (dòng thác phiền não cuốn trôi chúng sinh). Là tuệ đi vào, vì có thể đi vào chánh tính, pháp vô sinh (pháp không sinh không diệt). Là tuệ thúc giục, vì làm hưng khởi mọi pháp thiện. Là tuệ trong sạch, vì lìa sự vẩn đục của phiền não và tùy miên trước kia. Là tuệ tối thắng, vì vượt lên đỉnh của mọi pháp. Là tuệ vi diệu, vì dùng trí tự nhiên mà nhận biết pháp. Là tuệ lìa hành (?), vì không còn pháp tạp nhiễm của tam giới. Là tuệ được nhiếp thọ, vì được tất cả bậc hiền thánh che chở giữ gìn. Là tuệ dứt mong cầu, vì trừ bỏ mọi sự phân biệt hình tướng. Là tuệ bỏ buông lung (?), vì xa lìa mọi sự tối tăm ngu muội. Là tuệ phương tiện, vì là điều mà tất cả người an trú nơi du-già sư địa (địa vị của người tu du-già, tức tu thiền quán tương ứng với chân lý) đã thành tựu. Là tuệ phát khởi, vì sẽ an trú trên mọi con đường trí tuệ của bậc Thánh. Là tuệ chiếu sáng, vì trừ diệt màng che tối tăm của dòng thác vô minh. Là tuệ ban ánh sáng, vì mở đường dẫn dắt tất cả như con mắt. Là tuệ vô lậu, vì mắt tuệ vượt qua đường tà vạy. Là tuệ thắng nghĩa, vì soi rõ thánh đế lớn như vậy. Là tuệ không sai biệt, vì khéo điều phục thuận hòa. Là tuệ ánh sáng, vì là cửa của các trí. Là tuệ không cùng tận, vì soi chiếu khắp theo mọi hoạt động. Là tuệ không diệt, vì thường thấy rộng khắp. Là tuệ con đường giải thoát, vì dứt hẳn mọi trói buộc của sự nắm giữ bám chấp. Là tuệ không lìa chỗ, vì không cùng ở chung với mọi pháp chướng ngại phiền não.
Này Xá-lợi-tử, những tướng của tuệ như vậy, nay Ta nói tóm lược. Nên biết bồ-tát ma-ha-tát còn có vô lượng vô biên trí tuệ khác. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử, tất cả chúng sinh có bao nhiêu tâm hành (hoạt động của tâm), nên biết bồ-tát ma-ha-tát cũng có bấy nhiêu trí hành thuộc việc làm của tuệ. Tất cả chúng sinh có bao nhiêu ý muốn và sự hiểu biết, nên biết bồ-tát ma-ha-tát cũng có bấy nhiêu trí quán xét của tuệ. Tất cả chúng sinh có bao nhiêu cửa phiền não, nên biết bồ-tát ma-ha-tát cũng có bấy nhiêu cửa tuệ rộng lớn. Tất cả thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy để tự giải thoát), độc giác (người tự giác ngộ một mình không cần thầy) và bậc chánh đẳng giác (Phật) có bao nhiêu trí biết khắp, nên biết bồ-tát ma-ha-tát cũng có bấy nhiêu chỗ hoạt động của tuệ. Này Xá-lợi-tử, đối với tất cả những chỗ của tuệ như vậy, các bồ-tát ma-ha-tát đều siêng năng tu học trong đó; đó gọi là trí tuệ vi diệu của bồ-tát.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, thế nào gọi là nghĩa "đến bờ bên kia" của bồ-tát ma-ha-tát? Này Xá-lợi-tử, cho đến tất cả các pháp thiện vi diệu có thể biết mà có thể đến bờ bên kia, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Lại nữa, này Xá-lợi-tử, tất cả các câu về tuệ đã nói rộng ở trên, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Lại nữa, nghĩa các bồ-tát tu hành các hạnh sai biệt được trọn vẹn, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa nhất thiết trí trí được trọn vẹn như vậy, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa không bám chấp đối với tất cả pháp hữu vi, vô vi, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa có thể khéo giác ngộ những tai hại lớn của vô lượng sinh tử, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa có thể khai ngộ cho những người chưa giác ngộ về tất cả các pháp, nên biết đều là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa có thể mở bày kho báu pháp không cùng tận, nên biết đó là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa giải thoát không chướng ngại được trọn vẹn, nên biết đó là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa giác ngộ sự bình đẳng của bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, tĩnh lự, trí tuệ, nên biết đó là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa khéo léo trong sự quyết trạch tối thắng, nên biết đó là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa đi khắp tất cả cõi chúng sinh, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa vô sinh pháp nhẫn (sự an nhẫn, chấp nhận vững vàng chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt) được trọn vẹn, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa bất thoái chuyển địa (địa vị tu hành không còn thối lui) được viên mãn rốt ráo, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa tu sửa trong sạch các cõi Phật, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa làm cho tất cả chúng sinh thành thục, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa đi đến đạo tràng (nơi Phật thành đạo), lên tòa bồ-đề, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa dẹp tan hoàn toàn các quân ma, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa tất cả Phật pháp đều trọn vẹn, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Nghĩa an trú đúng đắn trong các pháp môn sai biệt của Bồ-tát tạng, đó gọi là nghĩa "đến bờ bên kia". Này Xá-lợi-tử, nếu đối với pháp môn vi diệu của Đại Bồ-tát tạng như vậy đã tu học đúng đắn, Ta nói những người ấy đối với tất cả ba-la-mật-đa đều đạt đến rốt ráo.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu có thiện nam tử và thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành) an trú nơi Đại thừa (cỗ xe lớn: con đường tu cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh), đều nên đối với pháp môn vi diệu Đại Bồ-tát tạng này mà ân cần thỉnh cầu, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, thông đạt nghĩa lý, rộng vì người khác mà nói, phân biệt, chỉ bày. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử, nếu có người đối với kinh Bồ-tát tạng này mà trân trọng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng, cho đến vì người khác mà phân biệt giải nói, nên biết người ấy chắc chắn được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi. Mười loại ấy là gì?
Một là, sinh ra ở bất cứ nơi đâu, đều thông đạt rốt ráo mọi nghề nghiệp kỹ xảo tinh vi. Hai là, sinh ra ở nơi nào cũng thường ở dòng dõi cao quý, được người đời đương thời kính trọng. Ba là, sinh ra ở nơi nào cũng có oai nghiêm lớn, thế lực tự tại. Bốn là, phàm điều gì nói ra, ra lệnh, mọi người đều làm theo, không ai không tin phục. Năm là, sinh ra ở nơi nào cũng giàu có lớn. Sáu là, sinh ra ở nơi nào cũng luôn được trời người yêu kính. Bảy là, nếu sinh làm người thì thường làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp), được tự tại lớn. Tám là, thường được sinh làm Thiên đế Thích (vua của cõi trời Đao-lợi). Chín là, nếu sinh vào cõi sắc (cõi của các vị trời đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế) thì làm Đại Phạm vương (vua của cõi trời Phạm thiên). Mười là, sinh ra ở nơi nào cũng thường không xa lìa đại bồ-đề tâm (tâm nguyện lớn cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh). Này Xá-lợi-tử, người thọ trì kinh thì được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy thọ trì kinh này, trân trọng lắng nghe, đọc tụng, hiểu nghĩa, cho đến rộng vì người khác mà nói, chỉ bày, nên biết người ấy lại được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi như sau. Mười loại ấy là gì? Một là không lẫn lộn với tà thuyết của Ni-già-lan-đà (phái ngoại đạo Ni-kiền-tử, tức đạo lõa thể Kỳ-na ở Ấn Độ). Hai là không khởi ngã kiến. Ba là không có hữu tình kiến. Bốn là không có mạng giả kiến. Năm là không có số thủ giả kiến. Sáu là không khởi đoạn kiến. Bảy là không khởi thường kiến. Tám là lòng không vướng bận mọi việc đời. Chín là luôn phát tâm thù thắng, ưa muốn xuất gia. Mười là nếu nghe kinh điển thì mau chóng có thể thọ trì, hiểu được nghĩa sâu. Này Xá-lợi-tử, đó gọi là được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy thọ trì kinh này, trân trọng lắng nghe, đọc tụng, hiểu nghĩa, cho đến rộng vì người khác mà phân biệt giải nói, nên biết người ấy lại được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi như sau. Mười loại ấy là gì? Một là thành tựu chánh niệm. Hai là thành tựu chánh giác (sự hiểu biết đúng đắn). Ba là thành tựu chánh thú (hướng đi đúng đắn). Bốn là thành tựu chí khí dũng mãnh. Năm là thành tựu chánh tuệ. Sáu là được đầy đủ vô nạn (không rơi vào các hoàn cảnh khó khăn khiến không thể gặp Phật, nghe pháp, tu hành). Bảy là nhớ được việc các đời trước. Tám là tính tham dục mỏng nhẹ, không có lòng tham mãnh liệt, không bị lòng tham nặng nề thiêu đốt não loạn. Chín là tính sân giận mỏng nhẹ, không có lòng giận mãnh liệt, không bị cơn giận nặng nề thiêu đốt não loạn. Mười là tính ngu si mỏng nhẹ, không có sự si mê mãnh liệt, không bị sự si mê nặng nề thiêu đốt não loạn. Này Xá-lợi-tử, đó gọi là được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy thọ trì kinh này, trân trọng lắng nghe, đọc tụng, hiểu nghĩa, cho đến rộng vì người khác mà phân biệt giải nói, nên biết người ấy lại được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi như sau. Mười loại ấy là gì? Một là thành tựu trí tuệ nhanh nhạy. Hai là thành tựu trí tuệ biện luận mau lẹ. Ba là thành tựu trí tuệ sắc bén. Bốn là thành tựu trí tuệ nhanh chóng. Năm là thành tựu trí tuệ rộng lớn. Sáu là thành tựu trí tuệ sâu xa. Bảy là thành tựu trí tuệ thông suốt. Tám là thành tựu trí tuệ không bám chấp. Chín là thường được thấy tất cả Như Lai ngay trước mắt; đã thấy rồi thì dùng những bài kệ trong trẻo hay đẹp mà ngợi khen. Mười là khéo có thể thưa hỏi Như Lai đúng lẽ, lại có thể giải thích những điều nghi nan đúng lẽ. Này Xá-lợi-tử, đó gọi là được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi.
Lại nữa, này Xá-lợi-tử, các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy thọ trì kinh này, đọc tụng, hiểu nghĩa, cho đến rộng vì người khác mà phân biệt giải nói, nên biết người ấy lại được mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi như sau. Mười loại ấy là gì? Một là thường ưa xa lìa các bạn xấu. Hai là thường ưa gần gũi các thiện tri thức (bạn lành, thầy tốt dẫn dắt trên đường tu). Ba là có thể nới lỏng mọi sự trói buộc của ma. Bốn là dẹp tan mọi trận thế của quân ma. Năm là khéo biết quở trách, nhàm chán mọi phiền não. Sáu là đối với mọi hành (các pháp hữu vi) tâm luôn buông bỏ. Bảy là quay lưng với mọi con đường hướng đến ác đạo (các cõi khổ). Tám là quay về mọi con đường hướng đến niết-bàn. Chín là khéo nói về mọi địa vị trong sạch vượt qua sinh tử. Mười là khéo có thể học theo mọi khuôn phép mà các bồ-tát đã thực hành, lại có thể vâng làm theo lời dạy của chư Phật. Như vậy gọi là mười loại lợi ích công đức đáng khen ngợi.
Này Xá-lợi-tử, nếu có thiện nam tử, thiện nữ nhân có thể đối với pháp môn vi diệu Đại Bồ-tát tạng như vậy mà trân trọng lắng nghe, thọ trì, đọc tụng, nghiên cứu ý nghĩa, hiểu rõ thông suốt, lại có thể rộng vì người khác mà nói, chỉ bày, nên biết người ấy được những lợi ích công đức đáng khen ngợi như trên. Khi ấy, Đức Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính) muốn nói lại nghĩa này nên nói bài kệ rằng:
Những bậc sáng suốt, trí tuệ không bờ bến, khéo thông đạt cả pháp lẫn nghĩa,
lời văn cao quý, khéo léo đầy đủ, là nhờ thọ trì vị vua của các kinh lớn này.
Thường được kho báu pháp dồi dào, luôn vui lòng thực hành pháp thí (bố thí bằng giáo pháp),
sinh ra niềm hoan hỷ thù thắng bậc nhất, là nhờ thọ trì vị vua của các kinh lớn này.
Nhiều chúng sinh nghe người thuyết pháp mà chứng được công đức thù thắng rộng lớn này;
Ta biết nói thế nào về pháp này, cho bằng được những gì người trì kinh đạt được?
Chứng được trí tuệ tối thắng như thế, đối với chánh pháp trọn không hư hoại;
nhờ niệm mà sinh trí vi diệu, có thể nói về chỗ nương của trí vô thượng.
Siêng cầu những câu chánh pháp khéo nói, được các bậc Thánh tối thắng khen ngợi,
thường nghe và phát khởi hạnh vượt trội, là nhờ thọ trì vị vua của các kinh lớn này.
Người trí nghe rồi giữ nghĩa sâu, đối với câu chữ không chấp bừa,
luôn theo ý lý mà quán chiếu, tăng trưởng trí vi diệu không bờ bến.
Trí vi diệu vô biên, nghĩa lý vô biên, sự hiểu biết đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng) thật khó nghĩ bàn;
dù đi khắp mười phương mà rộng khen ngợi, lợi ích thù thắng của việc nghe kinh vẫn không cùng tận.
Tham, sân, si thật khéo trở nên mỏng nhẹ, được tâm thanh tịnh bậc nhất,
là nhờ nghe vị vua của các kinh lớn như thế này, lợi ích công đức thù thắng không bờ bến.
Tuy được của cải quý mà không buông lung, cân nhắc nghĩa của của cải: ai bền chắc đâu?
Thấu rõ của cải thế gian không có thật, không luyến tiếc của cải, đi đến chỗ không nhà (xuất gia).
Ra đi đến nơi vắng vẻ, ở giữa rừng sâu, ở đó thường xa lìa sự mờ mịt nặng nề;
nghe pháp trong sạch chưa từng chán, với giáo pháp chân chánh về tĩnh lự không hề keo kiệt.
Thưa hỏi những điều nghi nan với bậc Đạo sư của thế gian (Phật), nghe rồi vì người khác rộng giải thích;
nhờ đó tăng trưởng trí vi diệu, đối với pháp trắng sạch trọn không thối lui.
Như vậy, này Xá-lợi-tử, các bồ-tát ma-ha-tát vì muốn tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa nên đối với kinh điển này siêng năng tu học, thực hành hạnh bồ-tát. Đó gọi là điều cốt yếu của chánh pháp mà bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện tu học nơi bát-nhã ba-la-mật-đa.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ năm mươi ba.
Kinh Đại Bảo Tích, quyển thứ năm mươi bốn.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba tạng kinh, luật, luận) Huyền Trang đời Đại Đường vâng chiếu chỉ nhà vua dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video